മാതാപിത്രോസ്തഥാ സൈവ ബന്ധുവര്ഗസ്യ പ്രീതിദാ । ദുഃഖം മോഹം സപത്നീഷു ജനയത്യപി സൈവ ഹി
അവളാണ് അമ്മയ്ക്കും അച്ഛനുമൊക്കെ ബന്ധുക്കൾക്കും സന്തോഷം നൽകുന്നത്; അതുപോലെ തന്നെ സഹപത്നിമാരിൽ ദു:ഖവും ഭ്രമവും ഉണ്ടാക്കുന്നതും അവളുതന്നെ.
ഏവം സത്ത്വേന തേനൈവ സ്ത്രീത്വമാപാദിതേന ച । രജസസ്തമസശ്ചൈവ ജനിതാ വൃത്തിരന്യഥാ
അങ്ങനെ, അതേ സ്വഭാവത്താൽ സ്ത്രീത്വം ലഭിച്ചപ്പോൾ, രജസ്സും തമസ്സും ചേർന്ന് വേറിട്ട ഒരു മനോഭാവം ഉണ്ടാവുന്നു.
രജസാ സ്ത്രീകൃതേനൈവ തമസാ ച തഥാ പുനഃ । അന്യോന്യസ്യ സമായോഗാദന്യഥാ പ്രതിഭാതി വൈ
രജസ്സിലൂടെ സ്ത്രീത്വം പ്രകടമാകുമ്പോഴും, തമസ്സും കൂടെ വരുമ്പോഴും, ഈ രണ്ടും ചേർന്നാൽ മറ്റൊരു സ്വഭാവം കാണപ്പെടുന്നു.
അവസ്ഥാനാത്സ്വഭാവേഷു ന വൈ ജാത്യന്തരാണി ച । ലക്ഷ്യതേ വിപരീതാനി യോഗാന്നാരദ കുത്രചിത്
സ്വന്തം സ്വഭാവത്തിന്റെ നിലകൾ കൊണ്ടാണ്, നാരദാ, വേറിട്ട ജാതികൾ കാണപ്പെടാത്തത്; വിരുദ്ധമായ ചേർച്ചകളാൽ മാത്രം വ്യത്യാസങ്ങൾ ചിലപ്പോൾ കാണാം.
യഥാ രൂപവതീ നാരീ യൌവനേന വിഭൂഷിതാ । ലജ്ജാമാധുര്യയുക്താ ച തഥാ വിനയസംയുതാ
പൊലിഞ്ഞ സൗന്ദര്യവും യൗവനവും ഉള്ള സ്ത്രീ, ലജ്ജയും മാധുര്യവും വിനയവും ഒരുമിച്ച് ഉള്ളതുപോലെ—
കാമശാസ്ത്രവിധിജ്ഞാ ച ധര്മശാസ്ത്രേഽപി സമ്മതാ । ഭര്തുഃപ്രീതികരീ ഭൂത്വാ സപത്നീനാം ച ദുഃഖദാ
കാമശാസ്ത്രം അറിയുകയും, ധർമ്മശാസ്ത്രത്തിൽ അംഗീകരിക്കപ്പെടുകയും, ഭർത്താവിന് സന്തോഷം നൽകുകയും, സഹപത്നിമാർക്ക് ദു:ഖം ഉണ്ടാക്കുകയും ചെയ്യുന്നവളാണ്—
മോഹദുഃഖസ്വഭാവസ്ഥാ സത്ത്വസ്ഥേത്യുച്യതേ ജനൈഃ । തഥാ സത്ത്വം വികുര്വാണമന്യഭാവം വിഭാതി വൈ
ഭ്രമവും ദു:ഖവും നിറഞ്ഞ സ്വഭാവമുള്ളവളെ ജനങ്ങൾ സത്ത്വത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നവളെന്ന് പറയുന്നു; പക്ഷേ സത്ത്വം മാറുമ്പോൾ അത് മറ്റൊന്നായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു.
ചോരൈരുപദ്രുതാനാം ഹി സാധൂനാം സുഖദാ ഭവേത് । ദുഃഖാ മൂഢാ ച ദസ്യൂനാം സൈവ സേനാ തഥാഗുണാ
കള്ളന്മാരാൽ ബുദ്ധിമുട്ടുന്ന സദുപദേശികൾക്ക് ആ സൈന്യം സന്തോഷം നൽകും; പക്ഷേ ദുഷ്ടർക്കും കള്ളന്മാർക്കും അതേ സൈന്യം ദു:ഖവും ഭ്രമവും നൽകുന്നു.
