ബുദ്ധിസ്ഥാസ്തേ ഗുണാഃ കാമാന്ബോധയന്തി പരസ്പരമ് । ദേവദത്തവിഷ്ണുമിത്രയജ്ഞദത്താദയോ യഥാ
ബുദ്ധിയിൽ നിലനിൽക്കുന്ന ഈ ഗുണങ്ങൾ, പരസ്പരം ആഗ്രഹങ്ങൾ ഉണർത്തുകയും സ്വാധീനം ചെലുത്തുകയും ചെയ്യുന്നു, ദേവദത്തൻ, വിഷ്ണുമിത്രൻ, യജ്ഞദത്തൻ എന്നിവരുപോലെ.
യഥാ സ്ത്രീപുരുഷശ്ചൈവ മിഥുനൌ ച പരസ്പരമ് । തഥാ ഗുണാഃ സമായാന്തി യുഗ്മഭാവം പരസ്പരമ്
സ്ത്രീയും പുരുഷനും തമ്മിൽ കൂട്ടമായിരിപ്പിനുപോലെ, ഗുണങ്ങളും തമ്മിൽ കൂട്ടായ്മയിലായിരിക്കുന്നു.
രജസോ മിഥുനേ സത്ത്വം സത്ത്വസ്യ മിഥുനേ രജഃ । ഉഭേ തേ സത്ത്വരജസീ തമസോ മിഥുനേ വിദുഃ
രാജസിന്റെ കൂട്ടത്തിൽ സത്ത്വവും, സത്ത്വത്തിന്റെ കൂട്ടത്തിൽ രാജസും ഉണ്ടാകും; താമസിന്റെ കൂട്ടത്തിൽ സത്ത്വവും രാജസും ഇരുവരും ഉണ്ടെന്ന് അറിയപ്പെടുന്നു.
നാരദ ഉവാച ഇത്യേതത്കഥിതം പിത്രാ ഗുണരൂപമനുത്തമമ് । ശ്രുത്വാപ്യേതത്സ ഏവാഹം തതോഽപൃച്ഛം പിതാമഹമ്
നാരദൻ പറഞ്ഞു: അങ്ങനെ, ഗുണങ്ങളുടെ ഉത്തമസ്വഭാവം എന്റെ അച്ഛൻ വിശദീകരിച്ചു; എങ്കിലും ഞാൻ വീണ്ടും പിതാമഹനോടു ചോദിച്ചു.
ഗുണാനാം ഗുണപരിജ്ഞാനവര്ണനമ് നാരദ ഉവാച ഗുണാനാം ലക്ഷണം താത ഭവതാ കഥിതം കില । ന തൃപ്തോഽസ്മി പിബന്മിഷ്ടം ത്വന്മുഖാത്പ്രച്യുതം രസമ്
നാരദൻ പറഞ്ഞു: അച്ഛാ, ഗുണങ്ങളുടെ ലക്ഷണങ്ങൾ നിങ്ങൾ വിശദീകരിച്ചു. എന്നിരുന്നാലും, നിങ്ങളുടെ വായിൽ നിന്ന് ഒഴുകുന്ന ആമൃതം ഞാൻ കുടിച്ചിട്ടും, ഞാൻ തൃപ്തനായില്ല.
ഗുണാനാം തു പരിജ്ഞാനം യഥാവദനുവര്ണയ । യേനാഹം പരമാം ശാന്തിമധിഗച്ഛാമി ചേതസി
ദയവായി ഗുണങ്ങളെ വിശദമായി വിവരണം ചെയ്യൂ, അതിലൂടെ എന്റെ മനസ്സിൽ പരമശാന്തി നേടാൻ കഴിയുമല്ലോ.
വ്യാസ ഉവാച ഇതി പൃഷ്ടസ്തു പുത്രേണ നാരദേന മഹാത്മനാ । ഉവാച ച ജഗത്കര്താ രജോഗുണസമുദ്ഭവഃ
വ്യാസൻ പറഞ്ഞു: അങ്ങനെ മഹാത്മാവായ തന്റെ മകൻ നാരദൻ ചോദിച്ചപ്പോൾ, ലോകത്തെ സൃഷ്ടിച്ച, രാജസ്ഗുണത്തിൽ നിന്നുള്ളവൻ സംസാരിച്ചു.
