താമേവ സമുപാസന്തേ ദേവീം വിശ്വേശ്വരീം ശിവാമ് । യദ്ഭക്തിലേശലേശാംശലേശലേശലവാംശകമ്
ലോകത്തിന്റെ അമ്മയായ ദേവിയെ, ശിവയായ വിശ്വേശ്വരിയെ, ഏറ്റവും ചെറിയ ഭക്തിപ്രകാശം കൊണ്ടുപോലും ആരാധിക്കുന്നു.
ലബ്ധ്വാ മുക്തോ ഭവേജ്ജന്തുസ്താം ന സേവേത കോ ജനഃ । ഭുവനേശീത്യേവ വക്ത്രേ ദദാതി ഭുവനത്രയമ്
അവളോടു ചെറിയൊരു ഭക്തിയും ലഭിച്ചാൽ, ആ ജീവൻ മോക്ഷം നേടുന്നു; അങ്ങനെ, ആരാണ് അവളെ സേവിക്കാതിരിക്കുക? ഭൂവനേശ്വരിയായ അവൾ, തൻ്റെ വായിലൂടെ മൂന്നു ലോകവും നൽകുന്നു.
മാം പാഹീത്യസ്യ വചസോ ദേയാഭാവാദൃണാന്വിതാ । വിദ്യാവിദ്യേതി തസ്യാ ദ്വേ രൂപേ ജാനീഹി പാര്ഥിവ
മാമേ രക്ഷിക്കണമെന്നു പറയാൻ മറ്റാരുമില്ലാത്തതിനാൽ, അവൾ കടപ്പാടിൽ പെട്ടിരിക്കുന്നു; രാജാവേ, അവൾക്ക് ജ്ഞാനം എന്നതും അജ്ഞാനം എന്നതും രണ്ടു രൂപങ്ങളുണ്ട് എന്ന് അറിഞ്ഞിരിക്കണം.
വിദ്യയാ മുച്യതേ ജന്തുര്ബധ്യതേഽവിദ്യയാ പുനഃ । ബ്രഹ്മാ വിഷ്ണുശ്ച രുദ്രശ്ച സര്വേ തസ്യാ വശാനുഗാഃ
ജ്ഞാനത്തിലൂടെ ജീവൻ മോചിതനാകുന്നു, അജ്ഞാനത്തിലൂടെ വീണ്ടും ബന്ധിക്കപ്പെടുന്നു; ബ്രഹ്മാവും വിഷ്ണുവും രുദ്രനും എല്ലാം അവളുടെ നിയന്ത്രണത്തിലാണ്.
അവതാരാഃ സര്വ ഏവ യന്ത്രിതാ ഇവ ദാമഭിഃ । കദാചിച്ച സുഖം ഭുംക്തേ വൈകുണ്ഠേ ക്ഷീരസാഗരേ
എല്ലാ അവതാരങ്ങളും ഒരു കയറുപോലെ നിയന്ത്രിതരാണ്; ചിലപ്പോൾ അവർ വൈകുണ്ഠത്തിലും ക്ഷീരസാഗരത്തിലും സന്തോഷം അനുഭവിക്കുന്നു.
കദാചിത്കുരുതേ യുദ്ധം ദാനവൈര്ബലവത്തരൈഃ । ഹരിഃ കദാചിദ്യജ്ഞാന്വൈ വിതതാന്പ്രകരോതി ച
ചിലപ്പോൾ ശക്തരായ ദാനവന്മാരോടു യുദ്ധം നടത്തുന്നു; ചിലപ്പോൾ ഹരി ക്രമീകരിച്ച യാഗങ്ങൾ നടത്തുന്നു.
കദാചിച്ച തപസ്തീവ്രം തീര്ഥേ ചരതി സുവ്രത । കദാചിച്ഛയനേ ശേതേ യോഗനിദ്രാമുപാശ്രിതഃ
ചിലപ്പോൾ കഠിന വ്രതങ്ങൾ പാലിച്ച് തീർത്ഥങ്ങളിൽ കഠിനതപസ്സ് ചെയ്യുന്നു; ചിലപ്പോൾ തൻ്റെ കിടക്കയിൽ യോഗനിദ്രയിൽ ലീനനായി കിടക്കുന്നു.
ന സ്വതന്ത്രഃ കദാചിച്ച ഭഗവാന്മധുസൂദനഃ । തഥാ ബ്രഹ്മാ തഥാ രുദ്രസ്തഥേന്ദ്രോ വരുണോ യമഃ
ഭഗവാൻ മധുസൂദനൻ ഒരിക്കലും സ്വതന്ത്രനല്ല; അതുപോലെ ബ്രഹ്മാവും, രുദ്രനും, ഇന്ദ്രനും, വരുണനും, യമനും.
