കാലേ മരണധര്മാസ്തേ സന്ദേഹഃ കോഽത്ര തേ നൃപ । പരോപദേശേ വിസ്പഷ്ടം ശിഷ്ടാഃ സര്വേ ഭവന്തി ച
സമയമായാൽ മരണം ഇവർക്കുണ്ടാകും; ഇതിൽ എന്ത് സംശയമുണ്ട് രാജാവേ? മറ്റുള്ളവരെ ഉപദേശിക്കുമ്പോൾ എല്ലാം വ്യക്തമായിരിക്കും.
വിപ്ലുതിര്ഹ്യവിശേഷേണ സ്വകാര്യേ സമുപസ്ഥിതേ । കാമഃ ക്രോധസ്തഥാ ലോഭദ്രോഹാഹങ്കാരമത്സരാഃ
സ്വകാര്യപ്രവൃത്തി വന്നാൽ, ആശയക്കുഴപ്പം എല്ലായിടത്തും വരും; ആസക്തി, ക്രോധം, ലാഭം, വൈരം, അഹങ്കാരം, അസൂയ എന്നിവ.
ദേഹവാന്കഃ പരിത്യക്തുമീശോ ഭവതി താന്പുനഃ । സംസാരോഽയം മഹാരാജ സദൈവൈവംവിധഃ സ്മൃതഃ
ശരീരമുള്ളവൻ ഇവയെ വീണ്ടും ഉപേക്ഷിക്കാൻ കഴിയുമോ? മഹാരാജാവേ, ഈ ജനനമരണചക്രം എല്ലായ്പ്പോഴും ഇങ്ങനെയാണ് ഓർക്കപ്പെടുന്നത്.
നാന്യഥാ പ്രഭവത്യേവ ശുഭാശുഭമയഃ കില । കദാചിദ്ഭഗവാന്വിഷ്ണുസ്തപശ്ചരതി ദാരുണമ്
ഇത് വേറൊന്നാകില്ല, നല്ലതും ചീത്തയും നിറഞ്ഞതാണ്; ചിലപ്പോൾ ഭഗവാൻ വിഷ്ണു കഠിനമായ തപസ്സു ചെയ്യുന്നു.
കദാചിദ്വിവിധാന്യജ്ഞാന്വിതനോതി സുരാധിപഃ । കദാചിത്തു രമാരങ്ഗരഞ്ജിതഃ പരമേശ്വരഃ
ചിലപ്പോൾ ദേവന്മാരുടെ അധിപൻ വിവിധ യജ്ഞങ്ങൾ നടത്തുന്നു; ചിലപ്പോൾ ലക്ഷ്മിയുടെ കളിയിൽ ആനന്ദിച്ച പരമേശ്വരൻ ആസ്വദിക്കുന്നു.
രമതേ കില വൈകുണ്ഠേ തദ്വശസ്തരുണോ വിഭുഃ । കദാചിദ്ദാനവൈഃ സാര്ധം യുദ്ധം പരമദാരുണമ്
അവൻ വൈകുണ്ഠത്തിൽ സത്യത്തിൽ ആനന്ദിക്കുന്നു, അവളുടെ ഇഷ്ടത്തിന് കീഴിൽ യുവാവായി; ചിലപ്പോൾ ദാനവരോടൊപ്പം ഭയങ്കരമായ യുദ്ധം ചെയ്യുന്നു.
കരോതി കരുണാസിന്ധുസ്തദ്ബാണാപീഡിതോ ഭൃശമ് । കദാചിജ്ജയമാപ്നോതി ദൈവാത്സോഽപി പരാജയമ്
കാർുണ്യസാഗരം അവരുടെ അമ്പുകൾ കൊണ്ട് വളരെ വേദനിച്ചു പ്രവർത്തിക്കുന്നു; ചിലപ്പോൾ ദൈവത്തിന്റെ ഇഷ്ടപ്രകാരം ജയവും, ചിലപ്പോൾ തോൽവിയും ലഭിക്കുന്നു.
സുഖദുഃഖാഭിഭൂതോഽസൌ ഭവത്യേവ ന സംശയഃ । ശേഷേ ശേതേ കദാചിദ്വൈ യോഗനിദ്രാസമാവൃതഃ
സുഖവും ദുഃഖവും അവനെ കീഴടക്കുന്നു, ഇതിൽ സംശയമില്ല; ചിലപ്പോൾ യോഗനിദ്രയിൽ ആവർതിച്ചവൻ വിശ്രമിക്കുന്നു.
