മമാജ്ഞാം പുരതഃ കൃത്വാ സര്വേ വിഗതകല്മഷാഃ । വ്യാസ ഉവാച തച്ഛ്രുത്വാ വചനം ദേവ്യാസ്തഥേത്യുക്ത്വാ രസാതലമ്
എന്റെ ആജ്ഞ മുൻപിൽ വെച്ച്, നിങ്ങൾ എല്ലാവരും പാപരഹിതരായി... (വ്യാസൻ പറഞ്ഞു:) ദേവിയുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട്, 'അങ്ങനെയാകട്ടെ' എന്ന് പറഞ്ഞ് അവർ രസാതലത്തിലേക്ക് പോയി.
പ്രണമ്യ ദാനവാഃ സര്വേ ഗതാഃ ശക്ത്യാഭിരക്ഷിതാഃ । അന്തര്ദധേ തതോ ദേവീ ദേവാഃ സ്വഭുവനം ഗതാഃ
വന്ദനം ചെയ്ത്, എല്ലാ ദാനവരും ദേവിയുടെ ശക്തിയിൽ സംരക്ഷിക്കപ്പെടെ പോയി. അതിനുശേഷം ദേവി അദൃശ്യയായി, ദേവന്മാർ തങ്ങളുടെ ലോകത്തിലേക്ക് മടങ്ങി.
ത്യക്ത്വാ വൈരം സ്ഥിതാഃ സര്വേ തേ തദാ ദേവദാനവാഃ । ഏതദാഖ്യാനമഖിലം യഃ ശൃണോതി വദത്യഥ
അന്നേരം, ദേവന്മാരും അസുരന്മാരും പരസ്പര വൈരം ഉപേക്ഷിച്ച് ഒരുമിച്ച് നിന്നു. ഈ കഥ മുഴുവൻ ആരെങ്കിലും കേൾക്കുകയോ പറയുകയോ ചെയ്താൽ—
സര്വദുഃഖവിനിര്മുക്തഃ പ്രയാതി പദമുത്തമമ്
അവൻ എല്ലാ ദു:ഖങ്ങളിൽ നിന്നും മോചിതനായി പരമാവസ്ഥയിലേക്ക് എത്തും.
ഹരേര്നാനാവതാരവര്ണനമ് ജനമേജയ ഉവാച ഭൃഗുശാപാന്മുനിശ്രേഷ്ഠ ഹരേരദ്ഭുതകര്മണഃ । അവതാരാഃ കഥം ജാതാഃ കസ്മിന്മന്വന്തരേ വിഭോ
ജനമേജയൻ ചോദിച്ചു: മഹർഷികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായോ, ഭൃഗുവിന്റെ ശാപം മൂലം അത്ഭുതപ്രവൃത്തിയായ ഹരി എങ്ങനെ അവതരിച്ചുവെന്നും ഏത് മന്വന്തരത്തിലാണ് അങ്ങ് ജനിച്ചതെന്നും ദയവായി പറയൂ.
വിസ്തരാദ്വദ ധര്മജ്ഞ അവതാരകഥാ ഹരേഃ । പാപനാശകരീം ബ്രഹ്മഞ്ഛ്രുതാം സര്വസുഖാവഹാമ്
ധർമ്മത്തെ അറിയുന്നവനേ, ഹരിയുടെ അവതാരകഥകൾ വിശദമായി പറയൂ. ഈ കഥകൾ കേൾക്കുമ്പോൾ പാപം നശിക്കുകയും സർവ്വസൗഖ്യവും ലഭിക്കുകയും ചെയ്യും.
വ്യാസ ഉവാച ശൃണു രാജന് പ്രവക്ഷ്യാമി അവതാരാന് ഹരേര്യഥാ । യസ്മിന്മന്വന്തരേ ജാതാ യുഗേ യസ്മിന്നരാധിപ
വ്യാസൻ പറഞ്ഞു: രാജാവേ, ഹരിയുടെ അവതാരങ്ങൾ എപ്പോഴാണ്, ഏത് മന്വന്തരത്തിലും ഏത് യുഗത്തിലും മനുഷ്യരിൽ ജനിച്ചതെന്നതും ഞാൻ നിന്നോട് വിശദമായി പറയും.
