രാജസാദര്ഥസംവൃദ്ധിസ്തഥാ ഭോഗസ്തു രാജസഃ । സത്ത്വം വിനിര്ഗതം തേന തമസശ്ചാപി നിഗ്രഹഃ
രാജസിൽ നിന്നാണ് സമ്പത്ത് വർദ്ധിക്കുന്നത്; ആസ്വാദനവും രാജസികമാണ്. അതിനാൽ സത്ത്വം വിട്ടുപോകുന്നു; താമസും കുറയുന്നു.
യദാ തമോ വിവൃദ്ധം സ്യാദുത്കടം സമ്ബഭൂവ ഹ । തദാ വേദേ ന വിശ്വാസോ ധര്മശാസ്ത്രേ തഥൈവ ച
താമസു വളർന്ന് ശക്തിയാകുമ്പോൾ, വേദത്തിൽ വിശ്വാസം ഇല്ലാതാവുന്നു; അതുപോലെ തന്നെ ധർമ്മശാസ്ത്രങ്ങളിലും.
ശ്രദ്ധാം ച താമസീം പ്രാപ്യ കരോതി ച ധനാത്യയമ് । ദ്രോഹം സര്വത്ര കുരുതേ ന ശാന്തിമധിഗച്ഛതി
താമസസ്വഭാവമുള്ള വിശ്വാസം ലഭിച്ചാൽ, അവൻ ധനം നഷ്ടപ്പെടുകയും എല്ലായിടത്തും വൈരാഗ്രഹം കാണിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അങ്ങനെ അവന് ഒരിക്കലും മനസ്സിന് സമാധാനം ലഭിക്കില്ല.
ജിത്വാ സത്ത്വം രജശ്ചൈവ ക്രോധനോ ദുര്മതിഃ ശഠഃ । വര്തതേ കാമചാരേണ ഭാവേഷു വിതതേഷു ച
സത്ത്വവും രാജസും ജയിച്ച ശേഷം, കോപമുള്ളതും ബുദ്ധിശൂന്യനും കപടനും ആയവൻ, വിവിധ അവസ്ഥകളിൽ ഇഷ്ടാനുസൃതമായി പെരുമാറുന്നു.
ഏകം സത്ത്വം ന ഭവതി രജശ്ചൈകം തമസ്തഥാ । സഹൈവാശ്രിത്യ വര്തന്തേ ഗുണാ മിഥുനധര്മിണഃ
ഒന്നായി സത്ത്വം മാത്രം ഇല്ല, രാജസും മാത്രം ഇല്ല, താമസും മാത്രം ഇല്ല; ഈ ഗുണങ്ങൾ എല്ലായ്പ്പോഴും കൂട്ടായ്മയോടെ പ്രവർത്തിക്കുന്നു.
രജോ വിനാ ന സത്ത്വം സ്യാദ്രജഃ സത്ത്വം വിനാ ക്വചിത് । തമോ വിനാ ന ചൈവൈതേ വര്തന്തേ പുരുഷര്ഷഭ
രാജസില്ലാതെ സത്ത്വം ഉണ്ടാകില്ല; സത്ത്വം ഇല്ലാതെ രാജസും ഉണ്ടാകില്ല; താമസില്ലാതെ ഇവ രണ്ടും ഒരിക്കലും കാണപ്പെടില്ല, മനുഷ്യശ്രേഷ്ഠ.
തമസ്താഭ്യാം വിഹീനം തു കേവലം ന കദാചന । സര്വേ മിഥുനധര്മാണോ ഗുണാഃ കാര്യാന്തരേഷു വൈ
താമസിന് മറ്റുള്ള രണ്ടും കൂടാതെ ഒരിക്കലും നിലനിൽപ്പില്ല; എല്ലായിടത്തും ഗുണങ്ങൾ കൂട്ടായ്മയോടെയാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്.
അന്യോന്യസംശ്രിതാഃ സര്വേ തിഷ്ഠന്തി ന വിയോജിതാഃ । അന്യോന്യജനകാശ്ചൈവ യതഃ പ്രസവധര്മിണഃ
എല്ലാ ഗുണങ്ങളും പരസ്പരം ആശ്രയിച്ചാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്, വേർപിരിയാതെ; അവ പരസ്പരം സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു, കാരണം അവ സൃഷ്ടിയുടെ സ്വഭാവമുള്ളവയാണ്.
സത്ത്വം കദാചിച്ച രജസ്തമസീ ജനയത്യുത । കദാചിത്തു രജഃ സത്ത്വതമസീ ജനയത്യപി
ചിലപ്പോഴൊക്കെ സത്ത്വം രാജസും താമസും സൃഷ്ടിക്കും; ചിലപ്പോഴൊക്കെ രാജസും സത്ത്വവും താമസും സൃഷ്ടിക്കും.
കദാചിത്തു തമഃ സത്ത്വരജസീ ജനയത്യുഭേ । ജനയന്ത്യേവമന്യോന്യം മൃത്പിണ്ഡശ്ച ഘടം യഥാ
ചിലപ്പോഴൊക്കെ താമസാണ് സത്ത്വവും രാജസും ഇരുവരെയും സൃഷ്ടിക്കുന്നത്; അങ്ങനെ അവ പരസ്പരം സൃഷ്ടിക്കുന്നു, മണ്ണിന്റെ കട്ടിയിൽ നിന്ന് കലശം ഉണ്ടാകുന്നതുപോലെ.
ബുദ്ധിസ്ഥാസ്തേ ഗുണാഃ കാമാന്ബോധയന്തി പരസ്പരമ് । ദേവദത്തവിഷ്ണുമിത്രയജ്ഞദത്താദയോ യഥാ
ബുദ്ധിയിൽ നിലനിൽക്കുന്ന ഈ ഗുണങ്ങൾ, പരസ്പരം ആഗ്രഹങ്ങൾ ഉണർത്തുകയും സ്വാധീനം ചെലുത്തുകയും ചെയ്യുന്നു, ദേവദത്തൻ, വിഷ്ണുമിത്രൻ, യജ്ഞദത്തൻ എന്നിവരുപോലെ.
യഥാ സ്ത്രീപുരുഷശ്ചൈവ മിഥുനൌ ച പരസ്പരമ് । തഥാ ഗുണാഃ സമായാന്തി യുഗ്മഭാവം പരസ്പരമ്
സ്ത്രീയും പുരുഷനും തമ്മിൽ കൂട്ടമായിരിപ്പിനുപോലെ, ഗുണങ്ങളും തമ്മിൽ കൂട്ടായ്മയിലായിരിക്കുന്നു.
രജസോ മിഥുനേ സത്ത്വം സത്ത്വസ്യ മിഥുനേ രജഃ । ഉഭേ തേ സത്ത്വരജസീ തമസോ മിഥുനേ വിദുഃ
രാജസിന്റെ കൂട്ടത്തിൽ സത്ത്വവും, സത്ത്വത്തിന്റെ കൂട്ടത്തിൽ രാജസും ഉണ്ടാകും; താമസിന്റെ കൂട്ടത്തിൽ സത്ത്വവും രാജസും ഇരുവരും ഉണ്ടെന്ന് അറിയപ്പെടുന്നു.
നാരദ ഉവാച ഇത്യേതത്കഥിതം പിത്രാ ഗുണരൂപമനുത്തമമ് । ശ്രുത്വാപ്യേതത്സ ഏവാഹം തതോഽപൃച്ഛം പിതാമഹമ്
നാരദൻ പറഞ്ഞു: അങ്ങനെ, ഗുണങ്ങളുടെ ഉത്തമസ്വഭാവം എന്റെ അച്ഛൻ വിശദീകരിച്ചു; എങ്കിലും ഞാൻ വീണ്ടും പിതാമഹനോടു ചോദിച്ചു.
ഗുണാനാം ഗുണപരിജ്ഞാനവര്ണനമ് നാരദ ഉവാച ഗുണാനാം ലക്ഷണം താത ഭവതാ കഥിതം കില । ന തൃപ്തോഽസ്മി പിബന്മിഷ്ടം ത്വന്മുഖാത്പ്രച്യുതം രസമ്
നാരദൻ പറഞ്ഞു: അച്ഛാ, ഗുണങ്ങളുടെ ലക്ഷണങ്ങൾ നിങ്ങൾ വിശദീകരിച്ചു. എന്നിരുന്നാലും, നിങ്ങളുടെ വായിൽ നിന്ന് ഒഴുകുന്ന ആമൃതം ഞാൻ കുടിച്ചിട്ടും, ഞാൻ തൃപ്തനായില്ല.
ഗുണാനാം തു പരിജ്ഞാനം യഥാവദനുവര്ണയ । യേനാഹം പരമാം ശാന്തിമധിഗച്ഛാമി ചേതസി
ദയവായി ഗുണങ്ങളെ വിശദമായി വിവരണം ചെയ്യൂ, അതിലൂടെ എന്റെ മനസ്സിൽ പരമശാന്തി നേടാൻ കഴിയുമല്ലോ.
വ്യാസ ഉവാച ഇതി പൃഷ്ടസ്തു പുത്രേണ നാരദേന മഹാത്മനാ । ഉവാച ച ജഗത്കര്താ രജോഗുണസമുദ്ഭവഃ
വ്യാസൻ പറഞ്ഞു: അങ്ങനെ മഹാത്മാവായ തന്റെ മകൻ നാരദൻ ചോദിച്ചപ്പോൾ, ലോകത്തെ സൃഷ്ടിച്ച, രാജസ്ഗുണത്തിൽ നിന്നുള്ളവൻ സംസാരിച്ചു.
ബ്രഹ്മോവാച ശൃണു നാരദ വക്ഷ്യാമി ഗുണാനാം പരിവര്ണനമ് । സമ്യങ് നാഹം വിജാനാമി യഥാമതി വദാമി തേ
ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു: കേൾക്കൂ നാരദാ, ഞാൻ ഗുണങ്ങളെക്കുറിച്ച് വിശദീകരിക്കാം; ഞാൻ എല്ലാം പൂർണ്ണമായി അറിയുന്നില്ല, എങ്കിലും എനിക്ക് അറിയാവുന്നതുപോലെ ഞാൻ പറയുന്നു.
സത്ത്വം തു കേവലം നൈവ കുത്രാപി പരിലക്ഷ്യതേ । മിശ്രീഭാവാത്തു തേഷാം വൈ മിശ്രത്വം പ്രതിഭാതി വൈ
സത്ത്വം മാത്രം ഒരിടത്തും കാണപ്പെടുന്നില്ല; അവയുടെ സ്വഭാവം കലർന്നതായതിനാൽ, കലവറ മാത്രമാണ് നമ്മൾ കാണുന്നത്.
യഥാ കാചിദ്വരാ നാരീ സര്വഭൂഷണഭൂഷിതാ । ഹാവഭാവയുതാ കാമം ഭര്തുഃ പ്രീതികരീ ഭവേത്
എല്ലാ ഭൂഷണങ്ങളും അണിഞ്ഞ, ഭാവപൂർണ്ണതയും സ്നേഹവും ഉള്ള ഒരു ഉത്തമസ്ത്രീ ഭർത്താവിന് ഇഷ്ടമായിത്തീരുന്നതുപോലെ,
മാതാപിത്രോസ്തഥാ സൈവ ബന്ധുവര്ഗസ്യ പ്രീതിദാ । ദുഃഖം മോഹം സപത്നീഷു ജനയത്യപി സൈവ ഹി
അവളാണ് അമ്മയ്ക്കും അച്ഛനുമൊക്കെ ബന്ധുക്കൾക്കും സന്തോഷം നൽകുന്നത്; അതുപോലെ തന്നെ സഹപത്നിമാരിൽ ദു:ഖവും ഭ്രമവും ഉണ്ടാക്കുന്നതും അവളുതന്നെ.
ഏവം സത്ത്വേന തേനൈവ സ്ത്രീത്വമാപാദിതേന ച । രജസസ്തമസശ്ചൈവ ജനിതാ വൃത്തിരന്യഥാ
അങ്ങനെ, അതേ സ്വഭാവത്താൽ സ്ത്രീത്വം ലഭിച്ചപ്പോൾ, രജസ്സും തമസ്സും ചേർന്ന് വേറിട്ട ഒരു മനോഭാവം ഉണ്ടാവുന്നു.
രജസാ സ്ത്രീകൃതേനൈവ തമസാ ച തഥാ പുനഃ । അന്യോന്യസ്യ സമായോഗാദന്യഥാ പ്രതിഭാതി വൈ
രജസ്സിലൂടെ സ്ത്രീത്വം പ്രകടമാകുമ്പോഴും, തമസ്സും കൂടെ വരുമ്പോഴും, ഈ രണ്ടും ചേർന്നാൽ മറ്റൊരു സ്വഭാവം കാണപ്പെടുന്നു.
