തഥൈവ ദേവതാഃ സര്വാഃ കാലപാശനിയന്ത്രിതാഃ । ഹര്ഷശോകാദയോ ഭാവാ നിദ്രാതന്ദ്രാലസാദയഃ
അങ്ങനെ തന്നെ, എല്ലാ ദേവതകളും കാലത്തിന്റെ പാശത്തിൽ ബന്ധിതരാണ്; സന്തോഷം, ദു:ഖം, ഉറക്കം, മയക്കം, ആലസ്യം തുടങ്ങിയ ഭാവങ്ങൾ—
സര്വേഷാം സര്വദാ രാജന്ദേഹിനാം ദേഹസംശ്രിതാഃ । അമരാ നിര്ജരാഃ പ്രോക്താ ദേവാശ്ച ഗ്രന്ഥകാരകൈഃ
രാജാവേ, ഇവയെല്ലാം ശരീരമുള്ള എല്ലാവരിലും എപ്പോഴും ഉണ്ടാകുന്നു; ഗ്രന്ഥരചയിതാക്കൾ അമരന്മാർ, നിര്ജരന്മാർ, ദേവന്മാർ എന്ന് വിളിക്കുന്നവരും ഇവരിലേർപ്പെടുന്നു.
അഭിധാനതശ്ചാര്ഥതോ ന തേ നൂനം താദൃശാഃ ക്വചിത് । ഉത്പത്തിസ്ഥിതിനാശാഖ്യാ ഭാവാ യേഷാം നിരന്തരമ്
പേരിലും അർത്ഥത്തിലും, അവർക്ക് യഥാർത്ഥത്തിൽ അങ്ങനെയൊന്നുമില്ല; കാരണം, അവർക്കു എപ്പോഴും ജനനം, നിലനിൽപ്പ്, നാശം എന്നിവ ഉണ്ടാകുന്നു.
അമരാസ്തേ കഥം വാച്യാ നിര്ജരാശ്ച കഥം പുനഃ । കഥം ദുഃഖാഭിഭൂതാ വാ ജായന്തേ വിബുധോത്തമാഃ
അവരെ എങ്ങനെ അമരന്മാർ എന്ന് വിളിക്കാം? വീണ്ടും, നിര്ജരന്മാർ എന്ന് എങ്ങനെ പറയാം? ദേവന്മാരിൽ ഏറ്റവും ഉത്തമന്മാർ എങ്ങനെ ദു:ഖത്തിൽ ആകുന്നു?
കഥം ദേവാശ്ച വക്തവ്യാ വ്യസനേ ക്രീഡനം കഥമ് । ക്ഷണാദുത്പത്തിനാശശ്ച ദൃശ്യതേഽസ്മിന്ന സംശയഃ
ദേവന്മാർ ദുരിതത്തിൽ എങ്ങനെ കളിക്കുന്നു എന്ന് പറയാം? അവർക്കു ജനനം നാശം എന്നിവ ഒരു നിമിഷംകൊണ്ട് കാണാം—ഇതിൽ സംശയമില്ല.
ജലജാനാം ച കീടാനാം മശകാനാം തഥാ പുനഃ । ഉപമാ ന കഥം ചൈഷാമായുഷോഽന്തേ മരാഃ സ്മൃതാഃ
ജലജീവികൾക്കും കീടങ്ങൾക്കും കൊതുകുകൾക്കും പോലെ, ഇവരുടെ ആയുസ്സിനും ഉപമയുണ്ട്; ആയുസ്സിന്റെ അവസാനം, അവർ മരണശീലികളായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു.
തതോ വര്ഷായുഷശ്ചാപി ശതവര്ഷായുഷസ്തഥാ । മനുഷ്യാ ഹ്യമരാ ദേവാസ്തസ്മാദ് ബ്രഹ്മാപരഃ സ്മൃതഃ
അങ്ങനെ, ഒരു വർഷം ആയുസുള്ളവരും, നൂറു വർഷം ആയുസുള്ളവരും ഉണ്ട്; മനുഷ്യരെ മരണമടയുന്നവരെന്നും, ദേവന്മാരെ അമരന്മാരെന്നും, അതിനപ്പുറം ബ്രഹ്മാവെന്നും പറയുന്നു.
