അധൈര്യാദ്യാദൃശം ദുഃഖം ന തു ധൈര്യേഽസ്തി താദൃശമ് । ദുര്ലഭം സഹനത്വം വൈ സമയേ സുഖദുഃഖയോഃ
ധൈര്യമില്ലായ്മ കൊണ്ടുള്ള ദു:ഖം, ധൈര്യത്തിൽ ഉണ്ടാകില്ല. സുഖത്തിലും ദു:ഖത്തിലും സഹനശക്തി വളരെ അപൂർവ്വമാണ്.
ഹര്ഷശോകോദ്ഭവോ യത്ര ന ഭവേദ് ബുദ്ധിനിശ്ചയാത് । കിം ദുഃഖം കസ്യ വാ ദുഃഖം നിര്ഗുണോഽഹം സദാവ്യയഃ
ബുദ്ധിയുടെ ഉറപ്പുകൊണ്ട് ഹർഷവും ദു:ഖവും ഉണ്ടാകാത്തിടത്ത്, ദു:ഖം എന്ത്? ആരുടെ ദു:ഖം? ഞാൻ എപ്പോഴും ഗുണരഹിതനും അവിനാശിയുമാണ്.
ചതുര്വിംശാതിരിക്തോഽസ്മി കിം മേ ദുഃഖം സുഖം ച കിമ് । പ്രാണസ്യ ക്ഷുത്പിപാസേ ദ്വേ മനസഃ ശോകമൂര്ഛനേ
ഞാൻ ഇരുപത്തിയൊന്നിലധികം ഘടകങ്ങൾക്കപ്പുറമാണ്; എനിക്ക് ദു:ഖം എന്ത്, സുഖം എന്ത്? വിശപ്പും ദാഹവും പ്രാണനിൽ; ദു:ഖവും ബോധക്ഷയവും മനസ്സിൽ.
ജരാമൃത്യൂ ശരീരസ്യ ഷഡൂര്മിരഹിതഃ ശിവഃ । ശോകമോഹൌ ശരീരസ്യ ഗണൌ കിം മേഽത്ര ചിന്തനേ
വൃദ്ധാവസ്ഥയും മരണമും ശരീരത്തിനാണ്; ഞാൻ ആറു തരംഗങ്ങളില്ലാത്ത ശിവൻ. ദു:ഖവും മോഹവും ശരീരത്തിന്റെ ഗുണങ്ങൾ; എനിക്ക് അതിൽ എന്ത് ബന്ധം?
ശരീരം നാഹമഥവാ തത്സമ്ബന്ധീ ന ചാപ്യഹമ് । സപ്തൈകഷോഡശാദിഭ്യോ വിഭിന്നോഽഹം സദാ സുഖീ
ഞാൻ ശരീരമല്ല, അതിന്റെ ബന്ധുവുമല്ല. ഏഴിലും ഒന്നിലും പതിനാറിലും മറ്റും നിന്നെല്ലാം വേറെയും എപ്പോഴും ആനന്ദവാനുമാണ് ഞാൻ.
പ്രകൃതിര്വികൃതിര്നാഹം കിം മേ ദുഃഖം സദാ പുനഃ । ഇതി മത്വാ സുരേശ ത്വം മനസാ ഭവ നിര്മമഃ
ഞാൻ പ്രകൃതിയുമല്ല, അതിന്റെ മാറ്റങ്ങളുമല്ല; എനിക്ക് വീണ്ടും ദു:ഖം എന്ത്? ഇങ്ങനെ ചിന്തിച്ച്, ദേവേന്ദ്രാ, മനസ്സിൽ മമത ഒഴിയണം.
ഉപായഃ പ്രഥമോഽയം തേ ദുഃഖനാശേ ശതക്രതോ । മമതാ പരമം ദുഃഖം നിര്മമത്വം പരം സുഖമ്
ദു:ഖം നശിപ്പിക്കാൻ ഇത് ആദ്യ മാർഗമാണ്, ഇന്ദ്രാ. മമതയാണ് ഏറ്റവും വലിയ ദു:ഖം; മമതയില്ലായ്മയാണ് പരമസുഖം.