വിപരീതപ്രതീതിം വൈ വര്ജയന്തി സ്വഭാവതഃ । യഥാ ച ദുര്ദിനം ജാതം മഹാമേഘഘനാവൃതമ്
സ്വഭാവത്താൽ തന്നെ, അവർ വിരുദ്ധമായ അനുഭവങ്ങൾ ഒഴിവാക്കുന്നു; വലിയ കറുത്ത മേഘങ്ങൾ ആകാശം മൂടിയപ്പോൾ ഉണ്ടാകുന്ന ദുർദിനംപോലെയാണ് അത്.
വിദ്യുത്സ്തനിതസംയുക്തം തിമിരേണാവഗുണ്ഠിതമ് । സിംചദ്ഭൂമിം പ്രവര്ഷദ്വൈ തമോരൂപമുദാഹൃതമ്
മിന്നലും ഇടിമുഴക്കവും കൂടെ, ഇരുട്ടിൽ മറഞ്ഞ്, ഭൂമിയിൽ മഴ പെയ്യുമ്പോൾ—ഇതിനെതന്നെയാണ് തമസ്സിന്റെ രൂപം എന്ന് പറയുന്നു.
യദേതത്കര്ഷകാണാം വൈ തദേവാതീവ ദുര്ദിനമ് । ബീജോപസ്കരയുക്താനാം സുഖദം പ്രഭവത്യുത
കർഷകർക്ക് അതാണ് ഏറ്റവും ദുർദിനം; പക്ഷേ വിത്തും ഉപകരണങ്ങളും ഒരുക്കിയവർക്കു അതു സന്തോഷം നൽകുന്നു.
അപ്രച്ഛന്നഗൃഹാണാം ച ദുര്ഭഗാനാം വിശേഷതഃ । തൃണകാഷ്ഠഗൃഹീതാനാം ദുഃഖദം ഗൃഹമേധിനാമ്
നന്നായി മൂടിയിട്ടില്ലാത്ത വീടുകളുള്ളവർക്ക്, ദുർഭാഗ്യശാലികൾക്കും, പുല്ലും മരവും കൊണ്ടുള്ള കുടിലുകളിൽ താമസിക്കുന്നവർക്കും, ഗൃഹസ്ഥന്മാർക്ക് അതു ദു:ഖം നൽകുന്നു.
പ്രോഷിതഭര്തൃകാണാം വൈ മോഹദം പ്രവദന്ത്യപി । സ്വഭാവസ്ഥാ ഗുണാഃ സര്വേ വിപരീതാ വിഭാന്തി വൈ
ഭർത്താവ് വിട്ടുപോയ സ്ത്രീകൾക്ക് അത് ഭ്രമം ഉണ്ടാക്കുന്നു എന്ന് പറയുന്നു; സ്വഭാവത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്ന ഗുണങ്ങൾ എല്ലാം ചിലപ്പോൾ വിരുദ്ധമായി തന്നെ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു.
ലക്ഷണാനി പുനസ്തേഷാം ശൃണു പുത്ര ബ്രവീമ്യഹമ് । ലഘുപ്രകാശകം സത്ത്വം നിര്മലം വിശദം സദാ
ഇവയുടെ ലക്ഷണങ്ങൾ ഞാൻ പറയാം, മകനേ, കേൾക്കു: സത്ത്വം എന്നും ലഘുവും പ്രകാശമുള്ളതും നിർമ്മലവും സുതാര്യമുമാണ്.
യദാങ്ഗാനി ലഘൂന്യേവ നേത്രാദീനീന്ദ്രിയാണി ച । നിര്മലം ച തഥാ ചേതോ ഗൃഹ്ണാതി വിഷയാന്ന താന്
ശരീരഭാഗങ്ങളും കണ്ണുപോലുള്ള ഇന്ദ്രിയങ്ങളും ലഘുവായിരിക്കുമ്പോൾ, മനസ്സും നിർമ്മലമായി വിഷയങ്ങളെ പിടിക്കാതിരിക്കുമ്പോൾ—
തദാ സത്ത്വം ശരീരേ വൈ മന്തവ്യഞ്ച സമുത്കടമ് । ജൃമ്ഭാം സ്തമ്ഭം ച തന്ദ്രാം ച ചലഞ്ചൈവ രജഃ പുനഃ
അപ്പോൾ ശരീരത്തിൽ സത്ത്വം പ്രധാനമാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കണം; പക്ഷേ, ഉമ്മയിടൽ, കട്ടിയാവുക, ഉറക്കം, ചഞ്ചലത എന്നിവ രാജസ്സാണ്.
