ഗതം ഹസ്തഗതം രാജ്യം ക്ഷണാദിന്ദ്രാസനോപമമ് । വനേ വാസസ്തു സമ്പ്രാപ്തഃ കോ വേദ വിധിനിര്മിതമ്
ഇന്ദ്രാസനത്തോട് തുല്യമായിരുന്ന രാജ്യം ഒരു നിമിഷംകൊണ്ട് കൈവിട്ടു പോയി; ഇപ്പോൾ കാട്ടിൽ താമസിക്കേണ്ടി വന്നു. വിധി എന്താണ് നിർണ്ണയിച്ചിരിക്കുന്നത് എന്ന് ആരറിയും?
ബാലഭാവാച്ച വൈദേഹീ ചലിതാ ചാവയോഃ സഹ । നീതാ ദൈവേന ദുഷ്ടേന ശ്യാമാ ദുഃഖതരാം ദശാമ്
ബാല്യത്തിന്റെ സ്വഭാവം കൊണ്ടു വൈദേഹിയും ഞങ്ങളോടൊപ്പം വഴിതെറ്റി; ക്രൂരമായ വിധിയുടെ കൃത്യത്താൽ കറുത്ത കണ്ണുള്ള അവൾ കൂടുതൽ ദുഃഖകരമായ അവസ്ഥയിലായി.
ലങ്കേശസ്യ ഗൃഹേ ശ്യാമാ കഥം ദുഃഖം ഭവിഷ്യതി । പതിവ്രതാ സുശീലാ ച മയി പ്രീതിയുതാ ഭൃശമ്
ലങ്കാധിപന്റെ വീട്ടിൽ കറുത്തവൾ എങ്ങനെ ദുഃഖം അനുഭവിക്കും? അവൾ ഭർത്താവിനോടു സമർപ്പിതയും, സദാചാരവതിയും, എനിക്ക് അതിയായ സ്നേഹമുള്ളവളുമാണ്.
ന ച ലക്ഷ്മണ വൈദേഹീ സാ തസ്യ വശഗാ ഭവേത് । സ്വൈരിണീവ വരാരോഹാ കഥം സ്യാജ്ജനകാത്മജാ
ലക്ഷ്മണാ, വൈദേഹി അവന്റെ വശത്താകില്ല; ജനകന്റെ മകൾ, അത്ര ഉന്നത സ്വഭാവമുള്ളവൾ, എങ്ങനെ സ്വൈരിണിയായി പെരുമാറും?
ത്യജേത്പ്രാണാന്നിയന്തൃത്വേ മൈഥിലീ ഭരതാനുജ । ന രാവണസ്യ വശഗാ ഭവേദിതി സുനിശ്ചിതമ്
ഭരതന്റെ അനിയനായ ലക്ഷ്മണാ, മൈഥിലി രാവണന്റെ അധികാരത്തിന് കീഴടങ്ങുന്നതിന് പകരം ജീവൻ ഉപേക്ഷിക്കും എന്ന് എനിക്ക് ഉറപ്പാണ്.
മൃതാ ചേജ്ജാനകീ വീര പ്രാണാംസ്ത്യക്ഷ്യാമ്യസംശയമ് । മൃതാ ചേദസിതാപാങ്ഗീം കിം മേ ദേഹേന ലക്ഷ്മണ
ജാനകി മരിച്ചുവെങ്കിൽ, വീരാ, ഞാൻ സംശയമില്ലാതെ ജീവൻ ഉപേക്ഷിക്കും; കറുത്ത കണ്ണുള്ള അവൾ മരിച്ചാൽ, ലക്ഷ്മണാ, ഈ ശരീരത്തിന് എനിക്ക് എന്ത് പ്രയോജനം?
ഏവം വിലപമാനം തം രാമം കമലലോചനമ് । ലക്ഷ്മണഃ പ്രാഹ ധര്മാത്മാ സാന്ത്വയന്നൃതയാ ഗിരാ
ഇങ്ങനെ വിലപിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന കമലനയനനായ രാമനെ ധാർമ്മികനായ ലക്ഷ്മണൻ സത്യവാക്യങ്ങളാൽ ആശ്വസിപ്പിച്ചു.
ധൈര്യം കുരു മഹാബാഹോ ത്യക്ത്വാ കാതരതാമിഹ । ആനയിഷ്യാമി വൈദേഹീം ഹത്വാ തം രാക്ഷസാധമമ്
മഹാബാഹുവേ, ധൈര്യം കൈവശം വെയ്ക്കൂ, ഈ നിരാശ ഉപേക്ഷിക്കൂ; ആ ദുഷ്ടനായ രാക്ഷസനെ സംഹരിച്ച് ഞാൻ വൈദേഹിയെ തിരികെ കൊണ്ടുവരാം.
ആപദി സമ്പദി തുല്യാ ധൈര്യാദ്ഭവന്തി തേ ധീരാഃ । അല്പധിയസ്തു നിമഗ്നാഃ കഷ്ടേ ഭവന്തി വിഭവേഽപി
കഷ്ടത്തിലും സമ്പത്തിലും ഒരുപോലെ നിലനിൽക്കുന്നത് ധൈര്യവാന്മാരാണ്; ചെറിയ ബുദ്ധിയുള്ളവർ സമ്പത്ത് ലഭിച്ചാലും കഷ്ടത്തിൽ മുങ്ങിപ്പോകുന്നു.
സംയോഗോ വിപ്രയോഗശ്ച ദൈവാധീനാവുഭാവപി । ശോകസ്തു കീദൃശസ്തത്ര ദേഹേനാത്മനി ച ക്വചിത്
കൂട്ടായ്മയും വേർപാടും രണ്ടും വിധിയുടെ അധീനമാണ്; അപ്പോൾ ശരീരത്തിനോ ആത്മാവിനോ എങ്ങനെയുള്ള ദുഃഖം ഉണ്ടാകും?
രാജ്യാദ്യഥാ വനേ വാസോ വൈദേഹ്യാ ഹരണം യഥാ । തഥാ കാലേ സമീചീനേ സംയോഗോഽപി ഭവിഷ്യതി
രാജ്യം നഷ്ടപ്പെട്ടതും കാട്ടിൽ താമസിക്കേണ്ടി വന്നതും, വൈദേഹിയുടെ അപഹരണവും, എല്ലാം സമയത്ത് സംഭവിച്ചതുപോലെ, യോജിപ്പും ശരിയായ സമയത്ത് സംഭവിക്കും.
പ്രാപ്തവ്യം സുഖദുഃഖാനാം ഭോഗാന്നിര്വര്തനം ക്വചിത് । നാന്യഥാ ജാനകീജാനേ തസ്മാച്ഛോകം ത്യജാധുനാ
സുഖവും ദുഃഖവും വരുമ്പോൾ അനുഭവിക്കേണ്ടതുതന്നെ; മറ്റൊരു വഴി ഇല്ല, ജാനകിയെ അറിയുന്നവനേ, അതുകൊണ്ട് ഇപ്പോൾ ദുഃഖം ഉപേക്ഷിക്കൂ.
വാനരാഃ സന്തി ഭൂയാംസോ ഗമിഷ്യന്തി ചതുര്ദിശമ് । ശുദ്ധിം ജനകനന്ദിന്യാ ആനയിഷ്യന്തി തേ കില
വാനരന്മാർ അനേകം ഉണ്ട്; അവർ നാലു ദിക്കുകളിലേക്കും പോകും; അവർ ജനകന്റെ മകളുടെ വിശുദ്ധിയുടെ വാർത്ത നിനക്കു കൊണ്ടുവരും.
ജ്ഞാത്വാ മാര്ഗസ്ഥിതിം തത്ര ഗത്വാ കൃത്വാ പരാക്രമമ് । ഹത്വാ തം പാപകര്മാണമാനയിഷ്യാമി മൈഥിലീമ്
അവളുടെ സ്ഥാനം കണ്ടെത്തിയാൽ, അവിടേക്ക് പോയി, വീര്യം കാണിച്ച്, ആ പാപിയെ സംഹരിച്ച്, മൈഥിലിയെ തിരികെ കൊണ്ടുവരാം.
സസൈന്യം ഭരതം വാഽപി സമാഹൂയ സഹാനുജമ് । ഹനിഷ്യാമോ വയം ശത്രും കിം ശോചസി വൃഥാഗ്രജ
നമുക്ക് ഭാരതനും അവന്റെ സൈന്യവും അല്ലെങ്കില് സഹോദരനും ചേര്ന്ന് വിളിച്ചു ശത്രുവിനെ തോല്പ്പിക്കാം. അന്നെ, നീ വൃഥാ ദുഃഖിക്കേണ്ടതില്ല, ചേട്ടാ.
രഘുണൈകരഥേനൈവ ജിതാഃ സര്വാ ദിശഃ പുരാ । തദ്വംശജഃ കഥം ശോകം കര്തുമര്ഹസി രാഘവ
ഒരിക്കല് രഘു ഒരു രഥം മാത്രം കൊണ്ടു എല്ലാ ദിക്കുകളും ജയിച്ചു. അങ്ങയുടെ വംശജനായ രാഘവ, അങ്ങക്ക് ദുഃഖിക്കേണ്ട കാര്യമുണ്ടോ?
ഏകോഽഹം സകലാഞ്ജേതും സമര്ഥോഽസ്മി സുരാസുരാന് । കിം പുനഃ സസഹായോ വൈ രാവണം കുലപാംസനമ്
ഞാന് ഒറ്റയ്ക്ക് തന്നെ ദേവന്മാരെയും അസുരന്മാരെയും ജയിക്കാന് കഴിയും. പിന്നെ, കൂട്ടുകാരോടൊപ്പം ചേര്ന്ന് രാവണനെ, അവന്റെ വംശത്തിന് അപമാനമായവനെ, തോല്പ്പിക്കാനോ?
ജനകം വാ സമാനീയ സാഹായ്യേ രഘുനന്ദന । ഹനിഷ്യാമി ദുരാചാരം രാവണം സുരകണ്ടകമ്
അല്ലെങ്കില് ജനകനെ സഹായത്തിനായി വിളിച്ചാലും, രഘുവംശത്തിന് സന്തോഷമായ അങ്ങയെ, ദുഷ്ടനായ രാവണനെ, ദേവന്മാരുടെ ശല്യമായവനെ, ഞാന് കൊല്ലും.
സുഖസ്യാനന്തരം ദുഃഖം ദുഃഖസ്യാനന്തരം സുഖമ് । ചക്രനേമിരിവൈകം യന്ന ഭവേദ്രഘുനന്ദന
സുഖത്തിന് ശേഷം ദുഃഖവും, ദുഃഖത്തിന് ശേഷം സുഖവും വരും. രഘുവംശത്തിന് സന്തോഷമായവനേ, ഈ ലോകത്ത് ചക്രത്തിന്റെ അരയോലം പോലെ ഒരുപോലെയായി നില്ക്കുന്ന ഒന്നുമില്ല.
മനോഽതികാതരം യസ്യ സുഖദുഃഖസമുദ്ഭവേ । സ ശോകസാഗരേ മഗ്നോ ന സുഖീ സ്യാത്കദാചന
സുഖവും ദുഃഖവും വരുമ്പോള് അതിനാല് മനസ്സ് അതിയായി കലങ്ങുന്നവന് എപ്പോഴും ദുഃഖസമുദ്രത്തില് മുങ്ങി സന്തോഷം കാണില്ല.
ഇന്ദ്രേണ വ്യസനം പ്രാപ്തം പുരാ വൈ രഘുനന്ദന । നഹുഷഃ സ്ഥാപിതോ ദേവൈഃ സര്വൈര്മഘവതഃ പദേ
രഘുവംശത്തിന് സന്തോഷമായവനേ, ഒരിക്കല് ഇന്ദ്രനും വലിയ ദുർഘടം അനുഭവിച്ചിട്ടുണ്ടു. അപ്പോള് എല്ലാ ദേവന്മാരും നഹുഷനെ ഇന്ദ്രന്റെ സ്ഥാനത്ത് വെച്ചു.
സ്ഥിതഃ പങ്കജമധ്യേ ച ബഹുവര്ഷഗണാനപി । അജ്ഞാതവാസം മഘവാ ഭീതസ്ത്യക്ത്വാ നിജം പദമ്
ഭയത്താല് തന്റെ സ്ഥാനം ഉപേക്ഷിച്ച് ഇന്ദ്രന് പല വര്ഷങ്ങളോളം ഒരു താമരക്കുളത്തിലെ നടുവില് ആരും അറിയാതെ താമസിച്ചു.
പുനഃ പ്രാപ്തം നിജസ്ഥാനം കാലേ വിപരിവര്തിതേ । നഹുഷഃ പതിതോ ഭൂമൌ ശാപാദജഗരാകൃതിഃ
കാലം മാറിയപ്പോള് ഇന്ദ്രന് തന്റെ സ്ഥാനം തിരിച്ചു കിട്ടി. നഹുഷന് ശാപം കൊണ്ടു ഭൂമിയില് പാമ്പിന്റെ രൂപത്തില് വീണു.
ഇന്ദ്രാണീം കാമയാനസ്തു ബ്രാഹ്മണാനവമന്യ ച । അഗസ്തികോപാത്സഞ്ജാതഃ സര്പദേഹോ മഹീപതിഃ
ഇന്ദ്രാണിയെ ആഗ്രഹിച്ചു ബ്രാഹ്മണന്മാരെ അപമാനിച്ചതിനാല് അഗസ്ത്യന്റെ കോപത്തില് രാജാവ് പാമ്പിന്റെ ശരീരമായിത്തീരുകയായിരുന്നു.
തസ്മാച്ഛോകോ ന കര്തവ്യോ വ്യസനേ സതി രാഘവ । ഉദ്യമേ ചിത്തമാസ്ഥായ സ്ഥാതവ്യം വൈ വിപശ്ചിതാ
അതിനാല് രാഘവ, ദുർഘടം വന്നപ്പോള് ദുഃഖിക്കേണ്ടതില്ല. ബുദ്ധിമാന്മാര് മനസ്സ് ഉത്സാഹത്തോടെ ഉറപ്പോടെ നിർത്തണം.
സര്വജ്ഞോഽസി മഹാഭാഗ സമര്ഥോഽസി ജഗത്പതേ । കിം പ്രാകൃത ഇവാത്യര്ഥം കുരുഷേ ശോകമാത്മനി
അങ്ങ് എല്ലാം അറിയുന്നവനാണ്, മഹാഭാഗ്യവാനാണ്, ലോകത്തിന്റെ രക്ഷകനാണ്. പിന്നെ സാധാരണ മനുഷ്യനെപ്പോലെ ഇങ്ങനെ അതിയായി ദുഃഖം ചെയ്യേണ്ടതെന്തിന്?
വ്യാസ ഉവാച ഇതി ലക്ഷ്മണവാക്യേന ബോധിതോ രഘുനന്ദനഃ । ത്യക്ത്വാ ശോകം തഥാത്യര്ഥം ബഭൂവ വിഗതജ്വരഃ
വ്യാസന് പറഞ്ഞു: ഇങ്ങനെ ലക്ഷ്മണന്റെ വാക്കുകള് കേട്ട് രാഘവന് അതിയായ ദുഃഖം ഉപേക്ഷിച്ച് മനസ്സിന് ആശ്വാസം ലഭിച്ചു.
രാമായ ദേവീവരദാനമ് വ്യാസ ഉവാച ഏവം തൌ സംവിദം കൃത്വാ യാവത്തൂഷ്ണീം ബഭൂവതുഃ । ആജഗാമ തദാഽഽകാശാന്നാരദോ ഭഗവാനൃഷിഃ
വ്യാസന് പറഞ്ഞു: അങ്ങനെ ഇരുവരും സംസാരിച്ച് മൗനമായപ്പോള് ആ സമയത്ത് ആകാശത്തില്നിന്ന് മഹാനായ നാരദമുനി അവിടെ എത്തി.
രണയന്മഹതീം വീണാം സ്വരഗ്രാമവിഭൂഷിതാമ് । ഗായന്ബൃഹദ്രഥം സാമ തദാ തമുപതസ്ഥിവാന്
മധുരമായ സ്വരങ്ങളാല് അലങ്കരിച്ച വലിയ വീണ വായിച്ച്, ബൃഹദ്രഥസാമം പാടിക്കൊണ്ട്, നാരദന് അവരോടു സമീപിച്ചു.
ദൃഷ്ട്വാ തം രാമ ഉത്ഥായ ദദാവഥ വൃഷം ശുഭമ് । ആസനം ചാര്ഘ്യപാദ്യഞ്ച കൃതവാനമിതദ്യുതിഃ
അവനെ കണ്ട രാമന് എഴുന്നേറ്റു, നല്ലൊരു കാള, ഇരിപ്പിടം, പാദം കഴുകാന് വെള്ളം, അര്ഘ്യം എന്നിവ നല്കി, തന്റെ തേജസ് കുറയാതെ അവനെ ആദരിച്ചു.