സന്തോഷാദപരം നാസ്തി സുഖസ്ഥാനം ശചീപതേ । അഥവാ യദി ന ജ്ഞാനം മമത്വനാശനേ കില
സന്തോഷം കൂടാതെ മറ്റൊന്നും സുഖത്തിന്റെ സ്ഥലം അല്ല, ശചീപതേ. അല്ലെങ്കിൽ, മമതയെ നശിപ്പിക്കാൻ ജ്ഞാനം ഇല്ലെങ്കിൽ,
തതോ വിവേകഃ കര്തവ്യോ ഭവിതവ്യേ സുരാധിപ । പ്രാരബ്ധകര്മണാം നാശോ നാഭോഗാല്ലക്ഷ്യതേ കില
അപ്പോൾ ഭാവിയിലേക്കുള്ള വിവേകം വളർത്തണം, ദേവേന്ദ്രാ. ആരംഭിച്ച കർമ്മങ്ങൾ അനുഭവംകൊണ്ട് നശിക്കുന്നതായി കാണാറില്ല.
യദ്ഭാവി തദ്ഭവത്യേവ കാ ചിന്താ സുഖദുഃഖയോഃ । സുരൈഃ സര്വൈഃ സഹായൈര്വാ ബുദ്ധ്യാ വാ തവ സത്തമ
എന്ത് സംഭവിക്കേണ്ടതോ അതാണ് സംഭവിക്കുന്നത്; സുഖത്തിലും ദു:ഖത്തിലും എന്തിനാണ് ചിന്ത? ദേവന്മാരെല്ലാം കൂടെ ഉണ്ടെങ്കിലും, അല്ലെങ്കിൽ നിന്റെ ബുദ്ധിയാൽ പോലും, മഹാനേ.
സുഖം ക്ഷയായ പുണ്യസ്യ ദുഃഖം പാപസ്യ മാരിഷ । തസ്മാത്സുഖക്ഷയേ ഹര്ഷഃ കര്തവ്യഃ സര്വഥാ ബുധൈഃ
സുഖം പുണ്യഫലമാണ്; ദു:ഖം പാപഫലമാണ്, മഹർഷേ. അതുകൊണ്ട് സുഖം അവസാനിക്കുമ്പോൾ ജ്ഞാനികൾ എപ്പോഴും സന്തോഷിക്കണം.
അഥവാ മന്ത്രയിത്വാദ്യ കുരു യത്നം യഥാവിധി । കൃതേ യത്നേ മഹാരാജ ഭവിതവ്യം ഭവിഷ്യതി
അല്ലെങ്കിൽ, ഇന്ന് ആലോചിച്ച്, വിധിപ്രകാരം ശ്രമം നടത്തുക. ശ്രമം ചെയ്താൽ, മഹാരാജാവേ, ഭാവിയുള്ളത് സംഭവിക്കും.
ദൈത്യസൈന്യപരാജയഃ വ്യാസ ഉവാച ഇതി ശ്രുത്വാ സഹസ്രാക്ഷഃ പുനരാഹ ബൃഹസ്പതിമ് । യുദ്ധോദ്യോഗം കരിഷ്യാമി ഹയാരേര്നാശനായ വൈ
വ്യാസൻ പറഞ്ഞു: ഇങ്ങനെ കേട്ടശേഷം സഹസ്രാക്ഷൻ വീണ്ടും ബൃഹസ്പതിയെ പറഞ്ഞു: ഞാൻ യുദ്ധത്തിനുള്ള ഒരുക്കങ്ങൾ തുടങ്ങും, അശ്വമെധയാഗം നശിപ്പിക്കാൻ.
നോദ്യമേന വിനാ രാജ്യം ന സുഖം ന ച വൈ യശഃ । നിരുദ്യമം ന ശംസന്തി കാതരാ ന ച സോദ്യമാഃ
ശ്രമം ഇല്ലാതെ രാജ്യം ഇല്ല, സുഖവും പ്രശസ്തിയും ഇല്ല. ശ്രമം ഇല്ലാത്തവരെ ആരും പ്രശംസിക്കില്ല; ഭയങ്കരന്മാരെയും അല്ല, ശ്രമിക്കുന്നവരെയാണ് ആദരിക്കുന്നത്.
യതീനാം ഭൂഷണം ജ്ഞാനം സന്തോഷോ ഹി ദ്വിജന്മനാമ് । ഉദ്യമഃ ശത്രുഹനനം ഭൂഷണം ഭൂതിമിച്ഛതാമ്
സന്ന്യാസിമാർക്ക് അലങ്കാരം ജ്ഞാനമാണ്; ദ്വിജന്മാർക്ക് സന്തോഷം; ഐശ്വര്യം ആഗ്രഹിക്കുന്നവർക്ക് ശത്രുക്കളെ ജയിക്കാൻ പരിശ്രമം തന്നെയാണ് അലങ്കാരം.