യദാ തദുത്കടം ജാതം ദേഹേ യസ്യ ച കസ്യചിത് । കലിം മൃഗയതേ കര്തും ഗന്തും ഗ്രാമാന്തരം തഥാ
ആ രാജസ്സു ശരീരത്തിൽ അധികം വന്നാൽ, ആൾക്ക് വഴക്കുണ്ടാക്കാനും പ്രവർത്തിക്കാനും മറ്റൊരു ഗ്രാമത്തിലേക്ക് പോകാനും ആഗ്രഹം തോന്നും.
ചലചിത്തസ്യ സോഽത്യര്ഥം വിവാദേ ചോദ്യതസ്തഥാ । ഗുരുമാവരണം കാമം തമോ ഭവതി തദ്യദാ
അങ്ങിനെയുള്ള ചഞ്ചലമായ മനസ്സുള്ളവൻ വഴക്കിനും അത്യന്തം ഉത്സുകനാകും; ഗുരുവിനെ തടയൽ, ആഗ്രഹം എന്നിവ വരുമ്പോൾ അതാണ് തമസ്സു.
തദാങ്ഗാനി ഗുരൂണ്യാശു പ്രഭവന്ത്യാവൃതാനി ച । ഇന്ദ്രിയാണി മനഃ ശൂന്യം നിദ്രാം നൈവാഭിവാഞ്ഛതി
അപ്പോള് അവളുടെ ശരീരം ഭാരംകൂടി ശക്തിയില്ലാത്തതുപോലും, ഇന്ദ്രിയങ്ങളും മനസ്സും ശൂന്യമായതുപോലും, ഉറക്കം പോലും ആഗ്രഹിക്കാത്തതുപോലും ആകുന്നു.
ഗുണാനാം ലക്ഷണാന്യേവം വിജ്ഞേയാനീഹ നാരദ । നാരദ ഉവാച വിഭിന്നലക്ഷണാഃ പ്രോക്താഃ പിതാമഹ ഗുണാസ്ത്രയഃ
നാരദാ, ഗുണങ്ങളുടെ ലക്ഷണങ്ങള് ഇങ്ങനെ മനസ്സിലാക്കണം. നാരദന് ചോദിച്ചു: പിതാമഹനേ, ഈ മൂന്നു ഗുണങ്ങള്ക്ക് വ്യത്യസ്തമായ ലക്ഷണങ്ങളാണുള്ളത് എന്ന് പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു.
കഥമേകത്ര സംസ്ഥാനേ കാര്യം കുര്വന്തി ശാശ്വതമ് । പരസ്പരം മിലിത്വാ ഹി വിഭിന്നാഃ ശത്രവഃ കില
ഒരിടത്ത് ഒന്നിച്ച് നിലകൊണ്ടിരിക്കുന്നു എങ്കിലും, എങ്ങനെ അവകള് ഒരുപോലെ പ്രവര്ത്തനം തുടരുന്നു? പരസ്പരം വ്യത്യസ്തവും എതിരാളികളുമാണ് എങ്കിലും, അവ ചേര്ന്ന് പ്രവര്ത്തിക്കുന്നു.
ഏകത്രസ്ഥാഃ കഥം കാര്യം കുര്വന്തീതി വദസ്വ മേ । ബ്രഹ്മോവാച ശൃണു പുത്ര പ്രവക്ഷ്യാമി ഗുണാസ്തേ ദീപവൃത്തയഃ
ഒന്നിച്ചിരിക്കുമ്പോള് അവ പ്രവര്ത്തനം എങ്ങനെ നടത്തുന്നു എന്ന് ദയവായി പറയൂ. ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു: മകനേ, കേള്ക്കൂ, ഗുണങ്ങള് വിളക്കിന്റെ ഘടകങ്ങളെപ്പോലെയാണ്.
പ്രദീപശ്ച യഥാ കാര്യം പ്രകരോത്യര്ഥദര്ശനമ് । വര്തിസ്തൈലം യഥാര്ചിശ്ച വിരുദ്ധാശ്ച പരസ്പരമ്
ഒരു വിളക്ക് പ്രകാശം നല്കുന്നപോലെ, അതിലെ വത്തി, എണ്ണ, അഗ്നി — ഇവ പരസ്പരം എതിരായവയാണ്.