ബ്രഹ്മോവാച ശൃണു നാരദ വക്ഷ്യാമി ഗുണാനാം പരിവര്ണനമ് । സമ്യങ് നാഹം വിജാനാമി യഥാമതി വദാമി തേ
ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു: കേൾക്കൂ നാരദാ, ഞാൻ ഗുണങ്ങളെക്കുറിച്ച് വിശദീകരിക്കാം; ഞാൻ എല്ലാം പൂർണ്ണമായി അറിയുന്നില്ല, എങ്കിലും എനിക്ക് അറിയാവുന്നതുപോലെ ഞാൻ പറയുന്നു.
സത്ത്വം തു കേവലം നൈവ കുത്രാപി പരിലക്ഷ്യതേ । മിശ്രീഭാവാത്തു തേഷാം വൈ മിശ്രത്വം പ്രതിഭാതി വൈ
സത്ത്വം മാത്രം ഒരിടത്തും കാണപ്പെടുന്നില്ല; അവയുടെ സ്വഭാവം കലർന്നതായതിനാൽ, കലവറ മാത്രമാണ് നമ്മൾ കാണുന്നത്.
യഥാ കാചിദ്വരാ നാരീ സര്വഭൂഷണഭൂഷിതാ । ഹാവഭാവയുതാ കാമം ഭര്തുഃ പ്രീതികരീ ഭവേത്
എല്ലാ ഭൂഷണങ്ങളും അണിഞ്ഞ, ഭാവപൂർണ്ണതയും സ്നേഹവും ഉള്ള ഒരു ഉത്തമസ്ത്രീ ഭർത്താവിന് ഇഷ്ടമായിത്തീരുന്നതുപോലെ,
മാതാപിത്രോസ്തഥാ സൈവ ബന്ധുവര്ഗസ്യ പ്രീതിദാ । ദുഃഖം മോഹം സപത്നീഷു ജനയത്യപി സൈവ ഹി
അവളാണ് അമ്മയ്ക്കും അച്ഛനുമൊക്കെ ബന്ധുക്കൾക്കും സന്തോഷം നൽകുന്നത്; അതുപോലെ തന്നെ സഹപത്നിമാരിൽ ദു:ഖവും ഭ്രമവും ഉണ്ടാക്കുന്നതും അവളുതന്നെ.
ഏവം സത്ത്വേന തേനൈവ സ്ത്രീത്വമാപാദിതേന ച । രജസസ്തമസശ്ചൈവ ജനിതാ വൃത്തിരന്യഥാ
അങ്ങനെ, അതേ സ്വഭാവത്താൽ സ്ത്രീത്വം ലഭിച്ചപ്പോൾ, രജസ്സും തമസ്സും ചേർന്ന് വേറിട്ട ഒരു മനോഭാവം ഉണ്ടാവുന്നു.
രജസാ സ്ത്രീകൃതേനൈവ തമസാ ച തഥാ പുനഃ । അന്യോന്യസ്യ സമായോഗാദന്യഥാ പ്രതിഭാതി വൈ
രജസ്സിലൂടെ സ്ത്രീത്വം പ്രകടമാകുമ്പോഴും, തമസ്സും കൂടെ വരുമ്പോഴും, ഈ രണ്ടും ചേർന്നാൽ മറ്റൊരു സ്വഭാവം കാണപ്പെടുന്നു.
അവസ്ഥാനാത്സ്വഭാവേഷു ന വൈ ജാത്യന്തരാണി ച । ലക്ഷ്യതേ വിപരീതാനി യോഗാന്നാരദ കുത്രചിത്
സ്വന്തം സ്വഭാവത്തിന്റെ നിലകൾ കൊണ്ടാണ്, നാരദാ, വേറിട്ട ജാതികൾ കാണപ്പെടാത്തത്; വിരുദ്ധമായ ചേർച്ചകളാൽ മാത്രം വ്യത്യാസങ്ങൾ ചിലപ്പോൾ കാണാം.