യേന രൂപേണ യത്കാര്യം കൃതം നാരായണേന വൈ । തത്സര്വം നൃപ വക്ഷ്യാമി സംക്ഷേപേണ തവാധുനാ
ഏത് രൂപത്തിൽ, എന്തിനായി, നാരായണൻ എന്തൊക്കെ ചെയ്തുവെന്നതും, രാജാവേ, ഞാൻ ഇപ്പോൾ സങ്ക്ഷിപ്തമായി പറയാം.
ധര്മസ്യൈവാവതാരോഽഭൂച്ചാക്ഷുഷേ മനുസമ്ഭവേ । നരനാരായണൌ ധര്മപുത്രൌ ഖ്യാതൌ മഹീതലേ
ചാക്ഷുഷമന്വന്തരത്തിൽ തന്നെ ധർമ്മത്തിന്റെ അവതാരം ഉണ്ടായി; നരനും നാരായണനും ധർമ്മപുത്രന്മാരായി ഭൂമിയിൽ പ്രശസ്തരായി ജനിച്ചു.
അഥ വൈവസ്വതാഖ്യേഽസ്മിന്ദ്വിതീയേ തു യുഗേ പുനഃ । ദത്താത്രേയാവതാരോഽത്രേഃ പുത്രത്വമഗമദ്ധരിഃ
ഇതിന്റെ ശേഷം, വൈവസ്വതമന്വന്തരത്തിലെ രണ്ടാം യുഗത്തിൽ, ഹരി അത്രിമഹർഷിയുടെ മകനായി ദത്താത്രേയനായി ജനിച്ചു.
ബ്രഹ്മാ വിഷ്ണുസ്തഥാ രുദ്രസ്ത്രയോഽമീ ദേവസത്തമാഃ । പുത്രത്വമഗമന്ദേവാസ്തസ്യാത്രേര്ഭാര്യയാ വൃതാഃ
ബ്രഹ്മാവും വിഷ്ണുവും രുദ്രനും—ഈ മൂന്നു ദേവന്മാരും അത്രിയുടെ ഭാര്യയുടെ ആഗ്രഹപ്രകാരം അവന്റെ മക്കളായി ജനിച്ചു.
അനസൂയാത്രിപത്നീ ച സതീനാമുത്തമാ സതീ । യയാ സമ്പ്രാര്ഥിതാ ദേവാഃ പുത്രത്വമഗമംസ്ത്രയഃ
അനസൂയ, അത്രിയുടെ ഭാര്യ, സതീകളിൽ ശ്രേഷ്ഠയായിരുന്നു; അവളുടെ പ്രാർത്ഥനയാൽ മൂന്നു ദേവന്മാരും മക്കളായി ജനിച്ചു.
ബ്രഹ്മാഭൂത്സോമരൂപസ്തു ദത്താത്രേയോ ഹരിഃ സ്വയമ് । ദുര്വാസാ രുദ്രരൂപോഽസൌ പുത്രത്വം തേ പ്രപേദിരേ
ബ്രഹ്മാവ് സോമനായി, ദത്താത്രേയൻ സ്വയം ഹരിയായും, ദുർവാസു രുദ്രന്റെ രൂപമായും അത്രിക്ക് മക്കളായി ജനിച്ചു.
നൃസിംഹസ്യാവതാരസ്തു ദേവകാര്യാര്ഥസിദ്ധയേ । ചതുര്ഥേ തു യുഗേ ജാതോ ദ്വിധാരൂപോ മനോഹരഃ
ദേവന്മാരുടെ കാര്യസിദ്ധിക്കായി, നാലാം യുഗത്തിൽ മനോഹരമായ ഇരട്ടരൂപത്തിൽ നരസിംഹാവതാരം ഉണ്ടായി.
ഹിരണ്യകശിപോഃ സമ്യഗ്വധായ ഭഗവാന് ഹരിഃ । ചക്രേ രൂപം നാരസിംഹം ദേവാനാം വിസ്മയപ്രദമ്
ഹിരണ്യകശിപുവിനെ സംഹരിക്കാൻ, ഭഗവാൻ ഹരി ദേവന്മാരെ അത്ഭുതപ്പെടുത്തുന്ന നരസിംഹരൂപം ധരിച്ചു.
ബലേര്നിയമനാര്ഥായ ശ്രേഷ്ഠേ ത്രേതായുഗേ തഥാ । ചകാര രൂപം ഭഗവാന് വാമനം കശ്യപാന്മുനേഃ
ബലിയെ കീഴടക്കാൻ, ഉത്തമമായ ത്രേതായുഗത്തിൽ, കശ്യപമഹർഷിയുടെ മകനായി ഭഗവാൻ വാമനരൂപം സ്വീകരിച്ചു.
ഛലയിത്വാ മഖേ ഭൂപം രാജ്യം തസ്യ ജഹാര ഹ । പാതാലേ സ്ഥാപയാമാസ ബലിം വാമനരൂപധൃക്
യാഗത്തിൽ രാജാവിനെ വഞ്ചിച്ച്, അവന്റെ രാജ്യം എടുത്തു, വാമനരൂപത്തിൽ ബലിയെ പാതാളത്തിൽ സ്ഥാപിച്ചു.
യുഗേ ചൈകോനവിംശേഽഥ ത്രേതാഖ്യേ ഭഗവാന് ഹരിഃ । ജമദഗ്നിസുതോ ജാതോ രാമോ നാമ മഹാബലഃ
പിന്നീട്, ഒൻപതാം ത്രേതായുഗത്തിൽ, ഭഗവാൻ ഹരി ജമദഗ്നിയുടെ മകനായി മഹാബലശാലിയായ രാമനായി ജനിച്ചു.
ക്ഷത്രിയാന്തകരഃ ശ്രീമാന്സത്യവാദീ ജിതേന്ദ്രിയഃ । ദത്തവാന്മേദിനീം കൃത്സ്നാം കശ്യപായ മഹാത്മനേ
ക്ഷത്രിയരെ സംഹരിച്ച മഹത്വമുള്ളവൻ, സത്യവാചകൻ, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ജയിച്ചവൻ, ഭൂമിയെ മുഴുവൻ മഹാത്മാവായ കശ്യപന് സമർപ്പിച്ചു.
യോ വൈ പരശുരാമാഖ്യോ ഹരേരദ്ഭുതകര്മണഃ । അവതാരസ്തു രാജേന്ദ്ര കഥിതഃ പാപനാശനഃ
ഹരിയുടെ അത്ഭുതപ്രവൃത്തിയുള്ള പരശുരാമനെന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്ന ഈ പാപനാശിനിയായ അവതാരം രാജാവേ, ഞാൻ പറഞ്ഞുതന്നു.
ത്രേതായുഗേ രഘോര്വംശേ രാമോ ദശരഥാത്മജഃ । നരനാരായണാംശൌ ദ്വൌ ജാതൌ ഭുവി മഹാബലൌ
ത്രേതായുഗത്തിൽ രഘുവംശത്തിൽ ദശരഥന്റെ മകനായി രാമൻ ജനിച്ചു. ഭൂമിയിൽ മഹാബലശാലികളായ നരനും നാരായണനും അവിടെയും സഹോദരനുമായിരുന്നു.
അഷ്ടാവിംശേ യുഗേ ശസ്തൌ ദ്വാപരേഽര്ജുനശൌരിണൌ । ധരാഭാരാവതാരാര്ഥം ജാതൌ കൃഷ്ണാര്ജുനൌ ഭുവി
ഇരുപത്തിയെട്ടാം യുഗത്തിൽ, ദ്വാപരയുഗത്തിൽ, ലോകഭാരമൊഴിക്കാൻ അർജ്ജുനനും കൃഷ്ണനും ഭൂമിയിൽ ജനിച്ചു.
കൃതവന്തൌ മഹായുദ്ധം കുരുക്ഷേത്രേഽതിദാരുണമ് । ഏവം യുഗേ യുഗേ രാജന്നവതാരാ ഹരേഃ കില
അവർ കുരുക്ഷേത്രത്തിൽ അത്യന്തം ഭയങ്കരമായ മഹായുദ്ധം നടത്തി. രാജാവേ, ഇങ്ങനെ ഓരോ യുഗത്തിലും ഹരിയുടെ അവതാരങ്ങൾ ഉണ്ടാകാറുണ്ട് എന്നാണ് പറയുന്നത്.
ഭവന്തി ബഹവഃ കാമം പ്രകൃതേരനുരൂപതഃ । പ്രകൃതേരഖിലം സര്വം വശമേതജ്ജഗത്ത്രയമ്
പ്രകൃതിയുടെ സ്വഭാവം അനുസരിച്ച് ഇങ്ങനെ അനേകം അവതാരങ്ങൾ ഉണ്ടാകുന്നു. ഈ മൂന്നു ലോകവും എല്ലാം പ്രകൃതിയുടെ വശത്തിലാണ്.
യഥേച്ഛതി തഥൈവേയം ഭ്രാമയത്യനിശം ജഗത് । പുരുഷസ്യ പ്രിയാര്ഥം സാ രചയത്യഖിലം ജഗത്
അവൾക്ക് ഇഷ്ടം പോലെ അവൾ ഈ ലോകം എപ്പോഴും ചലിപ്പിക്കുന്നു; അവളുടെ പ്രിയനായ പുരുഷന്റെ خاطرം അവൾ ഈ സകലജഗത്തും സൃഷ്ടിക്കുന്നു.
സൃഷ്ട്വാ പുരാ ഹി ഭഗവാഞ്ജഗദേതച്ചരാചരമ് । സര്വാദിഃ സര്വഗശ്ചാസൌ ദുര്ജ്ഞേയഃ പരമോഽവ്യയഃ
ചലിക്കുന്നതും അചലവും ആയ ഈ ലോകം സൃഷ്ടിച്ച ശേഷം, സകലത്തിന്റെയും ആദിയായും എല്ലായിടത്തും ഉള്ളവനുമായ, ഗ്രഹിക്കാൻ അത്യന്തം ദുഷ്കരനായ, പരമാവധിയായ ഭഗവാൻ—
നിരാലമ്ബോ നിരാകാരോ നിഃസ്പൃഹശ്ച പരാത്പരഃ । ഉപാധിതസ്ത്രിധാ ഭാതി യസ്യാഃ സാ പ്രകൃതിഃ പരാ
അവൻ ആശ്രയം ഇല്ലാത്തവനും രൂപരഹിതനും ആഗ്രഹമില്ലാത്തവനും പരമോന്നതനുമാണ്. എങ്കിലും ഉപാധികളാൽ അവൻ മൂന്നു രൂപത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു; അവളാണ് പരപ്രകൃതി.
ഉത്പത്തികാലയോഗാത്സാ ഭിന്നാ ഭാതി ശിവാ തദാ । സാ വിശ്വം കുരുതേ കാമം സാ പാലയതി കാമദാ
സൃഷ്ടിക്കാലത്തിൽ കാരണങ്ങളുടെ യോജനത്താൽ അവൾ വ്യത്യസ്തവും മംഗളവതിയുമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. അവൾക്ക് ഇഷ്ടം പോലെ ലോകം സൃഷ്ടിക്കുന്നു; അവൾ ആഗ്രഹങ്ങൾ നല്കുന്നവളും സംരക്ഷിക്കുന്നവളുമാണ്.
കല്പാന്തേ സംഹരത്യേവ ത്രിരൂപാ വിശ്വമോഹിനീ । തയാ യുക്തോഽസൃജ ദ്ബ്രഹ്മാ വിഷ്ണുഃ പാതി തയാന്വിതഃ
ഒരു കാലഘട്ടം അവസാനിക്കുമ്പോൾ, മൂന്നു രൂപങ്ങളുള്ള ലോകത്തെ മോഹിപ്പിക്കുന്നവളായി അവൾ എല്ലാം പിന്വലിക്കുന്നു. അവളോടൊപ്പം ബ്രഹ്മാവ് സൃഷ്ടിക്കുന്നു, വിഷ്ണു അവളിൽ ആശ്രയിച്ച് സംരക്ഷിക്കുന്നു.
രുദ്രഃ സംഹരതേ കാമം തയാ സമ്മിലിതഃ ശിവഃ । സാ ചൈവോത്പാദ്യ കാകുത്സ്ഥം പുരാ വൈ നൃപസത്തമമ്
രുദ്രൻ അവളോടൊപ്പം ചേർന്ന് ഇഷ്ടം പോലെ സംഹാരം നടത്തുന്നു. അവളും പുരാതനകാലത്ത് കകുത്സ്ഥനെ, അതായത് ഏറ്റവും ഉത്തമനായ രാജാവിനെ, സൃഷ്ടിച്ചു.