തസ്മിഞ്ഛാസതി ദൈത്യേന്ദ്രേ ദേവബ്രാഹ്മണപൂജകേ । മഖൈര്ഭൂമൌ നൃപതയോ യജന്തഃ ശ്രദ്ധയാന്വിതാഃ
ദൈത്യേന്ദ്രനായ പ്രഹ്ലാദൻ ദേവന്മാരെയും ബ്രാഹ്മണന്മാരെയും ആദരിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ, ഭൂമിയിൽ രാജാക്കന്മാർ വിശ്വാസത്തോടെ യാഗങ്ങൾ നടത്തി.
ബ്രാഹ്മണാശ്ച തപോധര്മതീര്ഥയാത്രാശ്ച കുര്വതേ । വൈശ്യാശ്ച സ്വസ്വവൃത്തിസ്ഥാഃ ശൂദ്രാഃ ശുശ്രൂഷണേ രതാഃ
ബ്രാഹ്മണന്മാർ തപസ്സും ധർമ്മവും തീർത്ഥയാത്രകളും ചെയ്തു; വൈശ്യന്മാർ തങ്ങളുടെ തൊഴിൽ നോക്കി; ശൂദ്രന്മാർ സേവനത്തിൽ ആസ്വദിച്ചു.
നൃസിംഹേന ച പാതാലേ സ്ഥാപിതഃ സോഽഥ ദൈത്യരാട് । രാജ്യം ചകാര തത്രൈവ പ്രജാപാലനതത്പരഃ
നരസിംഹൻ പാതാളത്തിൽ ആ രാജാവിനെ സ്ഥാപിച്ചു. പിന്നെ ആ ദാനവരാജാവ് അവിടെ തന്നെ തന്റെ ജനങ്ങളെ സംരക്ഷിക്കാൻ ഉത്സുകനായി രാജ്യം ഭരിച്ചു.
കദാചിദ് ഭൃഗുപുത്രോഽഥ ച്യവനാഖ്യോ മഹാതപാഃ । ജഗാമ നര്മദാം സ്നാതും തീര്ഥം വൈ വ്യാഹൃതീശ്വരമ്
ഒരു ദിവസം ഭൃഗുവിന്റെ മകൻ, മഹത്തായ തപസ്സുകാരനായ ച്യവനൻ, നർമ്മദാനദിയിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന വ്യാഹൃതീശ്വരക്ഷേത്രത്തിൽ കുളിക്കാൻ പോയി.
രേവാം മഹാനദീം ദൃഷ്ട്വാ തതസ്തസ്യാമവാതരത് । ഉത്തരന്തം പ്രജഗ്രാഹ നാഗോ വിഷഭയങ്കരഃ
മഹാനദിയായ രേവയെ കണ്ടു, അവൻ അതിൽ ഇറങ്ങി. അപ്പോൾ അതിന്റെ വടക്കേ കരയിൽ വിഷഭയങ്കരനായ ഒരു പാമ്പ് അവനെ പിടിച്ചു.
ഗൃഹീതോ ഭയഭീതസ്തു പാതാലേ മുനിസത്തമഃ । സസ്മാര മനസാ വിഷ്ണും ദേവദേവം ജനാര്ദനമ്
പിടിക്കപ്പെട്ട് ഭയപ്പെട്ട മഹാമുനി പാതാളത്തിൽ മനസ്സിൽ വിഷ്ണുവിനെ, ദേവദേവനായ ജനാർദ്ദനനെ ഓർമ്മിച്ചു.
സംസ്മൃതേ പുണ്ഡരീകാക്ഷേ നിര്വിഷോഽഭൂന്മഹോരഗഃ । ന പ്രാപ ച്യവനോ ദുഃഖം നീയമാനോ രസാതലമ്
കണ്ണുകൾ കമലപോലുള്ളവനായ അവനെ ഓർത്തപ്പോൾ ആ വലിയ പാമ്പിന് വിഷം ഇല്ലാതായി. ച്യവനൻ പാതാളത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകുമ്പോൾ ദുഃഖം അനുഭവിച്ചില്ല.
ദ്വിജിഹ്വേന മുനിസ്ത്യക്തോ നിര്വിണ്ണേനാതിശങ്കിനാ । മാം ശപേത മുനിഃ കുദ്ധസ്താപസോഽയം മഹാനിതി
രണ്ടു നാവുള്ള ആ പാമ്പ് ഭയത്താൽ ഉണർന്നും സംശയത്താലും ആ മഹാതപസ്സുകാരൻ ശപിക്കുമോ എന്ന് ഭയന്ന്, മുനിയെ വിട്ടുവിട്ടു.
ചചാര നാഗകന്യാഭിഃ പൂജിതോ മുനിസത്തമഃ । വിവേശാപ്യഥ നാഗാനാം ദാനവാനാം മഹത്പുരമ്
പിന്നീട് പാമ്പ്കന്യകൾ ച്യവനമുനിയെ ആദരപൂർവ്വം സ്വീകരിച്ചു. അവൻ അവിടെയെങ്ങും സഞ്ചരിച്ചു, പിന്നെ പാമ്പുകളും ദാനവരും വസിക്കുന്ന മഹാനഗരത്തിലേക്ക് കടന്നു.
കദാചിദ്ഭൃഗുപുത്രം തം വിചരന്തം പുരോത്തമേ । ദദര്ശ ദൈത്യരാജോഽസൌ പ്രഹ്ലാദോ ധര്മവത്സലഃ
ഒരു ദിവസം ആ ഭൃഗുപുത്രൻ ആ മഹാനഗരത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുമ്പോൾ, ധർമ്മത്തിൽ പ്രിയങ്കരനായ ദാനവരാജാവ് പ്രഹ്ലാദൻ അവനെ കണ്ടു.
ദൃഷ്ട്വാ തം പൂജയാമാസ മുനിം ദൈത്യപതിസ്തദാ । പപ്രച്ഛ കാരണം കിം തേ പാതാലാഗമനേ വദ
അവനെ കണ്ട ദാനവാധിപൻ ആ മുനിയെ ആദരപൂർവ്വം സ്വീകരിച്ചു. പിന്നെ, 'നീ പാതാളത്തിലേക്ക് വന്നതിന്റെ കാരണം പറയൂ' എന്ന് ചോദിച്ചു.
പ്രേഷിതോഽസി കിമിന്ദ്രേണ സത്യം ബ്രൂഹി ദ്വിജോത്തമ । ദൈത്യവിദ്വേഷയുക്തേന മമ രാജ്യദിദൃക്ഷയാ
'ഇന്ദ്രൻ നിന്നെ അയച്ചതാണോ, ദ്വിജശ്രേഷ്ഠാ? സത്യം പറയൂ. ദാനവന്മാരെ ദ്വേഷിച്ച് എന്റെ രാജ്യം പിടിക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ചിട്ടാണോ?'
ച്യവന ഉവാച കിം മേ മഘവതാ രാജന് യദഹം പ്രേഷിതഃ പുനഃ । ദൂതകാര്യം പ്രകുര്വാണഃ പ്രാപ്തവാന്നഗരേ തവ
ച്യവനൻ പറഞ്ഞു: 'എനിക്ക് മഘവാനോടു എന്താണ് ബന്ധം, രാജാവേ, വീണ്ടും അയക്കേണ്ടതെന്ത്? ദൂതന്റെ ജോലി ചെയ്യാനാണ് ഞാൻ നിന്റെ നഗരത്തിൽ എത്തിയത്.'
വിദ്ധി മാം ഭൃഗുപുത്രം തം സ്വനേത്രം ധര്മതത്പരമ് । മാ ശങ്കാം കുരു ദൈത്യേന്ദ്ര വാസവപ്രേഷിതസ്യ വൈ
'ഞാൻ ഭൃഗുവിന്റെ മകനായ ച്യവനൻ, ധർമ്മത്തിൽ സ്ഥിരനായവൻ എന്നായി അറിയുക. ദാനവേന്ദ്രാ, വാസവൻ എന്നെ അയച്ചെന്നു സംശയിക്കേണ്ട.'
സ്നാനാര്ഥം നര്മദാം പ്രാപ്തഃ പുണ്യതീര്ഥേ നൃപോത്തമ । നദ്യാമേവാവതീര്ണോഽഹം ഗൃഹീതശ്ച മഹാഹിനാ
'കുളിക്കാൻ വേണ്ടി ഞാൻ നർമ്മദാനദിയിലേക്കാണ് വന്നത്, രാജശ്രേഷ്ഠാ. ആ നദിയിൽ ഇറങ്ങിയപ്പോൾ ഒരു വലിയ പാമ്പ് എന്നെ പിടിച്ചു.'
ജാതോഽസൌ നിര്വിഷഃ സര്പോ വിഷ്ണോഃ സംസ്മരണാദിവ । മുക്തോഽഹം തേന നാഗേന പ്രഭാവാത്സ്മരണസ്യ വൈ
'വിഷ്ണുവിനെ ഓർത്തതുപോലെയാണ് ആ പാമ്പിന് വിഷം ഇല്ലാതായത്. ഓർമ്മയുടെ ശക്തിയാൽ ആ പാമ്പ് എന്നെ വിട്ടുവിട്ടു.'
അത്രാഗതേന രാജേന്ദ്ര മയാപ്തം തവ ദര്ശനമ് । വിഷ്ണുഭക്തോഽസി ദൈത്യേന്ദ്ര തദ്ഭക്തം മാം വിചിന്തയ
'ഇവിടെ എത്തിയതോടെ, രാജാവേ, നിന്റെ ദർശനം ലഭിച്ചു. ദാനവാധിപാ, നീ വിഷ്ണുഭക്തനാണ്; അങ്ങനെ തന്നെ എന്നെയും ഭക്തനായി കണക്കാക്കണം.'
വ്യാസ ഉവാച തന്നിശമ്യ വചഃ ശ്ലക്ഷ്ണം ഹിരണ്യകശിപോഃ സുതഃ । പപ്രച്ഛ പരയാ പ്രീത്യാ തീര്ഥാനി വിവിധാനി ച
വ്യാസൻ പറഞ്ഞു: ഹിരണ്യകശിപുവിന്റെ മകനായ പ്രഹ്ലാദൻ ആ മൃദുവായ വാക്കുകൾ കേട്ട്, വലിയ സ്നേഹത്തോടെ വിവിധ തീർത്ഥങ്ങളെക്കുറിച്ച് ചോദിച്ചു.
പ്രഹ്ലാദ ഉവാച പൃഥിവ്യാം കാനി തീര്ഥാനി പുണ്യാനി മുനിസത്തമ । പാതാലേ ച തഥാകാശേ താനി നോ വദ വിസ്തരാത്
പ്രഹ്ലാദൻ പറഞ്ഞു: 'ഭൂമിയിൽ ഏതാണ് പുണ്യമായ തീർത്ഥങ്ങൾ, മഹാമുനീ? പാതാളത്തിലും ആകാശത്തിലും എവിടെയുണ്ട്? അവയെ വിശദമായി പറയൂ.'
ച്യവന ഉവാച മനോവാക്കായശുദ്ധാനാം രാജംസ്തീര്ഥം പദേ പദേ । തഥാ മലിനചിത്താനാം ഗങ്ഗാപി കീകടാധികാ
ച്യവനൻ പറഞ്ഞു: 'രാജാവേ, മനസും വാക്കും ശരീരവും ശുദ്ധമായവർക്കു ഓരോ അടിയിലും തീർത്ഥമാണ്. എന്നാൽ മലിനചിത്തമുള്ളവർക്കു ഗംഗയും കീകറ്റ ദേശത്തേക്കാൾ താഴെയാണ്.'
പ്രഥമം ചേന്മനഃ ശുദ്ധം ജാതം പാപവിവര്ജിതമ് । തദാ തീര്ഥാനി സര്വാണി പാവനാനി ഭവന്തി വൈ
ആദ്യം മനസ്സ് ശുദ്ധമായ് പാപങ്ങൾ ഇല്ലാതാകുമ്പോൾ, അപ്പോൾ എല്ലാ തീർത്ഥങ്ങളും സത്യത്തിൽ ശുദ്ധീകരിക്കുന്നതായിത്തീരുന്നു.
ഗങ്ഗാതീരേ ഹി സര്വത്ര വസന്തി നഗരാണി ച । വ്രജാശ്ചൈവാകരാ ഗ്രാമാഃ സര്വേ ഖേടാസ്തഥാപരേ
ഗംഗയുടെ തീരങ്ങളിൽ എല്ലായിടത്തും നഗരങ്ങളും കുടിയിരിപ്പുകളും ഗ്രാമങ്ങളും മറ്റും കാണാം.
നിഷാദാനാം നിവാസാശ്ച കൈവര്താനാം തഥാപരേ । ഹൂണബങ്ഗഖസാനാം ച മ്ലേച്ഛാനാം ദൈത്യസത്തമ
അവിടെ നിഷാദന്മാരുടെയും കൈവർത്തന്മാരുടെയും ഹൂണന്മാരുടെയും ബംഗന്മാരുടെയും ഖസന്മാരുടെയും മ്ലേച്ഛന്മാരുടെയും വീടുകളും ഉണ്ട്, ദൈത്യശ്രേഷ്ഠ.