ഉദ്യമേന ഹതസ്ത്വാഷ്ട്രോ നമുചിര്ബല ഏവ ച । തഥൈനം നിഹനിഷ്യാമി മഹിഷം മുനിസത്തമ
പരിശ്രമം കൊണ്ടാണ് ത്വഷ്ട്രനും നമുചിയും, ഇരുവരും ശക്തന്മാരായിട്ടും, പരാജയപ്പെട്ടത്. അതുപോലെ തന്നെയാണ് ഞാൻ മഹിഷനെ സംഹരിക്കാനൊരുങ്ങുന്നത്, മഹർഷേ.
ബലം ദേവഗുരുസ്ത്വം മേ വജ്രമായുധമുത്തമമ് । സഹായസ്തു ഹരിര്നൂനം തഥോമാപതിരവ്യയഃ
ദേവഗുരുവേ, ശക്തി എനിക്ക് ഉണ്ട്; വജ്രം എന്നത് എന്റെ പ്രധാന ആയുധമാണ്; ഹരിയും ഉമാപതിയും എനിക്ക് ഉറപ്പായുള്ള കൂട്ടുകാരാണ്.
രക്ഷോഘ്നാന്പഠ മേ സാധോ കരോമ്യദ്യ സമുദ്യമമ് । സ്വസൈന്യാഭിനിവേശഞ്ച മഹിഷം പ്രതി മാനദ
ദൈവശത്രുക്കളെ നശിപ്പിക്കുന്ന മന്ത്രങ്ങൾ എനിക്കായി പാരായണം ചെയ്യൂ, മഹാനുഭാവാ; ഇന്ന് ഞാൻ വലിയ ശ്രമം ആരംഭിക്കുന്നു, മഹിഷനെ നേരെ എന്റെ സൈന്യത്തെ അണിനിരത്തും, മാനദ.
വ്യാസ ഉവാച ഇത്യുക്തോ ദേവരാജേന വാചസ്പതിരുവാച ഹ । സുരേന്ദ്രം യുദ്ധസംരക്തം സ്മിതപൂര്വം വചസ്തദാ
വ്യാസൻ പറഞ്ഞു: ഇങ്ങനെ ദേവരാജാവിന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട ബ്രഹസ്പതി, യുദ്ധത്തിന് ആഗ്രഹിച്ചിരുന്ന ഇന്ദ്രനോട്, നേരത്തെ പുഞ്ചിരിച്ച് പറഞ്ഞു.
ബൃഹസ്പതിരുവാച പ്രേരയാമി ന ചാഹം ത്വാം ന ച നിര്വാരയാമ്യഹമ് । സന്ദിഗ്ധേഽത്ര ജയേ കാമം യുധ്യതശ്ച പരാജയേ
ബ്രഹസ്പതി പറഞ്ഞു: ഞാൻ നിന്നെ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നില്ല, തടയുന്നുമില്ല; ജയമോ പരാജയമോ എന്ത് സംഭവിക്കുമെന്നത് അനിശ്ചിതമാണ്, നീ ഇഷ്ടമുള്ളതുപോലെ യുദ്ധം ചെയ്യൂ.
ന തേഽത്ര ദൂഷണം കിഞ്ചിദ്ഭവിതവ്യേ ശചീപതേ । സുഖം വാ യദി വാ ദുഃഖം വിഹിതം ച ഭവിഷ്യതി
ഇവിടെ നിന്നിൽ ഒരു കുറ്റവും ഇല്ല, ശചീപതേ; സന്തോഷമോ ദുഃഖമോ വരുമെങ്കിൽ, അത് വിധിയനുസരിച്ചായിരിക്കും.
ന മയാ തത്പരിജ്ഞാതം ഭാവി ദുഃഖം സുഖം തഥാ । യദ്ഭാര്യാഹരണേ പ്രാപ്തം പുരാ വാസവ വേത്സി ഹി
എന്ത് സന്തോഷമോ ദുഃഖമോ വരുമെന്ന് ഞാൻ മുമ്പ് അറിയില്ലായിരുന്നു, വാസവാ, നിന്റെ ഭാര്യയെ അപഹരിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ സംഭവിച്ചതു പോലെ.
ശശിനാ മേ ഹൃതാ ഭാര്യാ മിത്രേണാമിത്രകര്ശന । സ്വാശ്രമസ്ഥേന സമ്പ്രാപ്തം ദുഃഖം സര്വസുഖാപഹമ്
എന്റെ ഭാര്യയെ ചന്ദ്രൻ തന്റെ ആശ്രമത്തിൽ ഇരിക്കുമ്പോൾ അപഹരിച്ചു, ശത്രുക്കളെ വേദനിപ്പിക്കുന്നവനേ; അതിനാൽ എന്റെ എല്ലാ സന്തോഷവും ഇല്ലാതാക്കി ദുഃഖം എന്നെ ബാധിച്ചു.