രുദ്രസ്തഥാ തഥാ വിഷ്ണുഃ ക്രമശശ്ച ഭവന്തി ഹി । നശ്യന്തി ക്രമശശ്ചൈവ വര്ധന്തി ചോത്തരോത്തരമ്
അതു പോലെ രുദ്രനും വിഷ്ണുവും തങ്ങളുടെ തരംതോറും ഉണ്ട്; അവർ ക്രമമായി നശിക്കുന്നു, പിന്നെ പിന്നെ വളരുകയും ചെയ്യുന്നു.
നൂനം ദേഹവതോ നാശോ മൃതസ്യോത്പത്തിരേവ ച । ചക്രവദ് ഭ്രമണം രാജന് സര്വേഷാം നാത്ര സംശയഃ
ദേഹമുള്ളവർക്കു നാശം ഉറപ്പാണ്, മരിച്ചവർക്കു ജനനവും പിന്നെ വരും. രാജാവേ, എല്ലാ ജീവികളും ചക്രം പോലെ ഇങ്ങനെയൊരു ചുറ്റുപാടിലാണ് സഞ്ചരിക്കുന്നത്—ഇതിൽ ഒരു സംശയവും ഇല്ല.
മോഹജാലാവൃതോ ജന്തുര്മുച്യതേ ന കദാചന । മായായാം വിദ്യമാനായാം മോഹജാലം ന നശ്യതി
മോഹത്തിന്റെ വലയിൽ കുടുങ്ങിയ ജീവിക്ക് ഒരിക്കലും മോചനം ലഭിക്കില്ല; മായ എന്നത് നിലനിൽക്കുന്നിടത്തോളം മോഹവലയും അപ്രത്യക്ഷമാകില്ല.
ഉത്പിത്സുകാല ഉത്പത്തിഃ സര്വേഷാം നൃപ ജായതേ । തഥൈവ നാശഃ കല്പാന്തേ ബ്രഹ്മാദീനാം യഥാക്രമമ്
രാജാവേ, സൃഷ്ടിക്കായി നിർണ്ണയിച്ച സമയത്ത് എല്ലാവർക്കും ജനനം ഉണ്ടാകും; അതുപോലെ തന്നെ, കാലാവസാനത്തിൽ ബ്രഹ്മാദിമാര്ക്ക് പോലും തക്കക്രമത്തിൽ നാശം സംഭവിക്കും.
നിമിത്തം യസ്തു യന്നാശേ സ ഘാതയതി തം നൃപ । നാന്യഥാ തദ്ഭവേന്നൂനം വിധിനാ നിര്മിതം തു യത്
ആർക്കു നാശം വരാൻ കാരണമാകുന്നത് എന്താണോ, രാജാവേ, അതാണ് അവരെ നശിപ്പിക്കുന്നത്; വിധി നിർണ്ണയിച്ചതു മറ്റെന്തായാലും മാറില്ല, അതു തീർച്ചയായും സംഭവിക്കും.
ജന്മമൃത്യുജരാവ്യാധിദുഃഖം വാ സുഖമേവ വാ । തത്തഥൈവ ഭവേത്കാമം നാന്യഥേഹ വിനിര്ണയഃ
ജനനം, മരണം, വയസ്സാകൽ, രോഗം, ദു:ഖം, അല്ലെങ്കിൽ സന്തോഷം—ഇവയെല്ലാം എങ്ങനെ സംഭവിക്കേണ്ടതോ അങ്ങനെ തന്നെ നടക്കും; ഇതിൽ മറ്റൊരു വിധിയില്ല.
സര്വേഷാം സുഖദൌ ദേവൌ പ്രത്യക്ഷൌ ശശിഭാസ്കരൌ । ന നശ്യതി തയോഃ പീഡാ ക്യചിത്തദ്വൈരിസമ്ഭവാ
എല്ലാവർക്കും സന്തോഷം നൽകുന്ന ദേവന്മാരായ ചന്ദ്രനും സൂര്യനും, ഇവർക്കും എപ്പോഴും കഷ്ടം ഒഴിവാകില്ല; ചിലപ്പോൾ ശത്രുക്കളുടെ സാന്നിധ്യം കൊണ്ടു അവർക്കും വേദന ഉണ്ടാകും.
ഭാസ്കരസ്യ സുതോ മന്ദഃ ക്ഷയീ ചന്ദ്രഃ കലങ്കവാന് । പശ്യ രാജന് വിധേഃ സൂത്രം ദുര്വാരം മഹതാമപി
സൂര്യന്റെ മകനായ ശനിയും ചന്ദ്രനു കുറവും കളങ്കവും ഉണ്ടാക്കുന്നു; രാജാവേ, വലിയവർക്കും വിധിയുടെ ബന്ധനം അതിജീവിക്കാൻ കഴിയില്ലെന്നു കാണൂ.
വേദകര്താ ജഗത്സ്രഷ്ടാ ബുദ്ധിദസ്തു ചതുര്മുഖഃ । സോഽപി വിക്ലവതാം പ്രാപ്തോ ദൃഷ്ട്വാ പുത്രീം സരസ്വതീമ്
വേദങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ചവനും ലോകം സൃഷ്ടിച്ചവനും ജ്ഞാനശാലിയായ നാലുമുഖനും ആയ ബ്രഹ്മാവിന് പോലും തന്റെ പുത്രിയായ സരസ്വതിയെ കണ്ടപ്പോൾ മനസ്സു കുഴഞ്ഞുപോയി.
ശിവസ്യാപി മൃതാ ഭാര്യാ സതീ ദഗ്ധ്വാ കലേവരമ് । സോഽഭവദ്ദുഃഖസന്തപ്തഃ കാമാര്തശ്ച ജനാര്തിഹാ
ശിവന്റെ ഭാര്യയായ സതീ മരിച്ച് ശരീരം ദഹിപ്പിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ, ലോകത്തിന്റെ ദു:ഖം നീക്കുന്നവനായ ശിവനും ദു:ഖത്തിൽ കത്തിയും, മോഹത്തിൽ ആകമാനവുമായി.
കാമാഗ്നിദഗ്ധദേഹസ്തു കാലിന്ദ്യാം പതിതഃ ശിവഃ । സാപി ശ്യാമജലാ ജാതാ തന്നിദാഘവശാന്നൃപ
കാമാഗ്നിയിൽ ദഹിച്ച ശരീരമുള്ള ശിവൻ കാലിന്ദി നദിയിലേക്കു വീണു; ആ നദിക്കും ആ ചൂടിന്റെ പ്രഭാവത്തിൽ കറുത്ത വെള്ളം നിറഞ്ഞു, രാജാവേ.
കാമാര്തോ രമമാണസ്തു നഗ്നഃ സോഽപി ഭൃഗോര്വനമ് । ഗതഃ പ്രാപ്തോഽഥ ഭൃഗുണാ ശപ്തഃ കാമാതുരോ ഭൃശമ്
മോഹത്തിൽ ആകമാനമായ ശിവൻ നഗ്നനായി ഭൃഗുവിന്റെ കാടിലേക്ക് പോയി; അവിടെ കാമാഗ്നിയിൽ കത്തിയ അവനെ ഭൃഗു ശപിച്ചു.
പതത്വദ്യൈവ തേ ലിങ്ഗം നിര്ലജ്ജേതി ഭൃശം കില । പപൌ ചാമൃതവാപീഞ്ച ദാനവൈര്നിര്മിതാം മുദേ
'ഇന്ന് നിന്റെ ലിംഗം വീഴും, നീ ലജ്ജയില്ലാത്തവനാകും' എന്ന് ശപിക്കപ്പെട്ടു; എന്നിരുന്നാലും, ദാനവന്മാർ നിർമ്മിച്ച അമൃതക്കുളം അവൻ സന്തോഷത്തോടെ കുടിച്ചു.
ഇന്ദ്രോഽപി ച വൃഷോ ഭൂത്വാ വാഹനത്വം ഗതഃ ക്ഷിതൌ । ആദ്യസ്യ സര്വലോകസ്യ വിഷ്ണോരേവ വിവേകിനഃ
ഇന്ദ്രനും കാളയായി ഭൂമിയിൽ വാഹനമായിരുന്നു; സകലലോകങ്ങളുടെയും ആദിയായ വിഷ്ണുവിനും ഇതുപോലെയുള്ള അനുഭവം സംഭവിച്ചു.
സര്വജ്ഞത്വം ഗതം കുത്ര പ്രഭുശക്തിഃ കുതോ ഗതാ । യദ്ധേമമൃഗവിജ്ഞാനം ന ജ്ഞാതം ഹരിണാ കില
സർവ്വജ്ഞത എവിടെ പോയി, പ്രഭുവിന്റെ ശക്തി എവിടെ പോയി? സ്വർണ്ണമൃഗത്തിന്റെ യാഥാർത്ഥ്യം പോലും ഹരിക്ക് അറിയാൻ കഴിഞ്ഞില്ലല്ലോ.
രാജന് മായാബലം പശ്യ രാമോ ഹി കാമമോഹിതഃ । രാമോ വിരഹസന്തപ്തോ രുരോദ ഭൃശമാതുരഃ
രാജാവേ, മായയുടെ ശക്തി കാണൂ: രാമനും മോഹത്തിൽ പെട്ടു; പ്രിയയോടുള്ള വേർപാടിന്റെ ദു:ഖത്തിൽ രാമൻ അതിയായി കരഞ്ഞു.
യോഽപൃച്ഛത്പാദപാന്മൂഢഃ ക്വ ഗതാ ജനകാത്മജാ । ഭക്ഷിതാ വാ ഹൃതാ കേന രുദന്നുച്ചതരം തതഃ
അവൻ, മനസ്സു കുഴഞ്ഞ്, മരങ്ങളോട് ചോദിച്ചു: 'ജനകന്റെ മകൾ എവിടെ പോയി? ആരെങ്കിലും അവളെ തിന്നുകളഞ്ഞോ, കൊണ്ടുപോയോ?' എന്നും ഉയർന്ന ശബ്ദത്തിൽ കരഞ്ഞു.
ലക്ഷ്മണാഹം മരിഷ്യാമി കാന്താവിരഹദുഃഖിതഃ । ത്വം ചാപി മമ ദുഃഖേന മരിഷ്യസി വനേഽനുജ
ലക്ഷ്മണാ, പ്രിയയോടുള്ള വേർപാടിന്റെ ദു:ഖത്തിൽ ഞാൻ മരിക്കും; നീയും എന്റെ ദു:ഖത്തിൽ കാടിൽ മരിക്കും, സഹോദരാ.
ആവയോര്മരണം ജ്ഞാത്വാ മാതാ മമ മരിഷ്യതി । ശത്രുഘ്നോഽപ്യതിദുഃഖാര്തഃ കഥം ജീവിതുമര്ഹതി
നമ്മളിരുവരും മരിക്കും എന്ന് അറിഞ്ഞ് എന്റെ അമ്മയും മരിക്കും; അത്യധികം ദു:ഖം അനുഭവിക്കുന്ന ശത്രുഘ്നനും എങ്ങനെ ജീവിക്കും?
സുമിത്രാ ജീവിതം ജഹ്യാത്പുത്രവ്യസനകര്ശിതാ । പൂര്ണകാമാഥ കൈകേയീ ഭവേത്പുത്രസമന്വിതാ
സുമിത്ര, മകനു സംഭവിച്ച ദുരന്തത്തിൽ വിഷമിച്ച് ജീവൻ ഉപേക്ഷിക്കും; എന്നാൽ കൈകേയി, എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും നിറവേറ്റി, മകന്റെ സാന്നിധ്യത്തിൽ സന്തോഷത്തോടെ തുടരും.
ഹാ സീതേ ക്വ ഗതാസി ത്വം മാം വിഹായ സ്മരാതുരാ । ഏഹ്യേഹി മൃഗശാവാക്ഷി മാം ജീവയ കൃശോദരി
ഹാ സീതേ, നീ എന്നെ വിട്ട് എവിടേക്ക് പോയി? ഞാൻ വേദനയോടെ നിന്നെ ഓർത്ത് കഷ്ടപ്പെടുന്നു. കുരങ്ങുപോലെയുള്ള കണ്ണുകളുള്ളേ, സുന്ദരിയായ സീതേ, വാ, വാ, എന്നെ ജീവിപ്പിക്കൂ.
കിം കരോമി ക്വ ഗച്ഛാമി ത്വദധീനഞ്ച ജീവിതമ് । സമാശ്വാസയ ദീനം മാം പ്രിയം ജനകനന്ദിനി
എന്ത് ചെയ്യണം, എവിടേക്ക് പോകണം? എന്റെ ജീവൻ നിന്റെ കൈകളിലാണ്. ജനകന്റെ പ്രിയമകളേ, ദു:ഖിതനായ എന്നെ ആശ്വസിപ്പിക്കൂ.
ഏവം വിലപതാ തേന രാമേണാമിതതേജസാ । വനേ വനേ ച ഭ്രമതാ നേക്ഷിതാ ജനകാത്മജാ
ഇങ്ങനെ വിലപിച്ചുകൊണ്ട് അത്യന്തം തേജസ്സുള്ള രാമൻ കാടിൽ കാടിൽ ചുറ്റി നടന്നു; എങ്കിലും ജനകന്റെ മകളെ കാണാൻ കഴിഞ്ഞില്ല.