പിബന്തി സര്വദാ ഗാങ്ഗം ജലം ബ്രഹ്മോപമം സദാ । സ്നാനം കുര്വന്തി ദൈത്യേന്ദ്ര ത്രികാലം സ്വേച്ഛയാ ജനാഃ
അവർ എല്ലായ്പ്പോഴും ബ്രഹ്മത്തോടു സമമായ ഗംഗാജലം കുടിക്കുന്നു; ജനങ്ങൾ തങ്ങളുടെ ഇഷ്ടപ്രകാരം ദിവസത്തിൽ മൂന്നു പ്രാവശ്യം അവിടെ സ്നാനം ചെയ്യുന്നു, ദൈത്യേന്ദ്ര.
തത്രൈകോഽപി വിശുദ്ധാത്മാ ന ഭവത്യേവ മാരിഷ । കിം ഫലം തര്ഹി തീര്ഥസ്യ വിഷയോപഹതാത്മസു
എങ്കിലും അവിടെ ഒരാളും ആത്മശുദ്ധനായ് മാറുന്നില്ല, മാരിഷ; ഇന്ദ്രിയസുഖങ്ങളിൽ അകപ്പെട്ട മനസ്സുള്ളവർക്ക് തീർത്ഥയാത്ര有什么 ഫലമുണ്ട്?
കാരണം മന ഏവാത്ര നാന്യദ്രാജന്വിചിന്തയ । മനഃശുദ്ധിം പ്രകര്തവ്യാ സതതം ശുദ്ധിമിച്ഛതാ
ഇവിടെ കാരണം മനസ്സാണ്, രാജാവേ, വേറൊന്നുമല്ല എന്നു മനസ്സിലാക്കണം; ശുദ്ധി ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ എപ്പോഴും മനസ്സിനെ ശുദ്ധീകരിക്കണം.
തീര്ഥവാസീ മഹാപാപീ ഭവേത്തത്രാത്മവഞ്ചനാത് । തത്രൈവാചരിതം പാപമാനന്ത്യായ പ്രകല്പതേ
തീർത്ഥത്തിൽ താമസിക്കുന്നവൻ വലിയ പാപി ആകുന്നത് ആത്മവഞ്ചനയാൽ ആണ്; അവിടെ ചെയ്ത പാപം അനന്തമായ ദു:ഖത്തിന് കാരണമാകും.
യഥേന്ദ്രവാരുണം പക്വം മിഷ്ടം നൈവോപജായതേ । ഭാവദുഷ്ടസ്തഥാ തീര്ഥേ കോടിസ്താതോ ന ശുധ്യതി
ഉപ്പുനീർ ഒഴുക്കുന്ന വൃക്ഷത്തിൽ നിന്ന് പാകമായ മധുരഫലം ഉണ്ടാകാത്തതുപോലെ, മനസ്സിൽ ദോഷമുള്ളവൻ കോടിയേറെ പ്രാവശ്യം തീർത്ഥത്തിൽ പോയാലും ശുദ്ധിയില്ല, പ്രിയനേ.
പ്രഥമം മനസഃ ശുദ്ധിഃ കര്തവ്യാ ശുഭമിച്ഛതാ । ശുദ്ധേ മനസി ദ്രവ്യസ്യ ശുദ്ധിര്ഭവതി നാന്യഥാ
ശുഭം ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ ആദ്യം മനസ്സിനെ ശുദ്ധീകരിക്കണം; മനസ്സ് ശുദ്ധമായാൽ ദ്രവ്യവും ശുദ്ധമാകും, അല്ലാതെ ഒരിക്കലുമില്ല.
തഥൈവാചാരശുദ്ധിഃ സ്യാത്തതസ്തീര്ഥം പ്രസിധ്യതി । അന്യഥാ തു കൃതം സര്വം വ്യര്ഥം ഭവതി തത്ക്ഷണാത്
അതുപോലെ തന്നെ, ആചാരശുദ്ധിയും പാലിക്കണം; അപ്പോൾ തീർത്ഥം ഫലപ്രദമാകും. അല്ലെങ്കിൽ ചെയ്തതെല്ലാം അതേ സമയത്ത് വ്യർത്ഥമാകും.