ഋഷിഭിഃ കഥ്യമാനാ സാ മയാ ജ്ഞാതാമ്ബികാ ശിവാ । സ്മരാമി താം ദിവാരാത്രം ഭക്ത്യാ പരമയാ പരാമ്
മുനിമാർ പഠിപ്പിച്ചതിനാൽ ഞാൻ ആ ശുഭദായിനിയായ അംബികയെ അറിഞ്ഞു. ഞാൻ അവളെ പകൽ രാത്രിയില്ലാതെ പരമഭക്തിയോടെ ഓർക്കുന്നു.
വ്യാസ ഉവാച തന്നിശമ്യ വചസ്തസ്യ രാജാനോ ഭക്തിതത്പരാഃ । താം മത്വാ പരമാം ശക്തിം നിര്യയുഃ സ്വഗൃഹാന്പ്രതി
വ്യാസൻ പറഞ്ഞു: സുദർശനന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട രാജാക്കന്മാർ ഭക്തിയോടെ ദേവിയെ പരമശക്തിയായി കരുതി, സ്വന്തം വീടുകളിലേക്ക് മടങ്ങി.
സുബാഹുരഗമത്കാശ്യാം തമാപൃച്ഛ്യ സുദര്ശനമ് । സുദര്ശനോഽപി ധര്മാത്മാ നിര്ജ്ജഗാമ സുകോസലാന്
സുബാഹു, സുദർശനനെ വിടപറഞ്ഞ് കാശിയിലേക്ക് പോയി. ധർമ്മനിഷ്ഠനായ സുദർശനനും സുകോസലത്തിലേക്ക് തിരിച്ചു.
മന്ത്രിണസ്തു നൃപം ശ്രുത്വാ ഹതം ശത്രുജിതം മൃധേ । ജിതം സുദര്ശനഞ്ചൈവ ബഭൂവുഃ പ്രേമസംയുതാഃ
യുദ്ധത്തിൽ ശത്രുജിത് കൊല്ലപ്പെട്ടതും സുദർശനൻ ജയിച്ചതും മന്ത്രിമാർ കേട്ടപ്പോൾ അവർ സ്നേഹത്തോടെ നിറഞ്ഞു.
ആഗച്ഛന്തം നൃപം ശ്രുത്വാ തം സാകേതനിവാസിനഃ । ഉപായനാന്യുപാദായ പ്രയയുഃ സമ്മുഖേ ജനാഃ
രാജാവ് വരുന്നു എന്ന് കേട്ട സാകേതനിവാസികൾ, സമ്മാനങ്ങൾ കൊണ്ടു രാജാവിനെ വരവേൽക്കാൻ പുറപ്പെട്ടു.
തഥാ പ്രകൃതയഃ സര്വേ നാനോപായനപാണയഃ । ധ്രുവസന്ധിസുതം ദത്ത്വാ മുദിതാഃ പ്രയയുഃ പ്രജാഃ
അങ്ങനെ തന്നെ, എല്ലാ ജനങ്ങളും തത്തുല്യമായി വിവിധ സമ്മാനങ്ങൾ കൈയിൽ പിടിച്ച് ധ്രുവസന്ധിയുടെ മകനായി സന്തോഷത്തോടെ പുറപ്പെട്ടു.
സ്ത്രിയോപസംയുതഃ സോഽഥ പ്രാപ്യായോധ്യാം സുദര്ശനഃ । സമ്മാന്യ സര്വലോകാംശ്ച യയൌ രാജാ നിവേശനമ്
സ്ത്രീകളുടെ കൂട്ടത്തോടെ സുദർശനൻ അയോധ്യയിൽ എത്തി. എല്ലാ ജനങ്ങളെയും ആദരിച്ച് രാജാവ് കൊട്ടാരത്തിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചു.
വന്ദിഭിഃ സ്തൂയമാനസ്തു വന്ദ്യമാനശ്ച മന്ത്രിഭിഃ । കന്യാഭിഃ കീര്യമാണശ്ച ലാജൈഃ സുമനസൈസ്തഥാ
വന്ദികൾ സ്തുതിച്ചും, മന്ത്രിമാർ ആദരിച്ചും, കന്യാകൾ അക്ഷതയും പൂവും വിതറിയും, സുദർശനൻ അകത്തു കയറി.
