രാജലക്ഷ്മ്യാ യുതാഞ്ഛൂരാന്വശീകൃതജനാനഥ । സ്വജനൈരവിയുക്താംശ്ച സര്വലക്ഷണലക്ഷിതാന്
രാജസമ്പത്തുള്ളവരും, വീരന്മാരും, മറ്റുള്ളവരെ കീഴടക്കിയവരും, സ്വന്തം കുടുംബത്തോട് എപ്പോഴും ചേർന്നിരിക്കുന്നവരും, എല്ലാ ഗുണങ്ങളാലും അലങ്കൃതരായവരും.
വ്യതിരേകാന്വയാഭ്യാം ച വിചേതവ്യം വിചക്ഷണൈഃ । ഏഭിര്ന പൂജിതാ ദേവീ സര്വാര്ഥഫലദാ ശിവാ
വിവേകമുള്ളവർ വ്യത്യാസവും സമാനതയും ആലോചിക്കണം. ഇവരാൽ ദേവിയെ, സർവ്വഫലദായിനിയായ ശിവയെ, യഥാർത്ഥത്തിൽ പൂജിക്കുന്നില്ല.
സമാരാധിതാ ച തഥാ നൃഭിരേഭിഃ സദാമ്ബികാ । യതോഽമീ സുഖിനഃ സര്വേ സംസാരേഽസ്മിന്ന സംശയഃ
ഇങ്ങനെ ഈ ഭക്തന്മാർ എപ്പോഴും അമ്മയേ ആരാധിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഇവർക്ക് ഈ ലോകത്തിൽ സന്തോഷം ലഭിക്കുന്നു, ഇതിൽ ഒരു സംശയവും ഇല്ല.
വ്യാസ ഉവാച ഇതി രാജഞ്ഛ്രുതം തത്ര മയാ മുനിസമാഗമേ । ലോമശസ്യ മുഖാത്കാമം ദേവീമാഹാത്മ്യമുത്തമമ്
വ്യാസൻ പറഞ്ഞു: രാജാവേ, അതാ, ആ മുനിസഭയിൽ ഞാൻ ലോമശമുനിയുടെ വായിൽനിന്ന് ദേവിയുടെ മഹത്വം മുഴുവൻ കേട്ടു.
ഇതി സഞ്ചിന്ത്യ രാജേന്ദ്ര കര്തവ്യം ച സദാര്ചനമ് । ഭക്ത്യാ പരമയാ ദേവ്യാഃ പ്രീത്യാ ച പുരുഷര്ഷഭ
ഇങ്ങനെ ആലോചിച്ചാൽ, രാജാധിരാജാ, ദേവിയെ പരമഭക്തിയോടും സ്നേഹത്തോടും കൂടി എപ്പോഴും ആരാധിക്കണം.
അമ്ബായജ്ഞവിധിവര്ണനമ് രാജോവാച വദ യജ്ഞവിധിം സമ്യഗ്ദേവ്യാസ്തസ്യാഃ സമന്തതഃ । ശ്രുത്വാ കരോമ്യഹം സ്വാമിന്യഥാശക്തി ഹ്യതന്ദ്രിതഃ
രാജാവ് ചോദിച്ചു: ദേവിയുടെ യജ്ഞം എങ്ങനെയാണെന്ന് മുഴുവൻ വിശദമായി പറയൂ. ഞാൻ അതു കേട്ടശേഷം എന്റെ ശേഷിയനുസരിച്ച് ശ്രദ്ധയോടെ ചെയ്യാം.
പൂജാവിധിം ച മന്ത്രാംശ്ച ഹോമദ്രവ്യമസംശയമ് । ബ്രാഹ്മണാഃ കതിസംഖ്യാശ്ച ദക്ഷിണാശ്ചതഥാ പുനഃ
പൂജാവിധിയും മന്ത്രങ്ങളും ഹോമത്തിന് വേണ്ട വസ്തുക്കളും എത്ര ബ്രാഹ്മണന്മാർ വേണം, അവർക്കു നൽകേണ്ട ദാനങ്ങളും എല്ലാം സംശയമില്ലാതെ വിശദമായി പറയണം.
വ്യാസ ഉവാച ശൃണു രാജന് പ്രവക്ഷ്യാമി ദേവ്യാ യജ്ഞം വിധാനതഃ । ത്രിവിധം തു സദാ ജ്ഞേയം വിധിദൃഷ്ടേന കര്മണാ
വ്യാസൻ പറഞ്ഞു: രാജാവേ, കേൾക്കൂ, ഞാൻ ദേവിയുടെ യജ്ഞം ശരിയായ രീതിയിൽ വിശദീകരിക്കാം. വിധിപ്രകാരം ഈ യജ്ഞം മൂന്നു വിധമാണെന്ന് എപ്പോഴും മനസ്സിലാക്കണം.
സാത്ത്വികം രാജസം ചൈവ താമസം ച തഥാപരമ് । മുനീനാം സാത്ത്വികം പ്രോക്തം നൃപാണാം രാജസം സ്മൃതമ്
സാത്വികം, രാജസം, താമസം എന്നിങ്ങനെ മൂന്നു തരത്തിലുള്ള യജ്ഞങ്ങളാണ്. മുനികൾക്ക് സാത്വികം ഉചിതം, രാജാക്കന്മാർക്ക് രാജസം അനുയോജ്യം.
താമസം രാക്ഷസാനാം വൈ ജ്ഞാനിനാം തു ഗുണോജ്ഝിതമ് । വിമുക്താനാം ജ്ഞാനമയം വിസ്തരാത്പ്രബ്രവീമി തേ
താമസയജ്ഞം രാക്ഷസന്മാർക്കാണ്. ജ്ഞാനികൾക്ക് ഗുണങ്ങൾക്കപ്പുറമാണ്. മോക്ഷം നേടിയവർക്ക് ജ്ഞാനസ്വരൂപമായ യജ്ഞമാണ്. ഇതെല്ലാം ഞാൻ വിശദമായി പറയും.
ദേശഃ കാലസ്തഥാ ദ്രവ്യം മന്ത്രാശ്ച ബ്രാഹ്മണാസ്തഥാ । ശ്രദ്ധാ ച സാത്വകീ യത്ര തം യജ്ഞം സാത്ത്വികം വിദുഃ
യജ്ഞം നടക്കുന്ന സ്ഥലം, സമയം, ഉപയോഗിക്കുന്ന വസ്തുക്കൾ, മന്ത്രങ്ങൾ, ബ്രാഹ്മണന്മാർ, വിശ്വാസം — ഇതെല്ലാം ശുദ്ധമായിരിക്കുമ്പോൾ അതാണ് സാത്വികയജ്ഞം.
ദ്രവ്യശുദ്ധിഃ ക്രിയാശുദ്ധിര്മന്ത്രശുദ്ധിശ്ച ഭൂമിപ । ഭവേദ്യദി തദാ പൂര്ണം ഫലം ഭവതി നാന്യഥാ
ഉപയോഗിക്കുന്ന വസ്തുക്കളും പ്രവർത്തിയും മന്ത്രങ്ങളും ശുദ്ധമായിരിക്കുമ്പോൾ മാത്രമേ യജ്ഞഫലം പൂർണ്ണമായി ലഭിക്കൂ. അല്ലെങ്കിൽ ഫലം ഉണ്ടാകില്ല.
അന്യായോപാര്ജിതേനൈവ കര്തവ്യം സുകൃതം കൃതമ് । ന കീര്തിരിഹ ലോകേ ച പരലോകേ ന തത്ഫലമ്
അന്യായമായി സമ്പാദിച്ച ധനത്തിൽ നല്ല പ്രവൃത്തികൾ ചെയ്താലും, ഈ ലോകത്തും പരലോകത്തും പ്രശസ്തിയും ഫലവും ലഭിക്കില്ല.
തസ്മാന്ന്യായാര്ജിതേനൈവ കര്തവ്യം സുകൃതം സദാ । യശസേ പരലോകായ ഭവത്യേവ സുഖായ ച
അതിനാൽ, നല്ല പ്രവൃത്തികൾ എപ്പോഴും നീതിപൂർവ്വം സമ്പാദിച്ച ധനത്തിൽ മാത്രം ചെയ്യണം. അങ്ങനെ ചെയ്താൽ പ്രശസ്തിയും സന്തോഷവും പരലോകസുഖവും ലഭിക്കും.
പ്രത്യക്ഷം തവ രാജേന്ദ്ര പാണ്ഡവൈസ്തു മഖഃ കൃതഃ । രാജസൂയഃ ക്രതുവരഃ സമാപ്തവരദക്ഷിണഃ
രാജാധിരാജാ, പാണ്ഡവന്മാർ നടത്തിയ മഹാരാജസൂയയജ്ഞം നീ നേരിട്ട് കണ്ടിട്ടുണ്ട്. അതിൽ ഉത്തമമായ ദാനങ്ങൾ നൽകി യജ്ഞം പൂർത്തിയാക്കി.
യത്ര സാക്ഷാദ്ധരിഃ കൃഷ്ണോ യാദവേന്ദ്രോ മഹാമനാഃ । ബ്രാഹ്മണാഃ പൂര്ണവിദ്യാശ്ച ഭാരദ്വാജാദയസ്തഥാ
അവിടെ യാദവരിൽ പ്രധാനനായ കൃഷ്ണൻ സ്വയം സന്നിഹിതനായിരുന്നു. ഭാരദ്വാജന്മാരും മറ്റു പണ്ഡിതബ്രാഹ്മണന്മാരും അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു.
കൃത്വാ യജ്ഞം സുസമ്പൂര്ണം മാസമാത്രേണ പാണ്ഡവൈഃ । പ്രാപ്തം മഹത്തരം കഷ്ടം വനവാസശ്ച ദാരുണഃ
പാണ്ഡവന്മാർ ഒരു മാസത്തിനുള്ളിൽ യജ്ഞം പൂർണ്ണമായി നടത്തി. അതിനുശേഷം വലിയ കഷ്ടപ്പാടുകളും ഭയങ്കരമായ വനവാസവും അനുഭവിച്ചു.
പീഡനഞ്ചൈവ പാഞ്ചാല്യാസ്തഥാ ദ്യൂതേ പരാജയഃ । വനവാസോ മഹത്കഷ്ടം ക്വ ഗതം മഖജം ഫലമ്
ദ്രൗപദിക്ക് ഉണ്ടായ പീഡനവും, പാശാപടത്തിൽ തോറ്റതും, വനവാസത്തിലെ വലിയ കഷ്ടപ്പാടുകളും — അങ്ങനെ യജ്ഞഫലം എവിടെ പോയി?
ദാസത്വഞ്ച വിരാടസ്യ കൃതം സര്വമഹാത്മഭിഃ । കീചകേന പരിക്ലിഷ്ടാ ദ്രൌപദീ ച പ്രമദ്വരാ
മഹാത്മാക്കളായ എല്ലാവരും വിരാടിന്റെ വീട്ടിൽ ദാസന്മാരായ് ജീവിച്ചു. സ്ത്രീകളിൽ ശ്രേഷ്ഠയായ ദ്രൗപദി കീചകന്റെ പീഡനം അനുഭവിച്ചു.
ആശീര്വാദാ ദ്വിജാതീനാം ക്വ ഗതാഃ ശുദ്ധചേതസാമ് । ഭക്തിര്വാ വാസുദേവസ്യ ക്വ ഗതാ തത്ര സംകടേ
ശുദ്ധഹൃദയമുള്ള ദ്വിജന്മാരുടെ അനുഗ്രഹങ്ങൾ എവിടെ പോയി? ആ കഷ്ടസമയത്ത് വാസുദേവനോടുള്ള ഭക്തി എവിടെ പോയി?
ന രക്ഷിതാ തദാ ബാലാ കേനാപി ദ്രുപദാത്മജാ । പ്രാപ്തകേശഗ്രഹാ കാലേ സാധ്വീ ച വരവര്ണിനീ
അന്നത്തെ സമയത്ത്, ദൃുപദന്റെ ബാല്യവയസ്സുകാരിയായ മകൾ, ധാർമ്മികതയിലും സൗന്ദര്യത്തിലും ഉന്നതയായിരുന്നുവെങ്കിലും, അവളുടെ മുടി പിടിച്ചുനീക്കുമ്പോൾ ആരും അവളെ രക്ഷിച്ചില്ല.
കിമത്ര ചിന്തനീയം വൈ ധര്മവൈഗുണ്യകാരണമ് । കേശവേ സതി ദേവേശേ ധര്മപുത്രേ യുധിഷ്ഠിരേ
ഇവിടെ ധർമ്മം പരാജയപ്പെട്ടതിന് എന്താണ് ആലോചിക്കേണ്ട കാരണമെന്നു ചോദിക്കേണ്ടതുണ്ടോ? ദേവന്മാരുടെ നാഥനായ കേശവനും, ധർമ്മപുത്രനായ യുദ്ധിഷ്ഠിരനും അവിടെ ഉണ്ടായിരിക്കെ.
ഭവിതവ്യമിതി പ്രോക്തേ നിഷ്ഫലഃ സ്യാത്തദാഗമഃ । വേദമന്ത്രാസ്തഥാന്യേ ച വിതഥാഃ സ്യുരസംശയമ്
ഭാവി നിർണ്ണയിച്ചിരിക്കുന്നു എന്നാണെങ്കിൽ, എല്ലാ ശാസ്ത്രോപദേശങ്ങളും വ്യർഥമാകും; വേദമന്ത്രങ്ങളും മറ്റും എല്ലാം അസത്യമായിത്തീരും.
സാധനം നിഷ്ഫലം സര്വമുപായശ്ച നിരര്ഥകഃ । ഭവിതവ്യം ഭവത്യേവ വചനേ പ്രതിപാദകേ
എല്ലാ ശ്രമങ്ങളും മാർഗങ്ങളും അപ്രയോജനകരമാകും; ഭാവി മാത്രം നിർണ്ണയകമാണെന്നു കരുതിയാൽ, മറ്റൊന്നും പ്രയോജനപ്പെടില്ല.
ആഗമോഽപ്യര്ഥവാദഃ സ്യാത്ക്രിയാഃ സര്വാ നിരര്ഥകാഃ । സ്വര്ഗാര്ഥഞ്ച തപോ വ്യര്ഥം വര്ണധര്മശ്ച വൈ തഥാ
അങ്ങനെ വന്നാൽ, ശാസ്ത്രം വെറും പ്രശംസയാകും; എല്ലാ കർമ്മങ്ങളും അർത്ഥശൂന്യമായിത്തീരും; സ്വർഗ്ഗം നേടാൻ ചെയ്യുന്ന തപസ്സും വർണ്ണധർമ്മങ്ങളും എല്ലാം വ്യർഥമാകും.
സര്വം പ്രമാണം വ്യര്ഥം സ്യാദ്ഭവിതവ്യേ കൃതേ ഹൃദി । ഉഭയഞ്ചാപി മന്തവ്യം ദൈവം ചോപായ ഏവ ച
ഭാവി മാത്രം മനസ്സിൽ ഉറപ്പാക്കിയാൽ, എല്ലാ പ്രമാണങ്ങളും വ്യർഥമാകും; അതുകൊണ്ട് ഭാവിയും മനുഷ്യശ്രമവും രണ്ടും കൂടി പരിഗണിക്കേണ്ടതാണ്.
കൃതേ കര്മണി ചേത്സിദ്ധിര്വിപരിതാ യദാ ഭവേത് । വൈഗുണ്യം കല്പനീയം സ്യാത്പ്രാജ്ഞൈഃ പണ്ഡിതമൌലിഭിഃ
ഒരു പ്രവർത്തി ചെയ്തിട്ടും ഫലം എതിർവിധമായാൽ, പണ്ഡിതന്മാരും ജ്ഞാനികളും അതിനെ ഏതെങ്കിലും ദോഷം കൊണ്ടാണെന്ന് കരുതണം.
തത്കര്മ ബഹുധാ പ്രോക്തം വിദ്വദ്ഭിഃ കര്മകാരിഭിഃ । കര്തൃഭേദാന്മന്ത്രഭേദാദ്ദ്രവ്യഭേദാത്തഥാ പുനഃ
ആ കർമ്മം പലവിധത്തിൽ പണ്ഡിതരും കർമ്മകാർമ്മികരും വിശദീകരിച്ചിട്ടുണ്ട്; അതിൽ, ചെയ്യുന്നവനിൽ, മന്ത്രത്തിൽ, ദ്രവ്യത്തിൽ എന്നിവയിൽ വ്യത്യാസം ഉണ്ടാകാം.
യഥാ മഘവതാ പൂര്വം വിശ്വരൂപോ വൃതോ ഗുരുഃ । വിപരീതം കൃതം തേന കര്മ മാതൃഹിതായ വൈ
മുന്പ് മഘവാൻ എന്ന ഇന്ദ്രൻ, വിശ്വരൂപനെ ഗുരുവായി തിരഞ്ഞെടുത്തു; എന്നാൽ വിശ്വരൂപൻ ആ യജ്ഞം തന്റെ അമ്മയുടെ ഗുണത്തിനായി എതിർവിധം നടത്തി.
ദേവേഭ്യോ ദാനവേഭ്യസ്തു സ്വസ്തീത്യുക്ത്വാ പുനഃ പുനഃ । അസുരാ മാതൃപക്ഷീയാഃ കൃതം തേഷാഞ്ച രക്ഷണമ്
ദേവന്മാരോടും ദാനവന്മാരോടും വീണ്ടും വീണ്ടും 'ക്ഷേമം' എന്നു പറഞ്ഞ്, വിശ്വരൂപൻ തന്റെ അമ്മയുടെ പക്ഷമായ അസുരന്മാരെ അനുകൂലിച്ച് അവരെ രക്ഷിച്ചു.