യഥാ രൂപവതീ നാരീ യൌവനേന വിഭൂഷിതാ । ലജ്ജാമാധുര്യയുക്താ ച തഥാ വിനയസംയുതാ
പൊലിഞ്ഞ സൗന്ദര്യവും യൗവനവും ഉള്ള സ്ത്രീ, ലജ്ജയും മാധുര്യവും വിനയവും ഒരുമിച്ച് ഉള്ളതുപോലെ—
കാമശാസ്ത്രവിധിജ്ഞാ ച ധര്മശാസ്ത്രേഽപി സമ്മതാ । ഭര്തുഃപ്രീതികരീ ഭൂത്വാ സപത്നീനാം ച ദുഃഖദാ
കാമശാസ്ത്രം അറിയുകയും, ധർമ്മശാസ്ത്രത്തിൽ അംഗീകരിക്കപ്പെടുകയും, ഭർത്താവിന് സന്തോഷം നൽകുകയും, സഹപത്നിമാർക്ക് ദു:ഖം ഉണ്ടാക്കുകയും ചെയ്യുന്നവളാണ്—
മോഹദുഃഖസ്വഭാവസ്ഥാ സത്ത്വസ്ഥേത്യുച്യതേ ജനൈഃ । തഥാ സത്ത്വം വികുര്വാണമന്യഭാവം വിഭാതി വൈ
ഭ്രമവും ദു:ഖവും നിറഞ്ഞ സ്വഭാവമുള്ളവളെ ജനങ്ങൾ സത്ത്വത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നവളെന്ന് പറയുന്നു; പക്ഷേ സത്ത്വം മാറുമ്പോൾ അത് മറ്റൊന്നായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു.
ചോരൈരുപദ്രുതാനാം ഹി സാധൂനാം സുഖദാ ഭവേത് । ദുഃഖാ മൂഢാ ച ദസ്യൂനാം സൈവ സേനാ തഥാഗുണാ
കള്ളന്മാരാൽ ബുദ്ധിമുട്ടുന്ന സദുപദേശികൾക്ക് ആ സൈന്യം സന്തോഷം നൽകും; പക്ഷേ ദുഷ്ടർക്കും കള്ളന്മാർക്കും അതേ സൈന്യം ദു:ഖവും ഭ്രമവും നൽകുന്നു.
വിപരീതപ്രതീതിം വൈ വര്ജയന്തി സ്വഭാവതഃ । യഥാ ച ദുര്ദിനം ജാതം മഹാമേഘഘനാവൃതമ്
സ്വഭാവത്താൽ തന്നെ, അവർ വിരുദ്ധമായ അനുഭവങ്ങൾ ഒഴിവാക്കുന്നു; വലിയ കറുത്ത മേഘങ്ങൾ ആകാശം മൂടിയപ്പോൾ ഉണ്ടാകുന്ന ദുർദിനംപോലെയാണ് അത്.
വിദ്യുത്സ്തനിതസംയുക്തം തിമിരേണാവഗുണ്ഠിതമ് । സിംചദ്ഭൂമിം പ്രവര്ഷദ്വൈ തമോരൂപമുദാഹൃതമ്
മിന്നലും ഇടിമുഴക്കവും കൂടെ, ഇരുട്ടിൽ മറഞ്ഞ്, ഭൂമിയിൽ മഴ പെയ്യുമ്പോൾ—ഇതിനെതന്നെയാണ് തമസ്സിന്റെ രൂപം എന്ന് പറയുന്നു.
യദേതത്കര്ഷകാണാം വൈ തദേവാതീവ ദുര്ദിനമ് । ബീജോപസ്കരയുക്താനാം സുഖദം പ്രഭവത്യുത
കർഷകർക്ക് അതാണ് ഏറ്റവും ദുർദിനം; പക്ഷേ വിത്തും ഉപകരണങ്ങളും ഒരുക്കിയവർക്കു അതു സന്തോഷം നൽകുന്നു.
അപ്രച്ഛന്നഗൃഹാണാം ച ദുര്ഭഗാനാം വിശേഷതഃ । തൃണകാഷ്ഠഗൃഹീതാനാം ദുഃഖദം ഗൃഹമേധിനാമ്
നന്നായി മൂടിയിട്ടില്ലാത്ത വീടുകളുള്ളവർക്ക്, ദുർഭാഗ്യശാലികൾക്കും, പുല്ലും മരവും കൊണ്ടുള്ള കുടിലുകളിൽ താമസിക്കുന്നവർക്കും, ഗൃഹസ്ഥന്മാർക്ക് അതു ദു:ഖം നൽകുന്നു.
പ്രോഷിതഭര്തൃകാണാം വൈ മോഹദം പ്രവദന്ത്യപി । സ്വഭാവസ്ഥാ ഗുണാഃ സര്വേ വിപരീതാ വിഭാന്തി വൈ
ഭർത്താവ് വിട്ടുപോയ സ്ത്രീകൾക്ക് അത് ഭ്രമം ഉണ്ടാക്കുന്നു എന്ന് പറയുന്നു; സ്വഭാവത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്ന ഗുണങ്ങൾ എല്ലാം ചിലപ്പോൾ വിരുദ്ധമായി തന്നെ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു.