ബുദ്ധിമാന്സര്വലോകേഷു വിദിതോഽഹം സുരാധിപ । ക്വ മേ ഗതാ തദാ വുദ്ധിര്യദാ ഭാര്യാ ഹൃതാ ബലാത്
എനിക്ക് എല്ലാ ലോകങ്ങളിലും ബുദ്ധിമാൻ എന്ന പേരുണ്ട്, ദേവേന്ദ്രാ; പക്ഷേ, എന്റെ ഭാര്യ ബലാൽ അപഹരിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ ആ ബുദ്ധി എവിടെയായിരുന്നു?
തസ്മാദുപായഃ കര്തവ്യോ ബുദ്ധിമദ്ഭിഃ സദാ നരൈഃ । കാര്യസിദ്ധിഃ സദാ നൂനം ദൈവാധീനാ സുരാധിപ
അതിനാൽ, ബുദ്ധിമാന്മാർ എല്ലായ്പ്പോഴും മാർഗ്ഗം കാണേണ്ടതാണ്; എങ്കിലും, യാതൊരു കാര്യത്തിലും വിജയമോ പരാജയമോ ദൈവത്തിന്റെ കൈയിലാണു, ദേവേന്ദ്രാ.
വ്യാസ ഉവാച തച്ഛ്രുത്വാ വചനം സത്യം ഗുരോഃ സാര്ഥം ശചീപതിഃ । ബ്രഹ്മാണം ശരണം ഗത്വാ നത്വാ വചനമബ്രവീത്
വ്യാസൻ പറഞ്ഞു: ഗുരുവിന്റെ സത്യവും ഗൗരവമുള്ളതുമായ വാക്കുകൾ കേട്ടശേഷം, ശചിയുടെ ഭർത്താവ് ബ്രഹ്മാവിനെ ആശ്രയിച്ച് വന്ദിച്ച് പറഞ്ഞു.
പിതാമഹ സുരാധ്യക്ഷ ദൈത്യോ മഹിഷസംജ്ഞകഃ । ഗ്രഹീതുകാമഃ സ്വര്ഗം മേ ബലോദ്യോഗം കരോത്യലമ്
പിതാമഹാ, ദേവന്മാരുടെ അധ്യക്ഷനേ, മഹിഷൻ എന്ന പേരിലുള്ള ദാനവൻ എന്റെ സ്വർഗ്ഗം പിടിക്കാനാഗ്രഹിച്ച് വലിയ ശ്രമം നടത്തുന്നു.
അന്യേ ച ദാനവാഃ സര്വേ തത്സൈന്യം സമുപസ്ഥിതാഃ । യോദ്ധുകാമാ മഹാവീര്യാഃ സര്വേ യുദ്ധവിശാരദാഃ
മറ്റുള്ള എല്ലാ ദാനവന്മാരും അവന്റെ സൈന്യത്തോടൊപ്പം ചേർന്നിരിക്കുന്നു; അവർ എല്ലാവരും യുദ്ധം ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവരും, ശക്തന്മാരും, യുദ്ധത്തിൽ നിപുണന്മാരുമാണ്.
തേനാഹം ഭീതഭീതോഽസ്മി ത്വത്സകാശമിഹാഗതഃ । സര്വജ്ഞോഽസി മഹാപ്രാജ്ഞ സാഹായ്യം കര്തുമര്ഹസി
അതിനാൽ ഞാൻ ഭയപ്പെട്ട് ഇവിടെ നിന്നോടു വന്നിരിക്കുന്നു; നീ എല്ലാം അറിയുന്നവനും മഹാബുദ്ധിമാനുമാണ്, എനിക്ക് സഹായം നൽകേണ്ടതുണ്ട്.
ബ്രഹ്മോവാച ഗച്ഛാമഃ സര്വ ഏവാദ്യ കൈലാസം ത്വരിതാ വയമ് । ശങ്കരം പുരതഃ കൃത്വാ വിഷ്ണും ച ബലിനാം വരമ്
ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു: നാം എല്ലാവരും ഇന്ന് തന്നെ വേഗത്തിൽ കൈലാസത്തിലേക്ക് പോകാം; മുന്നിൽ ശങ്കരനെയും, ശക്തന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ വിഷ്ണുവിനെയും കൂട്ടിക്കൊണ്ടു.