കാലേ ജാഗര്തി വിശ്വാത്മാ സ്വഭാവപ്രതിബോധിതഃ । ശര്വോ ബ്രഹ്മാ ഹരിശ്ചേതി ഇന്ദ്രാദ്യാ യേ സുരാസ്തഥാ
സമയമെത്തുമ്പോൾ, സ്വഭാവം ഉണർത്തി, ലോകാത്മാവ് ഉണരുന്നു; ശർവൻ, ബ്രഹ്മാവ്, ഹരി, ഇന്ദ്രൻ തുടങ്ങിയ ദേവന്മാരും അങ്ങനെ.
മുനയശ്ച വിനിര്മാണൈഃ സ്വായുഷോ വിചരന്തി ഹി । നിശാവസാനേ സഞ്ജാതേ ജഗത്സ്ഥാവരജങ്ഗമമ്
മുനിമാരും തങ്ങളുടെ സൃഷ്ടികളിലൂടെ തക്ക ആയുസ്സ് കഴിയുന്നു; രാത്രി അവസാനിച്ചാൽ, ചലനമുള്ളതും അചലമായതുമായ ലോകം ഉണരുന്നു.
മ്രിയതേ നാത്ര സന്ദേഹോ നൃപ കിഞ്ചിത്കദാപി ച । സ്വായുഷോഽന്തേ പദ്യജാദ്യാഃ ക്ഷയമൃച്ഛന്തി പാര്ഥിവ
രാജാവേ, ഒരു സംശയവും ഇല്ല, ഓരോരുത്തരുടെയും ആയുസ്സിന്റെ അവസാനം, പദ്മത്തിൽ ജനിച്ചവരും മറ്റുള്ളവരും നശിച്ചു പോകുന്നു.
പ്രഭവന്തി പുനര്വിഷ്ണുഹരശക്രാദയഃ സുരാഃ । തസ്മാത്കാമാദികാന്ഭാവാന്ദേഹവാന്പ്രതിപദ്യതേ
വീണ്ടും വിഷ്ണുവും ഹരനും ഇന്ദ്രനും മറ്റു ദേവന്മാരും ജനിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ടാണ് ശരീരമുള്ളവൻ ആഗ്രഹം മുതലായ നിലകൾ ഏറ്റെടുക്കുന്നത്.
നാത്ര തേ വിസ്മയഃ കാര്യഃ കദാചിദപി പാര്ഥിവ । സംസാരോഽയം തു സന്ദിഗ്ധഃ കാമക്രോധാദിഭിര്നൃപ
ഇതിൽ ഒരു അതിശയവും കാണേണ്ടതില്ല രാജാവേ; ഈ ജനനമരണചക്രം ആഗ്രഹം, കോപം തുടങ്ങിയവ കൊണ്ട് എപ്പോഴും അനിശ്ചിതമാണ്.
ദുര്ലഭസ്തദ്വിനിര്മുക്തഃ പുരുഷഃ പരമാര്ഥവിത് । യോ ബിഭേതീഹ സംസാരേ സ ദാരാന്ന കരോത്യപി
ഇവയെല്ലാം വിട്ട് പരമാർത്ഥം അറിയുന്നവൻ വളരെ അപൂർവനാണ്; ഈ സംസാരത്തെ ഭയപ്പെടുന്നവൻ ഭാര്യയെപ്പോലും സ്വീകരിക്കാറില്ല.
വിമുക്തഃ സര്വസങ്ഗേഭ്യോ വിചരത്യവിശങ്കിതഃ । തസ്മാദ്ബൃഹസ്പതേര്ഭാര്യാ ശശിനാ ലമ്ഭിതാ പുനഃ
എല്ലാ ബന്ധങ്ങളും വിട്ടവൻ ഭയമില്ലാതെ സഞ്ചരിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ടാണ് ബൃഹസ്പതിയുടെ ഭാര്യയെ വീണ്ടും ചന്ദ്രൻ പിടിച്ചത്.