ലക്ഷണാനി പുനസ്തേഷാം ശൃണു പുത്ര ബ്രവീമ്യഹമ് । ലഘുപ്രകാശകം സത്ത്വം നിര്മലം വിശദം സദാ
ഇവയുടെ ലക്ഷണങ്ങൾ ഞാൻ പറയാം, മകനേ, കേൾക്കു: സത്ത്വം എന്നും ലഘുവും പ്രകാശമുള്ളതും നിർമ്മലവും സുതാര്യമുമാണ്.
യദാങ്ഗാനി ലഘൂന്യേവ നേത്രാദീനീന്ദ്രിയാണി ച । നിര്മലം ച തഥാ ചേതോ ഗൃഹ്ണാതി വിഷയാന്ന താന്
ശരീരഭാഗങ്ങളും കണ്ണുപോലുള്ള ഇന്ദ്രിയങ്ങളും ലഘുവായിരിക്കുമ്പോൾ, മനസ്സും നിർമ്മലമായി വിഷയങ്ങളെ പിടിക്കാതിരിക്കുമ്പോൾ—
തദാ സത്ത്വം ശരീരേ വൈ മന്തവ്യഞ്ച സമുത്കടമ് । ജൃമ്ഭാം സ്തമ്ഭം ച തന്ദ്രാം ച ചലഞ്ചൈവ രജഃ പുനഃ
അപ്പോൾ ശരീരത്തിൽ സത്ത്വം പ്രധാനമാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കണം; പക്ഷേ, ഉമ്മയിടൽ, കട്ടിയാവുക, ഉറക്കം, ചഞ്ചലത എന്നിവ രാജസ്സാണ്.
യദാ തദുത്കടം ജാതം ദേഹേ യസ്യ ച കസ്യചിത് । കലിം മൃഗയതേ കര്തും ഗന്തും ഗ്രാമാന്തരം തഥാ
ആ രാജസ്സു ശരീരത്തിൽ അധികം വന്നാൽ, ആൾക്ക് വഴക്കുണ്ടാക്കാനും പ്രവർത്തിക്കാനും മറ്റൊരു ഗ്രാമത്തിലേക്ക് പോകാനും ആഗ്രഹം തോന്നും.
ചലചിത്തസ്യ സോഽത്യര്ഥം വിവാദേ ചോദ്യതസ്തഥാ । ഗുരുമാവരണം കാമം തമോ ഭവതി തദ്യദാ
അങ്ങിനെയുള്ള ചഞ്ചലമായ മനസ്സുള്ളവൻ വഴക്കിനും അത്യന്തം ഉത്സുകനാകും; ഗുരുവിനെ തടയൽ, ആഗ്രഹം എന്നിവ വരുമ്പോൾ അതാണ് തമസ്സു.
തദാങ്ഗാനി ഗുരൂണ്യാശു പ്രഭവന്ത്യാവൃതാനി ച । ഇന്ദ്രിയാണി മനഃ ശൂന്യം നിദ്രാം നൈവാഭിവാഞ്ഛതി
അപ്പോള് അവളുടെ ശരീരം ഭാരംകൂടി ശക്തിയില്ലാത്തതുപോലും, ഇന്ദ്രിയങ്ങളും മനസ്സും ശൂന്യമായതുപോലും, ഉറക്കം പോലും ആഗ്രഹിക്കാത്തതുപോലും ആകുന്നു.
ഗുണാനാം ലക്ഷണാന്യേവം വിജ്ഞേയാനീഹ നാരദ । നാരദ ഉവാച വിഭിന്നലക്ഷണാഃ പ്രോക്താഃ പിതാമഹ ഗുണാസ്ത്രയഃ
നാരദാ, ഗുണങ്ങളുടെ ലക്ഷണങ്ങള് ഇങ്ങനെ മനസ്സിലാക്കണം. നാരദന് ചോദിച്ചു: പിതാമഹനേ, ഈ മൂന്നു ഗുണങ്ങള്ക്ക് വ്യത്യസ്തമായ ലക്ഷണങ്ങളാണുള്ളത് എന്ന് പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു.