ക്ഷുത്തൃണ്നിദ്രാ ഭയം തന്ദ്രാ വ്യാമോഹഃ ശോകസംശയഃ । ഹര്ഷശ്ചൈവാഭിമാനശ്ച ജരാമരണമേവ ച
വിഭവം, ദാഹം, ഉറക്കം, ഭയം, മന്ദത, മനസ്സിന്റെ കുഴപ്പം, ദുഃഖം, സംശയം, സന്തോഷം, അഭിമാനം, വയസ്സായിത്തീരല്, മരണം—
അജ്ഞാനം ഗ്ലാനിരപ്രീതിരീര്ഷ്യാസൂയാ മദഃ ശ്രമഃ । ഏതേ ദേഹഭവാ ഭാവാഃ പ്രഭവന്തി നരാധിപ
അജ്ഞാനം, ക്ഷീണം, അസന്തോഷം, അസൂയ, വൈരാഗ്യം, മദ്യം, ക്ഷാമം—ഇവയെല്ലാം ശരീരത്തില് നിന്നുള്ള അവസ്ഥകളാണ്, രാജാവേ.
യഥാ ഹേമമൃഗം രാമോ ന ബുബോധ പുരോഗതമ് । ജാനക്യാ ഹരണഞ്ചൈവ ജടായുമരണം തഥാ
രാമന് മുന്നില് വന്ന പൊന്നാനയെ കാണാതെ പോയതുപോലെയും, ജനകിയുടെ അപഹരണവും ജടായുവിന്റെ മരണവും മനസ്സിലാക്കാതിരുന്നതുപോലെയും,
അഭിഷേകദിനേ രാമോ വനവാസം ന വേദ ച । തഥാ ന ജ്ഞാതവാന് രാമഃ സ്വശോകാന്മരണം പിതുഃ
അഭിഷേകദിനത്തില് രാമന് വനവാസം ഉണ്ടാകുമെന്ന് അറിഞ്ഞില്ല; അതുപോലെ തന്നെ, സ്വന്തം ദുഃഖത്തില് ആഴ്ന്ന് പിതാവിന്റെ മരണവും രാമന് അറിയില്ലായിരുന്നു.
അജ്ഞവദ്വിചചാരാസൌ പശ്യമാനോ വനേ വനേ । ജാനകീം ന വിവേദാഥ രാവണേന ഹൃതാം ബലാത്
അവന് അജ്ഞാനിയായവനായി കാടുകളില് കാടുകള് തേടി അലഞ്ഞു, രാവണന് ബലമായി കൊണ്ടുപോയ ജനകിയെ തിരിച്ചറിയാന് കഴിഞ്ഞില്ല.
സഹായാന് വാനരാന്കൃത്വാ ഹത്വാ ശക്രസുതം ബലാത് । സാഗരേ സേതുബന്ധഞ്ച കൃത്വോത്തീര്യ സരിത്പതിമ്
വാനരരെ കൂട്ടുകാരാക്കി, ഇന്ദ്രന്റെ മകനെ ബലമായി കൊല്ലുകയും, സമുദ്രത്തില് പാലം പണിതു നദികളുടെ രാജാവിനെ കടക്കുകയും ചെയ്തു.
പ്രേഷയാമാസ സര്വാസു ദിക്ഷു താന്കപികുഞ്ജരാന് । സംഗ്രാമം കൃതവാന്ഘോരം ദുഃഖം പ്രാപ രണാജിരേ
അവന് ആ വാനരസൈന്യത്തെ എല്ലാ ദിശകളിലേക്കും അയച്ചു, ഭയങ്കരമായ യുദ്ധം നടത്തി, യുദ്ധഭൂമിയില് വലിയ ദുഃഖം അനുഭവിച്ചു.
ബന്ധനം നാഗപാശേന പ്രാപ രാമോ മഹാബലഃ । ഗരുഡാന്മോക്ഷണം പശ്ചാദന്വഭൂദ്രഘുനന്ദനഃ
വലിയ ശക്തിയുള്ള രാമന് നാഗപാശത്തില് കുടുങ്ങി; പിന്നീട് ഗരുഡന് അവനെ മോചിപ്പിച്ചു, രഘുനന്ദനനേ.