ദേവീസ്ഥാപനവര്ണനമ് വ്യാസ ഉവാച ഗത്വാഽയോധ്യാം നൃപശ്രേഷ്ഠോ ഗൃഹം രാജ്ഞഃ സുഹൃദ്വൃതഃ । ശത്രുജിന്മാതരം പ്രാഹ പ്രണമ്യ ശോകസങ്കുലാമ്
വ്യാസൻ പറഞ്ഞു: അയോധ്യയിൽ എത്തി, സുഹൃത്തുക്കളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട രാജാവ്, ശത്രുജിതിന്റെ അമ്മയെ, ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങിയ അവളെ വണങ്ങി, അഭിവാദ്യം ചെയ്തു.
മാതര്ന തേ മയാ പുത്രഃ സങ്ഗ്രാമേ നിഹതഃ കില । ന പിതാ തേ യുധാജിച്ച ശപേ തേ ചരണൌ തഥാ
അമ്മേ, ഞാൻ യുദ്ധത്തിൽ നിന്റെ മകനെ കൊല്ലില്ല, നിന്റെ ഭർത്താവിനെയും ഞാൻ കൊല്ലിയിട്ടില്ല. ഞാൻ നിന്റെ കാലിൽ സത്യം പറയുന്നു.
ദുര്ഗയാ തൌ ഹതൌ സംഖ്യേ നാപരാധോ മമാത്ര വൈ । അവശ്യമ്ഭാവിഭാവേഷു പ്രതീകാരോ ന വിദ്യതേ
ദുർഗ്ഗ ദേവി യുദ്ധത്തിൽ ഇരുവരെയും കൊല്ലുകയായിരുന്നു; അതിൽ എനിക്ക് കുറ്റമില്ല. സംഭവിക്കേണ്ടത് സംഭവിക്കാതെ വിടില്ല, അതിന് പ്രതിവിധിയില്ല.
ന ശോകോഽത്ര ത്വയാ കാര്യോ മൃതപുത്രസ്യ മാനിനി । സ്വകര്മവശഗോ ജീവോ ഭുങ്ക്തേ ഭോഗാന്സുഖാസുഖാന്
മരിച്ച മകനെക്കുറിച്ച് നീ ദുഃഖിക്കേണ്ടതില്ല, അഭിമാനിനി. ഓരോരുത്തരും തങ്ങളുടെ കർമ്മഫലപ്രാപ്തിയിൽ സന്തോഷവും ദുഃഖവും അനുഭവിക്കേണ്ടതുണ്ട്.
ദാസോഽസ്മി തവ ഭോ മാതര്യഥാ മമ മനോരമാ । തഥാ ത്വമപി ധര്മജ്ഞേ ന ഭേദോഽസ്തി മനാഗപി
അമ്മേ, ഞാൻ നിന്റെ ദാസനാണ്. എനിക്ക് നീ എത്ര മനോഹരമോ, അതുപോലെ നീയും ധർമ്മത്തെ അറിയുന്നവളായി എനിക്ക് തുല്യയാണു, ഒരു വ്യത്യാസവും ഇല്ല.
അവശ്യമേവ ഭോക്തവ്യം കൃതം കര്മ ശുഭാശുഭമ് । തസ്മാന്ന ശോചിതവ്യം തേ സുഖേ ദുഃഖേ കദാചന
നമ്മുടെ ചെയ്ത കർമ്മഫലങ്ങൾ, നല്ലതോ ചീത്തയോ, അനുഭവിക്കേണ്ടത് നിർബന്ധമാണ്. അതിനാൽ, സന്തോഷത്തിലും ദുഃഖത്തിലും നീ ഒരിക്കലും ദുഃഖിക്കേണ്ടതില്ല.
ദുഃഖേ ദുഃഖാധികാന്പശ്യേത്സുഖേ പശ്യേത്സുഖാധികമ് । ആത്മാനം ശോകഹര്ഷാഭ്യാം ശത്രുഭ്യാമിവ നാര്പയേത്
ദു:ഖത്തിൽ, താനേക്കാൾ കൂടുതൽ ദു:ഖം അനുഭവിക്കുന്നവരെ കാണണം; സന്തോഷത്തിൽ, താനേക്കാൾ കൂടുതൽ സന്തോഷമുള്ളവരെ കാണണം. ദു:ഖത്തിലും ആനന്ദത്തിലും ഒരിക്കലും മനസ്സിനെ മുഴുവൻ അർപ്പിക്കരുത്, ശത്രുക്കളെപ്പോലെ അവയെ വിട്ടുനിൽക്കണം.
