യോഗമായാവശേ സര്വമിദം സ്ഥാവരജങ്ഗമമ് । ബ്രഹ്മാദിസ്തമ്ബപര്യന്തം ഗ്രഥിതം ഗുണസൂത്രതഃ
യോഗമായയുടെ അധികാരത്തിൽ, ബ്രഹ്മാവിൽ നിന്ന് ഒരു പുല്ല് വരെ എല്ലാം, ചലനശീലിയും അചലവുമാകുന്ന സകലവും ഗുണങ്ങളുടെ ബന്ധനത്തിൽ പെട്ടിരിക്കുന്നു.
യഥാ സാ സ്വേച്ഛയാ പൂര്വം കര്തുമിച്ഛതി സുവ്രത । തഥാ കരോതി സുഹിതാ വയം സര്വേഽപി തദ്വശാഃ
അവൾക്ക് എങ്ങനെ ചെയ്യാൻ മനസ്സുണ്ടോ, അതുപോലെ അവൾ ചെയ്യുന്നു, സദ്ഭാവനയുള്ളവനേ; ഞങ്ങൾ എല്ലാം അവളുടെ ഇഷ്ടത്തിന് അനുസരിച്ചാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്.
യദ്യഹം സ്യാം സ്വതന്ത്രോ വൈ ചിന്തയന്തു ധിയാ കില । കുതോഽഭവം മത്സ്യവപുഃ കച്ഛപോ വാ മഹാര്ണവേ
ഞാൻ യഥാർത്ഥത്തിൽ സ്വതന്ത്രനാണെങ്കിൽ, അവർ മനസ്സിൽ ആലോചിക്കട്ടെ: എങ്ങനെ ഞാൻ മീനായി, അല്ലെങ്കിൽ വലിയ സമുദ്രത്തിൽ ആമയായി ജനിച്ചു?
തിര്യഗ്യോനിഷു കോ ഭോഗഃ കാ കീര്തിഃ കിം സുഖം പുനഃ । കിം പുണ്യം കിം ഫലം തത്ര ക്ഷുദ്രയോനിഗതസ്യ മേ
മൃഗജന്മങ്ങളിൽ എനിക്ക് എന്താണ് ആനന്ദം, എന്താണ് കീർത്തി, എന്താണ് സുഖം? അവിടെ എനിക്ക് എന്ത് പുണ്യവും ഫലവും ഉണ്ടാവും?
കോലോ വാഥ നൃസിംഹോ വാ വാമനോ വാഭവം കുതഃ । ജമദഗ്നിസുതഃ കസ്മാത്സമ്ഭവേയം പിതാമഹ
എങ്ങനെ ഞാൻ വരാഹൻ, നരസിംഹൻ, വാമനൻ എന്നിവയായി ജനിച്ചു? പിതാമഹാ, എങ്ങനെ ഞാൻ ജമദഗ്നിയുടെ മകനായി ജനിച്ചു?
നൃശംസം വാ കഥം കര്മ കൃതവാനസ്മി ഭൂതലേ । ക്ഷതജൈസ്തു ഹ്രദാന്സര്വാന്പൂരയേയം കഥം പുനഃ
ഭൂമിയിൽ എങ്ങനെ ഞാൻ ഇങ്ങനെ ക്രൂരമായ പ്രവർത്തികൾ ചെയ്തു? വീണ്ടും എങ്ങനെ ഞാൻ രക്തം കൊണ്ട് എല്ലാ തടാകങ്ങളും നിറച്ചു?
തത്കഥം ജമദഗ്നേശ്ച പുത്രോ ഭൂത്വാ ദ്വിജോത്തമഃ । ക്ഷത്രിയാന്ഹതവാനാജൌ നിര്ദയോ ഗര്ഭഗാനപി
അപ്പോൾ, ജമദഗ്നിയുടെ മകനായി ജനിച്ച്, ദ്വിജശ്രേഷ്ഠനേ, എങ്ങനെ ഞാൻ യുദ്ധത്തിൽ ക്ഷത്രിയരെ, ഗർഭത്തിൽ പോലും, കരുണയില്ലാതെ കൊല്ലുവാൻ സാധിച്ചു?