ഗുരൂണാ ലമ്ഭിതാ ഭാര്യാ തഥാ ഭ്രാതുര്യവീയസഃ । ഏവം സംസാരചക്രേഽസ്മിന് രാഗലോഭാദിഭിര്വൃതഃ
ഗുരുവിന്റെ ഭാര്യയും, അങ്ങനെ തന്നെ ഇളയ സഹോദരന്റെ ഭാര്യയും പിടിക്കപ്പെട്ടു; ഇങ്ങനെ ഈ സംസാരചക്രത്തിൽ രാഗം, ലോഭം മുതലായവയാൽ ഒരാൾ ചുറ്റപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
ഗാര്ഹസ്ഥ്യഞ്ച സമാസ്ഥായ കഥം മുക്തോ ഭവേന്നരഃ । തസ്മാത്സര്വപ്രയത്നേന ഹിത്വാ സംസാരസാരതാമ്
ഗൃഹസ്ഥജീവിതം സ്വീകരിച്ചവൻ എങ്ങനെ മോക്ഷം നേടും? അതിനാൽ എല്ലാ ശ്രമത്തോടും കൂടി സംസാരത്തിന്റെ സാരം ഉപേക്ഷിക്കണം.
ആരാധയേന്മഹേശാനീം സച്ചിദാനന്ദരൂപിണീമ് । തന്മായാഗുണതശ്ഛന്നം ജഗദേതച്ചരാചരമ്
അവൻ സച്ചിദാനന്ദസ്വരൂപിയായ മഹേശ്വരിയെ ഭക്തിയോടെ ആരാധിക്കണം; അവളുടെ മായയും ഗുണങ്ങളും കൊണ്ടാണ് ഈ സകല ജഗത്തും മറഞ്ഞിരിക്കുന്നത്.
ഭ്രമത്യുന്മത്തവത്സര്വം മദിരാമത്തവന്നൃപ । തസ്യാ ആരാധനേനൈവ ഗുണാന്സര്വാന്വിമൃദ്യ ച
രാജാവേ, എല്ലാവരും മദ്യം കുടിച്ചവരെപ്പോലെ ഉന്മത്തരായി സഞ്ചരിക്കുന്നു; അവളെ ആരാധിച്ചാൽ മാത്രമേ എല്ലാ ഗുണങ്ങളും ജയിക്കാൻ കഴിയൂ.
മുക്തിം ഭജേത മതിമാന്നാന്യഃ പന്ഥാസ്ത്വിതഃ പരഃ । ആരാധിതാ മഹേശാനീ ന യാവത്കുരുതേ കൃപാമ്
ബുദ്ധിമാന്മാർക്ക് മോക്ഷം ലഭിക്കും; ഇതിന് പുറമേ മറ്റൊരു വഴി ഇല്ല. മഹേശ്വരിയെ ആരാധിച്ച് അവൾ കൃപചെയ്യുന്നതുവരെ,
താവദ്ഭവേത്സുഖം കസ്മാത്കോഽന്യോഽസ്തി ദയയാ യുതഃ । കരുണാസാഗരാമേതാം ഭജേത്തസ്മാദമായയാ
അത്രയും കാലം സന്തോഷം നിലനിൽക്കും—എന്തുകൊണ്ടാണ്? കരുണയുള്ളവളെക്കാൾ വേറെയാരുണ്ട്? അതിനാൽ ഈ കരുണാസാഗരിയായ ദേവിയെ സത്യസന്ധതയോടെ ആരാധിക്കണം.
യസ്യാസ്തു ഭജനേനൈവ ജീവന്മുക്തത്വമശ്നുതേ । മാനുഷ്യം ദുര്ലഭം പ്രാപ്യ സേവിതാ ന മഹേശ്വരീ
അവളെ ആരാധിച്ചാൽ ജീവിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ തന്നെ മോക്ഷം ലഭിക്കും. അപൂർവമായ മനുഷ്യജന്മം ലഭിച്ചിട്ടും മഹേശ്വരിയെ സേവിക്കാതെ പോയാൽ,
നിഃശ്രേണികാഗ്രാത്പതിതാ അധ ഇത്യേവ വിദ്മഹേ । അഹങ്കാരാവൃതം വിശ്വം ഗുണത്രയസമന്വിതമ്
നാം അറിയുന്നപോലെ, ഒരാൾ പടവിന്റെ മുകളിൽ നിന്ന് താഴേക്ക് വീഴുന്നതുപോലെയാണ്; ഈ ലോകം അഹങ്കാരത്തിൽ പൊതിഞ്ഞ് മൂന്നു ഗുണങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു.