വിരുദ്ധം ഹി തഥാ തൈലമഗ്നിനാ സഹ സങ്ഗതമ് । തൈലം വര്തിവിരോധ്യേവ പാവകോഽപി പരസ്പരമ്
എണ്ണയും അഗ്നിയും തമ്മില് എതിരാണ്, എന്നാല് അവ ചേര്ന്നിരിക്കുമ്പോള് വിളക്ക് കത്തുന്നു. വത്തിയും എണ്ണയും അഗ്നിയും തമ്മിലും പരസ്പരം എതിരാണ്.
ഏകത്രസ്ഥാഃ പദാര്ഥാനാം പ്രകുര്വന്തി പ്രദര്ശനമ് । നാരദ ഉവാച ഏവം പ്രകൃതിജാഃ പ്രോക്താ ഗുണാഃ സത്യവതീസുത
എങ്കിലും അവ ഒന്നിച്ചിരിക്കുമ്പോള് വസ്തുക്കളെ കാണിച്ചുതരുന്നു. നാരദന് പറഞ്ഞു: സത്യവതിയുടെ മകനേ, പ്രകൃതിയില് നിന്നുള്ള ഗുണങ്ങളെ ഇങ്ങനെ വിശദീകരിച്ചു.
വിശ്വസ്യ കാരണം തേ വൈ മയാ പൂര്വം യഥാ ശ്രുതമ് । വ്യാസ ഉവാച ഇത്യുക്തം നാരദേനാഥ മമ സര്വം സവിസ്തരമ്
ഈ ഗുണങ്ങള് ലോകത്തിന്റെ കാരണമാണെന്ന് മുമ്പ് ഞാന് കേട്ടിട്ടുണ്ട്. വ്യാസന് പറഞ്ഞു: അങ്ങനെ നാരദന് എന്നോട് എല്ലാം വിശദമായി പറഞ്ഞു.
ഗുണാനാം ലക്ഷണം സര്വം കാര്യം ചൈവ വിഭാഗശഃ । ആരാധ്യാ പരമാ ശക്തിര്യയാ സര്വമിദം തതമ്
ഗുണങ്ങളുടെ എല്ലാ ലക്ഷണങ്ങളും പ്രവൃത്തികളും, അവയുടെ വിഭജനം, ഇവയൊക്കെയും ഈ ലോകത്ത് വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്ന പരമശക്തിയെ കുറിച്ചും വിശദമായി പറഞ്ഞു.
സഗുണാ നിര്ഗുണാ ചൈവ കാര്യഭേദേ സദൈവ ഹി । അകര്താ പുരുഷഃ പൂര്ണോ നിരീഹഃ പരമോഽവ്യയഃ
അവള് ഗുണങ്ങളോടെയും ഗുണങ്ങളില്ലാതെയും എല്ലായ്പ്പോഴും പ്രവര്ത്തനത്തിന്റെ വ്യത്യാസപ്രകാരം നിലകൊള്ളുന്നു; പുരുഷന് കര്ത്താവല്ല, പൂര്ണനും നിരാശ്രയനും പരമനും അക്ഷയനുമാണ്.
കരോത്യേഷാ മഹാമായാ വിശ്വം സദസദാത്മകമ് । ബ്രഹ്മാ വിഷ്ണുസ്തഥാ രുദ്രഃസൂര്യശ്ചന്ദ്രഃ ശചീപതിഃ
ഈ മഹാമായയാണ് സതും അസതും ഉള്പ്പെടുന്ന ലോകം സൃഷ്ടിക്കുന്നത്; ബ്രഹ്മാവ്, വിഷ്ണു, രുദ്രന്, സൂര്യന്, ചന്ദ്രന്, ശചീഭര്ത്താവ് എന്നിവരും അവളാല് സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്നു.
അശ്വിനൌ വസവസ്ത്വഷ്ടാ കുബേരോ യാദസാം പതിഃ । വഹ്നിര്വായുസ്തഥാ പൂഷാ സേനാനീശ്ച വിനായകഃ
അശ്വിനികള്, വസുക്കള്, ത്വഷ്ടാവ്, കുബേരന്, ജലത്തിന്റെ അധിപന്, അഗ്നി, വായു, പൂഷന്, സൈന്യാധിപന്, വിനായകനുമാണ് അവള് സൃഷ്ടിച്ചത്.