രാമോ ഭൂത്വാഥ ദേവേന്ദ്ര പ്രാവിശദ്ദണ്ഡകം വനമ് । പദാതിശ്ചീരവാസാശ്ച ജടാവല്കലവാന്പുനഃ
ദേവേന്ദ്രാ, ഞാൻ രാമനായി ദണ്ഡകവനം pěാലായി, കാലിൽ നടന്ന്, ചീരയും ജടയും ധരിച്ച് വീണ്ടും അവിടെ പ്രവേശിച്ചു.
അസഹായോ ഹ്യപാഥേയോ ഭീഷണേ നിര്ജനേ വനേ । കുര്വന്നാഖേടകം തത്ര വ്യചരം വിഗതത്രപഃ
ഒറ്റയ്ക്കും ഭക്ഷ്യവസ്തുക്കളൊന്നുമില്ലാതെ, ഭയാനകവും ശൂന്യവുമായ കാടിൽ ഞാൻ ലജ്ജയില്ലാതെ വേട്ടയാടിക്കൊണ്ട് അലയുകയായിരുന്നു.
ന ജ്ഞാതവാന്മൃഗം ഹൈമം മായയാ പിഹിതസ്തദാ । ഉടജേ ജാനകീം ത്യക്ത്വാ നിര്ഗതസ്തത്പദാനുഗഃ
അപ്പോൾ ആ മായാമയമായ പൊൻമാൻ എന്നെ കബളിപ്പിച്ചു, ഞാൻ അതിന്റെ അടയാളം പിന്തുടർന്ന്, ഉറ്റവളായ ജനകിയെ കുടിലിൽ വിട്ട് പുറത്ത് പോയി.
ലക്ഷ്മണോഽപി ച താം ത്യക്ത്വാ നിര്ഗതോ മത്പദാനുഗഃ । വാരിതോഽപി മയാത്യര്ഥം മോഹിതഃ പ്രാകൃതൈര്ഗുണൈഃ
ലക്ഷ്മണനും അവളെ വിട്ട് എന്റെ പാത പിന്തുടർന്ന് പുറപ്പെട്ടു; ഞാൻ എത്രയും പ്രാർത്ഥിച്ചിട്ടും, സാധാരണഗുണങ്ങളിൽ ആകൃഷ്ടനായി അവൻ മോഹിതനായി.
ഭിക്ഷുരൂപം തതഃ കൃത്വാ രാവണഃ കപടാകൃതിഃ । ജഹാര തരസാ രക്ഷോ ജാനകീം ശോകകര്ശിതാമ്
അപ്പോൾ രാവണൻ ഭിക്ഷുക്കളുടെ രൂപം ധരിച്ച് കപടമായി വന്ന്, ദുഃഖത്തിൽ കഷ്ടപ്പെട്ടിരുന്ന ജനകിയെ ബലമായി അപഹരിച്ചു.
ദുഃഖാര്തേന മയാ തത്ര രുദിതഞ്ച വനേ വനേ । സുഗ്രീവേണ ച മിത്രത്വം കൃതം കാര്യവശാന്മയാ
വ്യസനത്തിൽ ഞാൻ കാടുകളിൽ കാടുകളിൽ കരഞ്ഞു; അത്യാവശ്യത്തിൽ സുഗ്രീവനുമായി സൗഹൃദം സ്ഥാപിച്ചു.
അന്യായേന ഹതോ വാലീ ശാപാച്ചൈവ നിവാരിതഃ । സഹായാന്വാനരാന് കൃത്വാ ലങ്കായാം ചലിതഃ പുനഃ
വാലി അന്യായമായി കൊല്ലപ്പെട്ടു, ശാപം മൂലം തടയപ്പെട്ടു; വാനരന്മാരെ കൂട്ടുകാരാക്കി ഞാൻ വീണ്ടും ലങ്കയിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു.
ബദ്ധോഽഹം നാഗപാശൈശ്ച ലക്ഷ്മണശ്ച മമാനുജഃ । വിസംജ്ഞൌ പതിതൌ ദൃഷ്ട്വാ വാനരാ വിസ്മയം ഗതാഃ
ഞാനും എന്റെ ഇളയ സഹോദരനായ ലക്ഷ്മണനും പാമ്പിന്റെ കെട്ടിൽ കുടുങ്ങി, അവബോധംകെട്ട് വീണു; ഇത് കണ്ട വാനരന്മാർ അത്ഭുതപ്പെട്ടു.