അവസ്ഥാനാത്സ്വഭാവേഷു ന വൈ ജാത്യന്തരാണി ച । ലക്ഷ്യതേ വിപരീതാനി യോഗാന്നാരദ കുത്രചിത്
സ്വന്തം സ്വഭാവത്തിന്റെ നിലകൾ കൊണ്ടാണ്, നാരദാ, വേറിട്ട ജാതികൾ കാണപ്പെടാത്തത്; വിരുദ്ധമായ ചേർച്ചകളാൽ മാത്രം വ്യത്യാസങ്ങൾ ചിലപ്പോൾ കാണാം.
യഥാ രൂപവതീ നാരീ യൌവനേന വിഭൂഷിതാ । ലജ്ജാമാധുര്യയുക്താ ച തഥാ വിനയസംയുതാ
പൊലിഞ്ഞ സൗന്ദര്യവും യൗവനവും ഉള്ള സ്ത്രീ, ലജ്ജയും മാധുര്യവും വിനയവും ഒരുമിച്ച് ഉള്ളതുപോലെ—
കാമശാസ്ത്രവിധിജ്ഞാ ച ധര്മശാസ്ത്രേഽപി സമ്മതാ । ഭര്തുഃപ്രീതികരീ ഭൂത്വാ സപത്നീനാം ച ദുഃഖദാ
കാമശാസ്ത്രം അറിയുകയും, ധർമ്മശാസ്ത്രത്തിൽ അംഗീകരിക്കപ്പെടുകയും, ഭർത്താവിന് സന്തോഷം നൽകുകയും, സഹപത്നിമാർക്ക് ദു:ഖം ഉണ്ടാക്കുകയും ചെയ്യുന്നവളാണ്—
മോഹദുഃഖസ്വഭാവസ്ഥാ സത്ത്വസ്ഥേത്യുച്യതേ ജനൈഃ । തഥാ സത്ത്വം വികുര്വാണമന്യഭാവം വിഭാതി വൈ
ഭ്രമവും ദു:ഖവും നിറഞ്ഞ സ്വഭാവമുള്ളവളെ ജനങ്ങൾ സത്ത്വത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നവളെന്ന് പറയുന്നു; പക്ഷേ സത്ത്വം മാറുമ്പോൾ അത് മറ്റൊന്നായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു.
ചോരൈരുപദ്രുതാനാം ഹി സാധൂനാം സുഖദാ ഭവേത് । ദുഃഖാ മൂഢാ ച ദസ്യൂനാം സൈവ സേനാ തഥാഗുണാ
കള്ളന്മാരാൽ ബുദ്ധിമുട്ടുന്ന സദുപദേശികൾക്ക് ആ സൈന്യം സന്തോഷം നൽകും; പക്ഷേ ദുഷ്ടർക്കും കള്ളന്മാർക്കും അതേ സൈന്യം ദു:ഖവും ഭ്രമവും നൽകുന്നു.
വിപരീതപ്രതീതിം വൈ വര്ജയന്തി സ്വഭാവതഃ । യഥാ ച ദുര്ദിനം ജാതം മഹാമേഘഘനാവൃതമ്
സ്വഭാവത്താൽ തന്നെ, അവർ വിരുദ്ധമായ അനുഭവങ്ങൾ ഒഴിവാക്കുന്നു; വലിയ കറുത്ത മേഘങ്ങൾ ആകാശം മൂടിയപ്പോൾ ഉണ്ടാകുന്ന ദുർദിനംപോലെയാണ് അത്.
വിദ്യുത്സ്തനിതസംയുക്തം തിമിരേണാവഗുണ്ഠിതമ് । സിംചദ്ഭൂമിം പ്രവര്ഷദ്വൈ തമോരൂപമുദാഹൃതമ്
മിന്നലും ഇടിമുഴക്കവും കൂടെ, ഇരുട്ടിൽ മറഞ്ഞ്, ഭൂമിയിൽ മഴ പെയ്യുമ്പോൾ—ഇതിനെതന്നെയാണ് തമസ്സിന്റെ രൂപം എന്ന് പറയുന്നു.