അഹനദ്രാവണം സംഖ്യേ കുമ്ഭകര്ണം മഹാബലമ് । മേഘനാദം നികുമ്ഭഞ്ച കുപിതോ രഘുനന്ദനഃ
രഘുനന്ദനന് കോപത്തോടെ യുദ്ധത്തില് രാവണനെയും, മഹാശക്തിയുള്ള കുംഭകര്ണനെയും, മേഘനാദനെയും, നികുംബനെയും കൊല്ലുകയും ചെയ്തു.
അദൂഷ്യത്വഞ്ച ജാനക്യാ ന വിവേദ ജനാര്ദനഃ । ദിവ്യഞ്ച കാരയാമാസ ജ്വലിതേഽഗ്നൌ പ്രവേശനമ്
ജനാര്ദനന് സീതയുടെ നിരപരാധിത്വം തിരിച്ചറിയാന് കഴിഞ്ഞില്ല; ദിവ്യമായ രീതിയില് ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിയില് പ്രവേശിപ്പിക്കാന് അവന് ക്രമീകരിച്ചു.
ലോകാപവാദാച്ച പരം തതസ്തത്യാജ താം പ്രിയാമ് । അദൂഷ്യാം ദൂഷിതാം മത്വാ സീതാം ദശരഥാത്മജഃ
ലോകത്തിന്റെ അപവാദം കേട്ട്, ദശരഥപുത്രന് തന്റെ പ്രിയയായ സീതയെ നിരപരാധിയാണെന്നു അറിഞ്ഞിട്ടും, ദോഷം സംഭവിച്ചതായി കരുതി വിട്ടുകളഞ്ഞു.
ന ജ്ഞാതൌ സ്വസുതൌ തേന രാമേണ ച കുശീലവൌ । മുനിനാ കഥിതൌ തൌ തു തസ്യ പുത്രൌ മഹാബലൌ
രാമന് തന്റെ സ്വന്തം മക്കളായ കുശനും ലവനും തിരിച്ചറിയാന് കഴിഞ്ഞില്ല; ഒരു മുനി പറഞ്ഞപ്പോഴാണ് ആ മഹാശക്തിയുള്ള ഇരുവരും അവന്റെ മക്കളാണെന്ന് അറിയുന്നത്.
പാതാലഗമനം ചൈവ ജാനക്യാ ജ്ഞാതവാന്ന ച । രാഘവഃ കോപസംയുക്തോ ഭ്രാതരം ഹന്തുമുദ്യതഃ
ജാനകിയുടെ പാതാളത്തിലേക്കുള്ള യാത്ര രാഘവന് അറിയില്ലായിരുന്നു; കോപഭരിതനായ അവന് സഹോദരനെ കൊല്ലാന് തയ്യാറായി.
കാലസ്യാഗമനഞ്ചൈവ ന വിവേദ ഖരാന്തകഃ । മാനുഷം ദേഹമാശ്രിത്യ ചക്രേ മാനുഷചേഷ്ടിതമ്
കാലത്തിന്റെ വരവ് ഖരനെ സംഹരിച്ചവന് അറിയില്ലായിരുന്നു; മനുഷ്യശരീരം സ്വീകരിച്ച്, മനുഷ്യനെപ്പോലെ പെരുമാറി.
തഥൈവ മാനുഷാന്ഭാവാന്നാത്ര കാര്യാ വിചാരണാ । പൂര്വം കംസഭയാത്പ്രാപ്തോ ഗോകുലേ യദുനന്ദനഃ
ഇവിടെ മനുഷ്യരായുള്ള സാഹചര്യങ്ങളെക്കുറിച്ച് കൂടുതൽ ആലോചിക്കേണ്ടതില്ല; മുമ്പ് കംസന്റെ ഭയത്തിൽ യദുവംശജനായ കുട്ടി ഗോക്കുലത്തിൽ എത്തി.
ജരാസന്ധഭയാത്പശ്ചാദ് ദ്വാരവത്യാം ഗതോ ഹരിഃ । അധര്മം കൃതവാന്കൃഷ്ണോ രുക്മിണ്യാ ഹരണഞ്ച യത്
പിന്നീട് ജരാസന്ധന്റെ ഭയത്തിൽ ഹരി ദ്വാരകയിലേക്ക് പോയി; രുക്മിണിയെ അപഹരിച്ചതിൽ കൃഷ്ണൻ നീതിക്കെതിരായ പ്രവൃത്തി ചെയ്തു.
ശിശുപാലവൃതായാശ്ച ജാനന്ധര്മം സനാതനമ് । ശുശോച ബാലകം കൃഷ്ണഃ ശമ്ബരേണ ഹൃതം ബലാത്
ശിശുപാലന്റെ വിവാഹം സംബന്ധിച്ച ശാശ്വതധർമ്മം അറിഞ്ഞ കൃഷ്ണൻ, ശംബരൻ ബലാൽക്കാരം ചെയ്ത് എടുത്ത ബാലനെക്കുറിച്ച് ദു:ഖിച്ചു.
മുമോദ ജാനന്പുത്രം തം ഹര്ഷശോകയുതസ്തതഃ । സത്യഭാമാജ്ഞയാ യത്തു യുയുധേ സ്വര്ഗതഃ കില
ആ കുട്ടി തൻ്റെ മകനാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കിയപ്പോൾ, സന്തോഷവും ദു:ഖവും ഒരുപോലെ അനുഭവിച്ച് കൃഷ്ണൻ ആനന്ദിച്ചു; സത്യഭാമയുടെ ആജ്ഞപ്രകാരം സ്വർഗത്തിൽ യുദ്ധം നടത്തിയതായും പറയുന്നു.
ഇന്ദ്രേണ പാദപാര്ഥം തു സ്ത്രീജിതത്വം പ്രകാശയന് । ജഹാര കല്പവൃക്ഷം യഃ പരാഭൂയ ശതക്രതുമ്
അവിടെ ഇന്ദ്രനോടൊപ്പം, സ്ത്രീജയത്തെ തെളിയിക്കാൻ പാരിജാതവൃക്ഷത്തെ തട്ടി, ശതക്രതുവിനെ തോൽപ്പിച്ച് ആ ഇഷ്ടവൃക്ഷം സ്വന്തമാക്കി.
മാനിനീമാനരക്ഷാര്ഥം ഹരിശ്ചിത്രധരഃ പ്രഭുഃ । ബദ്ധ്വാ വൃക്ഷേ ഹരിം സത്യാ നാരദായ ദദൌ പതിമ്
ആഹങ്കാരമുള്ള സ്ത്രീയുടെ അഭിമാനം സംരക്ഷിക്കാൻ, മഹത്വമുള്ള ഹരി മറ്റൊരു ഹരിയെ വൃക്ഷത്തിൽ കെട്ടി; സത്യാ ഭർത്താവിനെ നാരദനു സമർപ്പിച്ചു.
ദത്ത്വാഥ കാനകം കൃഷ്ണം മോചയാമാസ ഭാമിനീ । ദൃഷ്ട്വാ പുത്രാന്പുരുഗുണാന്പ്രദ്യുമ്നപ്രമുഖാനഥ
പിന്നീട് ഭാമിനി പൊന്നു നൽകി കൃഷ്ണനെ മോചിപ്പിച്ചു; പ്രദ്യുമ്നൻ അടക്കം അനേകം ഗുണങ്ങളുള്ള പുത്രന്മാരെ കണ്ടു.
കൃഷ്ണം ജാമ്ബവതീ ദീനാ യയാചേ സന്തതിം ശുഭാമ് । സ യയൌ പര്വതം കൃഷ്ണസ്തപസ്യാകൃതനിശ്ചയഃ
ദു:ഖിതയായ ജാംബവതിയുടെ അഭ്യർത്ഥനപ്രകാരം, ഒരു നല്ല മകൻ ലഭിക്കണമെന്നു കൃഷ്ണനോട് അപേക്ഷിച്ചു; അതിനാൽ കൃഷ്ണൻ തപസ്സിനായി പർവതത്തിലേക്ക് പോയി.
ഉപമന്യുര്മുനിര്യത്ര ശിവഭക്തഃ പരന്തപഃ । ഉപമന്യും ഗുരു കൃത്വാ ദീക്ഷാം പാശുപതോ ഹരിഃ
അവിടെ ശിവഭക്തനായ മഹാതപസ്സിയായ ഉപമന്യു മുനി ഉണ്ടായിരുന്നു; ഉപമന്യുവിനെ ഗുരുവാക്കി, ഹരി പാശുപതദീക്ഷ സ്വീകരിച്ചു.