ഗരുഡേന തദാഽഽഗത്യ മോചിതൌ ഭ്രാതരൌ കില । ചിന്താ മേ മഹതീ ജാതാ ദൈവം കിം വാ കരിഷ്യതി
പിന്നീട് ഗരുഡൻ വന്ന് ഞങ്ങളിറുവരെയും മോചിപ്പിച്ചു; അതിനുശേഷം എന്റെ മനസ്സിൽ വലിയ ആശങ്കയുണ്ടായി, ദൈവം ഇനി എന്ത് ചെയ്യും എന്ന് ചിന്തിച്ചു.
ഹൃതം രാജ്യം വനേ വാസോ മൃതസ്താതഃ പ്രിയാ ഹൃതാ । യുദ്ധം കഷ്ടം ദദാത്യേവമഗ്രേ കിം വാ കരിഷ്യതി
രാജ്യം നഷ്ടമായി, കാട്ടിൽ താമസിച്ചു, അച്ഛൻ മരിച്ചു, പ്രിയപ്പെട്ടവൾ അപഹരിക്കപ്പെട്ടു; ഇങ്ങനെ കഠിനമായ യുദ്ധം നേരിട്ടു—ഇനി ദൈവം എന്ത് ചെയ്യും എന്നു അറിയില്ല.
പ്രഥമം തു മഹദ്ദുഃഖമരാജ്യസ്യ വനാശ്രയമ് । രാജപുത്ര്യാന്വിതസ്യൈവ ധനഹീനസ്യ മേ സുരാഃ
ആദ്യമായി വലിയ ദുഃഖം രാജ്യം നഷ്ടമായതും, ധനം ഇല്ലാതെ രാജകുമാരിയോടൊപ്പം കാട്ടിൽ കഴിയേണ്ടി വന്നതുമാണ്, ദേവന്മാരേ.
വരാടികാപി പിത്രാ മേ ന ദത്താ വനനിര്ഗമേ । പദാതിരസഹായോഽഹം ധനഹീനശ്ച നിര്ഗതഃ
കാട്ടിലേക്ക് പോകുമ്പോൾ അച്ഛൻ എനിക്ക് ഒരു പൈസ പോലും കൊടുത്തില്ല; ഞാൻ കാലിൽ നടന്നു, ഒറ്റയ്ക്കും ധനം ഇല്ലാതെ പുറപ്പെട്ടു.
ചതുര്ദശൈവ വര്ഷാണി നീതാനി ച തദാ മയാ । ക്ഷാത്രം ധര്മം പരിത്യജ്യ വ്യാധവൃത്ത്യാ മഹാവനേ
അപ്പോൾ ഞാൻ പതിനാലു വർഷം കാട്ടിൽ, ക്ഷത്രധർമ്മം ഉപേക്ഷിച്ച്, വേട്ടക്കാരനായി ജീവിച്ചു.
ദൈവാദ്യുദ്ധേ ജയഃ പ്രാപ്തോ നിഹതോഽസൌ മഹാസുരഃ । ആനീതാ ച പുനഃ സീതാ പ്രാപ്തായോധ്യാ മയാ തഥാ
ദൈവം കൊണ്ടു യുദ്ധത്തിൽ ജയിച്ചു, ആ മഹാസുരൻ കൊല്ലപ്പെട്ടു; സീതയെ തിരികെ കൊണ്ടുവന്നു, അയോധ്യയിലേക്ക് മടങ്ങി.
വര്ഷാണി കതിചിത്തത്ര സുഖം സംസാരസമ്ഭവമ് । പ്രാപ്തം രാജ്യഞ്ച സമ്പൂര്ണം കോസലാനധിതിഷ്ഠതാ
അവിടെ കുറേ വർഷം ലോകസുഖം അനുഭവിച്ചു, കോസലരാജ്യത്ത് പൂർണ്ണമായി ഭരിക്കുകയും ചെയ്തു.
പുരൈവം വര്തമാനേന പ്രാപ്തരാജ്യേന വൈ തദാ । ലോകാപവാദഭീതേന ത്യക്താ സീതാ വനേ മയാ
അപ്പോൾ പോലും രാജ്യം ഭരിക്കുമ്പോൾ, ജനങ്ങളുടെ അപവാദം ഭയന്ന് ഞാൻ സീതയെ കാട്ടിൽ വിട്ടു.