അസത്യേനാപി സമ്ബദ്ധം മുച്യതേ കഥമന്യഥാ । ഹിത്വാ സര്വം തതഃ സര്വേഃ സംസേവ്യാ ഭുവനേശ്വരീ
അസത്യം കൊണ്ടു ബന്ധിക്കപ്പെട്ടാലും, വേറേതു വഴി മോചനം ഉണ്ടാകുമോ? അതിനാൽ എല്ലാം ഉപേക്ഷിച്ച് ഭൂവനേശ്വരിയെ സേവിക്കണം.
രാജോവാച കിം കൃതം ഗുരൂണാ തത്ര കാവ്യരൂപധരേണ ച । കദാ ശുക്രഃ സമായാതസ്തന്മേ ബ്രൂഹി പിതാമഹ
രാജാവ് ചോദിച്ചു: അവിടെ ഗുരു എന്താണ് ചെയ്തത്, കാവ്യയുടെ രൂപം സ്വീകരിച്ച്? എപ്പോൾ ശുക്രൻ എത്തി? ഇതെല്ലാം പറയൂ, പിതാമഹനേ.
വ്യാസ ഉവാച ശൃണു രാജന് പ്രവക്ഷ്യാമി യത്കൃതം ഗുരുണാ തദാ । കൃത്വാ കാവ്യസ്വരൂപഞ്ച പ്രച്ഛന്നേന മഹാത്മനാ
വ്യാസൻ പറഞ്ഞു: രാജാവേ, ഗുരു അന്ന് ചെയ്തതെന്താണെന്നു ഞാൻ പറയാം; മഹാത്മാവായ അദ്ദേഹം കാവ്യയുടെ രൂപവും സ്വരവും എടുത്ത് മറഞ്ഞിരുന്നു.
ഗുരുണാ ബോധിതാ ദൈത്യാ മത്വാ കാവ്യം സ്വകം ഗുരുമ് । വിശ്വാസം പരമം കൃത്വാ ബഭൂവുസ്തന്മയാസ്തദാ
ഗുരു ഉപദേശിച്ച ദാനവന്മാർ, കാവ്യനെ തങ്ങളുടെ ഗുരുവെന്ന് കരുതി, വലിയ വിശ്വാസത്തോടെ അപ്പോൾ അവനുപോലെയായി.
വിദ്യാര്ഥം ശരണം പ്രാപ്താ ഭൃഗും മത്വാതിമോഹിതാഃ । ഗുരുണാ വിപ്രലബ്ധാസ്തേ ലോഭാത്കോ വാ ന മുഹ്യതി
വിദ്യയ്ക്കായി അവർ ഭൃഗുവിനെ ആശ്രയിച്ചു, അതിയായി ഭ്രമിച്ചവർ; ഗുരു ലോഭം കൊണ്ടു അവരെ വഞ്ചിച്ചു—ലോഭം കൊണ്ട് ആരാണ് ഭ്രമിക്കാത്തത്?
ദശവര്ഷാത്മകേ കാലേ സമ്പൂര്ണസമയേ തദാ । ജയന്ത്യാ സഹ ക്രീഡിത്വാ കാവ്യോ യാജ്യാനചിന്തയത്
പത്ത് വർഷം മുഴുവൻ കഴിഞ്ഞപ്പോൾ, ജയന്തിയോടൊപ്പം സന്തോഷത്തോടെ കഴിഞ്ഞ ശേഷം, കാവ്യൻ ആ യാഗകർെ കുറിച്ച് ആലോചിക്കാൻ തുടങ്ങി.
ആശയാ മമ മാര്ഗം തേ പശ്യന്തഃ സംസ്ഥിതാഃ കില । ഗത്വാ താന്വൈ പ്രപശ്യേഽഹം യാജ്യാനതിഭയാതുരാന്
അവർ എനിക്കായി കാത്തിരിക്കുന്നു, എന്റെ വഴി നോക്കി നിൽക്കുന്നു എന്ന പ്രതീക്ഷയോടെ, ഞാൻ ആ ഭയത്താൽ വലഞ്ഞിരിക്കുന്ന യാഗകരെ കാണാൻ പോകാം എന്നു കാവ്യൻ വിചാരിച്ചു.