ദൈവാധീനമിദം സര്വം നാത്മാധീനം കദാചന । ന ശോകേന തദാഽഽത്മാനം ശോഷയേന്മതിമാന്നരഃ
ഈ ലോകത്തിലെ എല്ലാം ദൈവത്തിന്റെ നിയന്ത്രണത്തിലാണ്, ഒരിക്കലും മനുഷ്യന്റെ ഇഷ്ടാനുസൃതമല്ല. അതിനാൽ, ബുദ്ധിമാനായവൻ ദു:ഖം കൊണ്ടു മനസ്സിനെ ക്ഷയിപ്പിക്കരുത്.
യഥാ ദാരുമയീ യോഷാ നടാദീനാം പ്രചേഷ്ടതേ । തഥാ സ്വകര്മവശഗോ ദേഹീ സര്വത്ര വര്തതേ
നടൻമാർക്ക് കീഴിൽ മരക്കൊണ്ടുള്ള ബൊമ്മകൾ ചലിക്കുന്നതുപോലെ, മനുഷ്യൻ തന്റെ കർമ്മത്തിന്റെ വശംവെച്ച് എല്ലായിടത്തും പ്രവർത്തിക്കുന്നു.
അഹം വനഗതോ മാതര്നാഭവം ദുഃഖമാനസഃ । ചിന്തയന്സ്വകൃതം കര്മ ഭോക്തവ്യമിതി വേദ്മി ച
അമ്മേ, ഞാൻ കാടിലേക്ക് പോയപ്പോൾ എനിക്ക് ദു:ഖം ഉണ്ടായില്ല; എന്റെ തന്നെ കർമ്മം ആലോചിച്ച് അതിന്റെ ഫലങ്ങൾ അനുഭവിക്കേണ്ടതാണെന്ന് ഞാൻ മനസ്സിലാക്കി.
മൃതോ മാതാമഹോഽത്രൈവ വിധുരാ ജനനീ മമ । ഭയാതുരാ ഗൃഹീത്വാ മാം നിര്യയൌ ഗഹനം വനമ്
ഇവിടെ എന്റെ അമ്മാവൻ മരിച്ചു, അമ്മ വിധവയായി. ഭയത്താൽ അമ്മ എന്നെ കൂട്ടി കാട്ടിൽ കയറി പോയി.
ലുണ്ഠിതാ തസ്കരൈര്മാര്ഗേ വസ്ത്രഹീനാ തഥാ കൃതാ । പാഥേയഞ്ച ഹൃതം സര്വം ബാലപുത്രാ നിരാശ്രയാ
വഴിയിൽ കള്ളന്മാർ ഞങ്ങളെ കവർന്നു, വസ്ത്രം പോലും ഇല്ലാതെ വിട്ടു. ഭക്ഷ്യവസ്തുക്കൾ എല്ലാം എടുത്തു, അമ്മയും കുഞ്ഞായ ഞാനും ആശ്രയമില്ലാതെ അവിടെ നിന്നു.
മാതാ ഗൃഹീത്വാ മാം പ്രാപ്താ ഭാരദ്വാജാശ്രമം പ്രതി । വിദല്ലോഽയം സമായാതസ്തഥാ ധാത്രേയികാഽബലാ
അമ്മ എന്നെ ഭാരദ്വാജമുനിയുടെ ആശ്രമത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോയി. ഈ ദുർബലയായ ദായയും അവിടെ എത്തി.
മുനിഭിര്മുനിപത്നീഭിര്ദയായുക്തൈഃ സമന്തതഃ । പോഷിതാഃ ഫലനീവാരൈര്വയം തത്ര സ്ഥിതാസ്ത്രയഃ
അവിടെ, കരുണയുള്ള മുനിമാരും അവരുടെ ഭാര്യമാരും ഞങ്ങളെ മൂവരെയും കാട്ടറിഞ്ഞ അരിയും പഴങ്ങളും നൽകി പോഷിപ്പിച്ചു.
ദുഃഖം നമേ തദാ ഹ്യാസീത്സുഖം നാദ്യ ധനാഗമേ । ന വൈരം ന ച മാത്സര്യം മമ ചിത്തേ തു കര്ഹിചിത്
അപ്പോൾ എനിക്ക് ദു:ഖം മാത്രമേ ഉണ്ടായിരുന്നുള്ളു; സന്തോഷം ഉണ്ടായിരുന്നില്ല. ഇപ്പോൾ ധനം ലഭിച്ചിട്ടും സന്തോഷമില്ല. എനിക്ക് ഒരിക്കലും വൈരം അല്ലെങ്കിൽ അസൂയ മനസ്സിൽ വന്നിട്ടില്ല.
നീവാരഭക്ഷണം ശ്രേഷ്ഠം രാജഭോഗാത്പരന്തപേ । തദാശീ നരകം യാതി ന നീവാരാശനഃ ക്വചിത്
പരന്തപ, രാജഭോഗത്തേക്കാൾ കാട്ടറിഞ്ഞ അരി കഴിക്കുന്നത് ഉത്തമമാണ്. അത്തരം വിഭവങ്ങൾ ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ നരകത്തിൽ പോകും; കാട്ടറിഞ്ഞ അരി കഴിക്കുന്നവൻ ഒരിക്കലും അങ്ങനെ പോകില്ല.
ധര്മസ്യാചരണം കാര്യം പുരുഷേണ വിജാനതാ । സഞ്ജിത്യേന്ദ്രിയവര്ഗം വൈ യഥാ ന നരകം വ്രജേത്
ബുദ്ധിമാനായ മനുഷ്യൻ ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ ജയിച്ച് ധർമ്മം ആചരിക്കണം, അങ്ങനെ നരകത്തിൽ പോകാതെ രക്ഷപ്പെടാൻ കഴിയുന്നു.
മാനുഷ്യം ദുര്ലഭം മാതഃ ഖണ്ഡേഽസ്മിന്ഭാരതേ ശുഭേ । ആഹാരാദി സുഖം നൂനം ഭവേത്സര്വാസു യോനിഷു
അമ്മേ, ഈ ഭരതഭൂമിയിൽ മനുഷ്യജന്മം വളരെ അപൂർവമാണ്. ഭക്ഷണവും മറ്റുള്ള സുഖങ്ങളും എല്ലാ ജന്മങ്ങളിലും ലഭ്യമാണ്.
പ്രാപ്യ തം മാനുഷം ദേഹം കര്തവ്യം ധര്മസാധനമ് । സ്വര്ഗമോക്ഷപ്രദം നൄണാം ദുര്ലഭം ചാന്യയോനിഷു
മനുഷ്യശരീരം ലഭിച്ചാൽ, സ്വർഗ്ഗവും മോക്ഷവും നൽകുന്ന ധർമ്മം ആചരിക്കണം. മറ്റുള്ള ജന്മങ്ങളിൽ അതു ലഭിക്കാൻ വളരെ ദുർലഭമാണ്.
വ്യാസ ഉവാച ഇത്യുക്താ സാ തദാ തേന ലീലാവത്യതിലജ്ജിതാ । പുത്രശോകം പരിത്യജ്യ തമാഹാശ്രുവിലോചനാ
വ്യാസൻ പറഞ്ഞു: ഇങ്ങനെ അവൻ പറഞ്ഞപ്പോൾ, ലീലാവതി വലിയ ലജ്ജയോടെ മകനു വേണ്ടിയുള്ള ദു:ഖം വിട്ട് കണ്ണുനിറഞ്ഞ് അവനോട് പറഞ്ഞു.
സാപരാധാഽസ്മി പുത്രാഹം കൃതാ പിത്രാ യുധാജിതാ । ഹത്യാ മാതാമഹം തേഽത്ര ഹൃതം രാജ്യം തു യേന വൈ
മകനേ, ഞാൻ കുറ്റക്കാരിയാണ്; നിന്റെ അച്ഛൻ യുദ്ധാജിത് ഇവിടെ നിന്റെ അമ്മാവനെ കൊല്ലുകയും രാജ്യം പിടിച്ചെടുക്കുകയും ചെയ്തു.
ന തം വാരയിതും ശക്താ തദാഽഹം ന സുതം മമ । യത്കൃതം കര്മ തേനൈവ നാപരാധോഽസ്തി മേ സുത
അപ്പോൾ ഞാൻ അവനെ തടയാൻ കഴിയില്ലായിരുന്നു, അവൻ എന്റെ മകനുമല്ലായിരുന്നു. ചെയ്തതെല്ലാം അവൻ തന്നെയാണ് ചെയ്തത്; അതിനാൽ എനിക്കു കുറ്റമില്ല, മകനേ.