കാന്താവിരഹജം ദുഃഖം പുനഃ പ്രാപ്തം ദുരാസദമ് । പാതാലം സാ ഗതാ പശ്ചാദ്ധരാം ഭിത്ത്വാ ധരാത്മജാ
പ്രിയവളെ വിട്ടു ദുഃഖം വീണ്ടും അനുഭവിച്ചു; പിന്നീട് ഭൂമിയുടെ മകളായ അവൾ ഭൂമി ചിരുത്തി പാതാളത്തിലേക്ക് പോയി.
ഏവം രാമാവതാരേഽപി ദുഃഖം പ്രാപ്തം നിരന്തരമ് । പരതന്ത്രേണ മേ നൂനം സ്വതന്ത്രഃ കോ ഭവേത്തദാ
ഇങ്ങനെ രാമാവതാരത്തിലും എനിക്ക് ദുഃഖം തുടർച്ചയായി അനുഭവിക്കേണ്ടി വന്നു; മറ്റൊരാളിൽ ആശ്രയിച്ചാൽ ആരാണ് സ്വതന്ത്രനാകുക?
പശ്ചാത്കാലവശാത്പ്രാപ്തഃ സ്വര്ഗോ മേ ഭ്രാതൃഭിഃ സഹ । പരതന്ത്രസ്യ കാ വാര്താ വക്തവ്യാ വിബുധേന വൈ
പിന്നീട് കാലത്തിന്റെ ഇച്ഛയാൽ സഹോദരന്മാരോടൊപ്പം സ്വർഗ്ഗം ലഭിച്ചു; ആശ്രിതന്റെ അവസ്ഥയെക്കുറിച്ച് ജ്ഞാനികൾക്ക് പറയേണ്ടതുണ്ടോ?
പരതന്ത്രോഽത്മ്യഹം നൂനം പദ്മയോനേ നിശാമയ । തഥാ ത്വമപി രുദ്രശ്ച സര്വേ ചാന്യേ സുരോത്തമാഃ
കമലജനനായ ബ്രഹ്മാവേ, ഞാൻ മറ്റൊരാളിൽ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു എന്നു നീ കാണുക. അതുപോലെ തന്നെയാണ് നീയും, രുദ്രനും, മറ്റു ദേവന്മാരും എല്ലാവരും മറ്റൊരാളിൽ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു.
ദേവാന് പ്രതി ദേവീവാക്യവര്ണനമ് വ്യാസ ഉവാച ഇത്യുക്ത്വാ ഭഗവാന്വിഷ്ണുഃ പുനരാഹ പ്രജാപതിമ് । യന്മായാമോഹിതഃ സര്വസ്തത്ത്വം ജാനാതി നോ ജനഃ
വ്യാസൻ പറയുന്നു: ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ഭഗവാൻ വിഷ്ണു വീണ്ടും പ്രജാപതിയെ അഭിസംബോധന ചെയ്തു: അവളുടെ മായയിൽ എല്ലാവരും മയങ്ങുന്നു; യഥാർത്ഥ സത്യം ആരും അറിയുന്നില്ല.
വയം മായാവൃതാഃ കാമം ന സ്മരാമോ ജഗദ്ഗുരുമ് । പരമം പുരുഷം ശാന്തം സച്ചിദാനന്ദമവ്യയമ്
മായയിൽ മൂടപ്പെട്ടിരിക്കുന്നതുകൊണ്ട്, ലോകഗുരുവായ പരമപുരുഷനെ, ശാന്തനും, സത്യം-ചൈതന്യം-ആനന്ദം നിറഞ്ഞവനെയും, അനശ്വരനെയും, നാം ഓർക്കുന്നില്ല.
അഹം വിഷ്ണുരഹം ബ്രഹ്മാ ശിവോഽഹമിതി മോഹിതാഃ । ന ജാനീമോ വയം ധാതഃ പരം വസ്തു സനാതനമ്
ഞാൻ വിഷ്ണുവാണ്, ഞാൻ ബ്രഹ്മാവാണ്, ഞാൻ ശിവനാണ് എന്ന് ഞങ്ങൾ തെറ്റിദ്ധരിച്ച് കരുതുന്നു; എന്നാൽ, സൃഷ്ടാവേ, ആ പരമമായ ശാശ്വതത്വം ഞങ്ങൾ അറിയുന്നില്ല.