കുബേരോഽഗ്നീ രവീന്ദൂ ച തഥാന്യേ സുരസത്തമാഃ । മുനയഃ സനകാദ്യാശ്ച വസിഷ്ഠാദ്യാസ്തഥാപരേ
കുബേരനും അഗ്നിയും സൂര്യനും ചന്ദ്രനും മറ്റുള്ള ദേവതകളും, സനകാദിമുനിമാരും വസിഷ്ഠാദിമാരും മറ്റുള്ളവരും.
സര്വേഽമ്ബാവശഗാ നിത്യം പാഞ്ചാലീവ നരസ്യ ച । നസി പ്രോതാ യഥാ ഗാവോ വിചരന്തി വശാനുഗാഃ
എല്ലാവരും അമ്മയുടെ അധികാരത്തിൽ എപ്പോഴും അടിയന്തരരാണ്; പാഞ്ചാലിയായ ദ്രൗപദി ഭർത്താക്കന്മാരോടു ഉണ്ടായിരുന്നതുപോലെയും, കയറിൽ കെട്ടിയ പശുക്കൾ പോലെ നിയന്ത്രിതരായിരിക്കുന്നു.
തഥൈവ ദേവതാഃ സര്വാഃ കാലപാശനിയന്ത്രിതാഃ । ഹര്ഷശോകാദയോ ഭാവാ നിദ്രാതന്ദ്രാലസാദയഃ
അങ്ങനെ തന്നെ, എല്ലാ ദേവതകളും കാലത്തിന്റെ പാശത്തിൽ ബന്ധിതരാണ്; സന്തോഷം, ദു:ഖം, ഉറക്കം, മയക്കം, ആലസ്യം തുടങ്ങിയ ഭാവങ്ങൾ—
സര്വേഷാം സര്വദാ രാജന്ദേഹിനാം ദേഹസംശ്രിതാഃ । അമരാ നിര്ജരാഃ പ്രോക്താ ദേവാശ്ച ഗ്രന്ഥകാരകൈഃ
രാജാവേ, ഇവയെല്ലാം ശരീരമുള്ള എല്ലാവരിലും എപ്പോഴും ഉണ്ടാകുന്നു; ഗ്രന്ഥരചയിതാക്കൾ അമരന്മാർ, നിര്ജരന്മാർ, ദേവന്മാർ എന്ന് വിളിക്കുന്നവരും ഇവരിലേർപ്പെടുന്നു.
അഭിധാനതശ്ചാര്ഥതോ ന തേ നൂനം താദൃശാഃ ക്വചിത് । ഉത്പത്തിസ്ഥിതിനാശാഖ്യാ ഭാവാ യേഷാം നിരന്തരമ്
പേരിലും അർത്ഥത്തിലും, അവർക്ക് യഥാർത്ഥത്തിൽ അങ്ങനെയൊന്നുമില്ല; കാരണം, അവർക്കു എപ്പോഴും ജനനം, നിലനിൽപ്പ്, നാശം എന്നിവ ഉണ്ടാകുന്നു.
അമരാസ്തേ കഥം വാച്യാ നിര്ജരാശ്ച കഥം പുനഃ । കഥം ദുഃഖാഭിഭൂതാ വാ ജായന്തേ വിബുധോത്തമാഃ
അവരെ എങ്ങനെ അമരന്മാർ എന്ന് വിളിക്കാം? വീണ്ടും, നിര്ജരന്മാർ എന്ന് എങ്ങനെ പറയാം? ദേവന്മാരിൽ ഏറ്റവും ഉത്തമന്മാർ എങ്ങനെ ദു:ഖത്തിൽ ആകുന്നു?
കഥം ദേവാശ്ച വക്തവ്യാ വ്യസനേ ക്രീഡനം കഥമ് । ക്ഷണാദുത്പത്തിനാശശ്ച ദൃശ്യതേഽസ്മിന്ന സംശയഃ
ദേവന്മാർ ദുരിതത്തിൽ എങ്ങനെ കളിക്കുന്നു എന്ന് പറയാം? അവർക്കു ജനനം നാശം എന്നിവ ഒരു നിമിഷംകൊണ്ട് കാണാം—ഇതിൽ സംശയമില്ല.
ജലജാനാം ച കീടാനാം മശകാനാം തഥാ പുനഃ । ഉപമാ ന കഥം ചൈഷാമായുഷോഽന്തേ മരാഃ സ്മൃതാഃ
ജലജീവികൾക്കും കീടങ്ങൾക്കും കൊതുകുകൾക്കും പോലെ, ഇവരുടെ ആയുസ്സിനും ഉപമയുണ്ട്; ആയുസ്സിന്റെ അവസാനം, അവർ മരണശീലികളായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു.
തതോ വര്ഷായുഷശ്ചാപി ശതവര്ഷായുഷസ്തഥാ । മനുഷ്യാ ഹ്യമരാ ദേവാസ്തസ്മാദ് ബ്രഹ്മാപരഃ സ്മൃതഃ
അങ്ങനെ, ഒരു വർഷം ആയുസുള്ളവരും, നൂറു വർഷം ആയുസുള്ളവരും ഉണ്ട്; മനുഷ്യരെ മരണമടയുന്നവരെന്നും, ദേവന്മാരെ അമരന്മാരെന്നും, അതിനപ്പുറം ബ്രഹ്മാവെന്നും പറയുന്നു.
രുദ്രസ്തഥാ തഥാ വിഷ്ണുഃ ക്രമശശ്ച ഭവന്തി ഹി । നശ്യന്തി ക്രമശശ്ചൈവ വര്ധന്തി ചോത്തരോത്തരമ്
അതു പോലെ രുദ്രനും വിഷ്ണുവും തങ്ങളുടെ തരംതോറും ഉണ്ട്; അവർ ക്രമമായി നശിക്കുന്നു, പിന്നെ പിന്നെ വളരുകയും ചെയ്യുന്നു.
നൂനം ദേഹവതോ നാശോ മൃതസ്യോത്പത്തിരേവ ച । ചക്രവദ് ഭ്രമണം രാജന് സര്വേഷാം നാത്ര സംശയഃ
ദേഹമുള്ളവർക്കു നാശം ഉറപ്പാണ്, മരിച്ചവർക്കു ജനനവും പിന്നെ വരും. രാജാവേ, എല്ലാ ജീവികളും ചക്രം പോലെ ഇങ്ങനെയൊരു ചുറ്റുപാടിലാണ് സഞ്ചരിക്കുന്നത്—ഇതിൽ ഒരു സംശയവും ഇല്ല.
മോഹജാലാവൃതോ ജന്തുര്മുച്യതേ ന കദാചന । മായായാം വിദ്യമാനായാം മോഹജാലം ന നശ്യതി
മോഹത്തിന്റെ വലയിൽ കുടുങ്ങിയ ജീവിക്ക് ഒരിക്കലും മോചനം ലഭിക്കില്ല; മായ എന്നത് നിലനിൽക്കുന്നിടത്തോളം മോഹവലയും അപ്രത്യക്ഷമാകില്ല.
ഉത്പിത്സുകാല ഉത്പത്തിഃ സര്വേഷാം നൃപ ജായതേ । തഥൈവ നാശഃ കല്പാന്തേ ബ്രഹ്മാദീനാം യഥാക്രമമ്
രാജാവേ, സൃഷ്ടിക്കായി നിർണ്ണയിച്ച സമയത്ത് എല്ലാവർക്കും ജനനം ഉണ്ടാകും; അതുപോലെ തന്നെ, കാലാവസാനത്തിൽ ബ്രഹ്മാദിമാര്ക്ക് പോലും തക്കക്രമത്തിൽ നാശം സംഭവിക്കും.
നിമിത്തം യസ്തു യന്നാശേ സ ഘാതയതി തം നൃപ । നാന്യഥാ തദ്ഭവേന്നൂനം വിധിനാ നിര്മിതം തു യത്
ആർക്കു നാശം വരാൻ കാരണമാകുന്നത് എന്താണോ, രാജാവേ, അതാണ് അവരെ നശിപ്പിക്കുന്നത്; വിധി നിർണ്ണയിച്ചതു മറ്റെന്തായാലും മാറില്ല, അതു തീർച്ചയായും സംഭവിക്കും.
ജന്മമൃത്യുജരാവ്യാധിദുഃഖം വാ സുഖമേവ വാ । തത്തഥൈവ ഭവേത്കാമം നാന്യഥേഹ വിനിര്ണയഃ
ജനനം, മരണം, വയസ്സാകൽ, രോഗം, ദു:ഖം, അല്ലെങ്കിൽ സന്തോഷം—ഇവയെല്ലാം എങ്ങനെ സംഭവിക്കേണ്ടതോ അങ്ങനെ തന്നെ നടക്കും; ഇതിൽ മറ്റൊരു വിധിയില്ല.
സര്വേഷാം സുഖദൌ ദേവൌ പ്രത്യക്ഷൌ ശശിഭാസ്കരൌ । ന നശ്യതി തയോഃ പീഡാ ക്യചിത്തദ്വൈരിസമ്ഭവാ
എല്ലാവർക്കും സന്തോഷം നൽകുന്ന ദേവന്മാരായ ചന്ദ്രനും സൂര്യനും, ഇവർക്കും എപ്പോഴും കഷ്ടം ഒഴിവാകില്ല; ചിലപ്പോൾ ശത്രുക്കളുടെ സാന്നിധ്യം കൊണ്ടു അവർക്കും വേദന ഉണ്ടാകും.
ഭാസ്കരസ്യ സുതോ മന്ദഃ ക്ഷയീ ചന്ദ്രഃ കലങ്കവാന് । പശ്യ രാജന് വിധേഃ സൂത്രം ദുര്വാരം മഹതാമപി
സൂര്യന്റെ മകനായ ശനിയും ചന്ദ്രനു കുറവും കളങ്കവും ഉണ്ടാക്കുന്നു; രാജാവേ, വലിയവർക്കും വിധിയുടെ ബന്ധനം അതിജീവിക്കാൻ കഴിയില്ലെന്നു കാണൂ.
വേദകര്താ ജഗത്സ്രഷ്ടാ ബുദ്ധിദസ്തു ചതുര്മുഖഃ । സോഽപി വിക്ലവതാം പ്രാപ്തോ ദൃഷ്ട്വാ പുത്രീം സരസ്വതീമ്
വേദങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ചവനും ലോകം സൃഷ്ടിച്ചവനും ജ്ഞാനശാലിയായ നാലുമുഖനും ആയ ബ്രഹ്മാവിന് പോലും തന്റെ പുത്രിയായ സരസ്വതിയെ കണ്ടപ്പോൾ മനസ്സു കുഴഞ്ഞുപോയി.
ശിവസ്യാപി മൃതാ ഭാര്യാ സതീ ദഗ്ധ്വാ കലേവരമ് । സോഽഭവദ്ദുഃഖസന്തപ്തഃ കാമാര്തശ്ച ജനാര്തിഹാ
ശിവന്റെ ഭാര്യയായ സതീ മരിച്ച് ശരീരം ദഹിപ്പിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ, ലോകത്തിന്റെ ദു:ഖം നീക്കുന്നവനായ ശിവനും ദു:ഖത്തിൽ കത്തിയും, മോഹത്തിൽ ആകമാനവുമായി.
കാമാഗ്നിദഗ്ധദേഹസ്തു കാലിന്ദ്യാം പതിതഃ ശിവഃ । സാപി ശ്യാമജലാ ജാതാ തന്നിദാഘവശാന്നൃപ
കാമാഗ്നിയിൽ ദഹിച്ച ശരീരമുള്ള ശിവൻ കാലിന്ദി നദിയിലേക്കു വീണു; ആ നദിക്കും ആ ചൂടിന്റെ പ്രഭാവത്തിൽ കറുത്ത വെള്ളം നിറഞ്ഞു, രാജാവേ.
കാമാര്തോ രമമാണസ്തു നഗ്നഃ സോഽപി ഭൃഗോര്വനമ് । ഗതഃ പ്രാപ്തോഽഥ ഭൃഗുണാ ശപ്തഃ കാമാതുരോ ഭൃശമ്
മോഹത്തിൽ ആകമാനമായ ശിവൻ നഗ്നനായി ഭൃഗുവിന്റെ കാടിലേക്ക് പോയി; അവിടെ കാമാഗ്നിയിൽ കത്തിയ അവനെ ഭൃഗു ശപിച്ചു.
പതത്വദ്യൈവ തേ ലിങ്ഗം നിര്ലജ്ജേതി ഭൃശം കില । പപൌ ചാമൃതവാപീഞ്ച ദാനവൈര്നിര്മിതാം മുദേ
'ഇന്ന് നിന്റെ ലിംഗം വീഴും, നീ ലജ്ജയില്ലാത്തവനാകും' എന്ന് ശപിക്കപ്പെട്ടു; എന്നിരുന്നാലും, ദാനവന്മാർ നിർമ്മിച്ച അമൃതക്കുളം അവൻ സന്തോഷത്തോടെ കുടിച്ചു.