ജഗ്രാഹ പുത്രകാമസ്തു മുണ്ഡീ ദണ്ഡീ ബഭൂവ ഹ । ഉഗ്രം തത്ര തപസ്തേപേ മാസമേകം ഫലാശനഃ
മകൻ ലഭിക്കണമെന്ന ആഗ്രഹത്തോടെ, കൃഷ്ണൻ മുടി മുറിച്ച് ദണ്ഡം കൈവശം വച്ചു; അവിടെ ഒരു മാസം പഴം മാത്രം കഴിച്ച് കഠിനതപസ്സു ചെയ്തു.
ജജാപ ശിവമന്ത്രം തു ശിവധ്യാനപരോ ഹരിഃ । ദ്വിതീയേ തു ജലാഹാരസ്തിഷ്ഠന്നേകപദാ ഹരിഃ
ഹരി ശിവമന്ത്രം ജപിച്ച് ശിവധ്യാനത്തിൽ ലീനനായി; രണ്ടാം മാസം വെള്ളം മാത്രം കഴിച്ച് ഒരു കാലിൽ നിന്നു.
തൃതീയേ വായുഭക്ഷസ്തു പാദാങ്ഗുഷ്ഠാഗ്രസംസ്ഥിതഃ । ഷഷ്ഠേ തു ഭഗവാന് രുദ്രഃ പ്രസന്നോ ഭക്തിഭാവതഃ
മൂന്നാം മാസം വായു മാത്രം കഴിച്ച്, വലതുകാലിന്റെ വിരലിൽ നിൽക്കുകയായിരുന്നു; ആറാം മാസം ഭക്തിഭാവത്തിൽ സന്തുഷ്ടനായ ഭഗവാൻ രുദ്രൻ പ്രസന്നനായി.
ദര്ശനഞ്ച ദദൌ തത്ര സോമഃ സോമകലാധരഃ । ആജഗാമ വൃഷാരൂഢഃ സുരൈരിന്ദ്രാദിഭിര്വൃതഃ
അവിടെ ചന്ദ്രക്കലാധാരിയായ സോമൻ ദർശനം നൽകി; വൃഷഭത്തിൽ കയറി, ഇന്ദ്രനും മറ്റു ദേവന്മാരും കൂടെ എത്തിയിരുന്നു.
ബ്രഹ്മവിഷ്ണുയുതഃ സാക്ഷാദ്യക്ഷഗന്ധര്വസേവിതഃ । സമ്ബോധയന്വാസുദേവം ശങ്കരസ്തമുവാച ഹ
ബ്രഹ്മാവും വിഷ്ണുവും കൂടെ, യക്ഷന്മാരുടെയും ഗന്ധർവന്മാരുടെയും സേവനം ലഭിച്ച ശങ്കരൻ, വാസുദേവനെ ഉണർത്തി അവനോട് പറഞ്ഞു.
തുഷ്ടോഽസ്മി കൃഷ്ണ തപസാ തവോഗ്രേണ മഹാമതേ । ദദാമി വാച്ഛിതാന്കാമാന്ബ്രൂഹി യാദവനന്ദന
"കൃഷ്ണാ, നിന്റെ കഠിനതപസ്സിൽ ഞാൻ സന്തുഷ്ടനാണ്, മഹാമതിയായ യദുകുലവംശജാ, നീ ആഗ്രഹിക്കുന്ന വരങ്ങൾ ഞാൻ നൽകുന്നു—പറയൂ."
മയി ദൃഷ്ടേ കാമപൂരേ കാമശേഷോ ന സമ്ഭവേത് । വ്യാസ ഉവാച തം ദൃഷ്ട്വാ ശങ്കരം തുഷ്ടം ഭഗവാന്ദേവകീസുതഃ
"എന്നെ ദർശിച്ചാൽ എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും നിറവേറും; ഇനി വേറെ ആഗ്രഹം ശേഷിക്കില്ല." വ്യാസൻ പറഞ്ഞു: ശങ്കരൻ സന്തുഷ്ടനായത് കണ്ടു, ഭഗവാൻ ദേവകിയുടെ മകൻ