ഭക്ഷിതം ശലഭൈഃ സര്വം നിരാശശ്ച കൃതഃ പുനഃ । തദ്വത്തീര്ഥശ്രമഃ പുത്ര കഷ്ടദോ ന ഫലപ്രദഃ
പിന്നീട് മുഴുവൻ വിളയും ചിതലുകൾ തിന്നു കളഞ്ഞാൽ, കർഷകൻ വീണ്ടും നിരാശനാകും. അതുപോലെ തന്നെയാണ്, മകനേ, തീർത്ഥയാത്രയുടെ കഷ്ടം ഫലം തരാതെ വേദന മാത്രം നൽകുന്നു.
സത്ത്വം സമുത്കടം ജാതം പ്രവൃദ്ധം ശാസ്ത്രദര്ശനാത് । വൈരാഗ്യം തത്ഫലം ജാതം താമസാര്ഥേഷു നാരദ
ശാസ്ത്രങ്ങൾ പഠിച്ചാൽ സത്ത്വം ശക്തിയോടെ വളരുന്നു; അതിന്റെ ഫലമായി, നാരദാ, അജ്ഞതയിൽ നിന്നുള്ള വസ്തുക്കളിൽ നിന്ന് വൈരാഗ്യം ജനിക്കുന്നു.
പ്രസഹ്യാഭിഭവത്യേവ തദ്രജസ്തമസീ ഉഭേ । രജഃ സമുത്കടം ജാതം പ്രവൃത്തം ലോഭയോഗതഃ
ആ സത്ത്വം ശക്തിയോടെ രാജസും താമസവും ജയിക്കുന്നു; രാജസു വളരുമ്പോൾ, അതിന് കാരണം ലോഭം കൂടിയതുകൊണ്ടാണ്.
തത്തഥാഭിഭവത്യേവ തമഃസത്ത്വേ തഥാ ഉഭേ । തമസ്തഥോത്കടം ഭൂത്വാ പ്രവൃദ്ധം മോഹയോഗതഃ
അപ്പോൾ അതുപോലെ താമസും സത്ത്വവും ജയിക്കുന്നു; താമസു ശക്തിയോടെ വളരുമ്പോൾ, അതിന് കാരണം മായയാണ്.
തത്സത്ത്വരജസീ ചോഭേ സങ്ഗമ്യാഭിഭവത്യപി । വിസ്തരം കഥയാമ്യദ്യ യഥാഭിഭവതീതി വൈ
ആ താമസു, സത്ത്വവും രാജസും ചേർന്ന് അവയെ ജയിക്കുന്നു; ഈ ജയം എങ്ങനെ സംഭവിക്കുന്നു എന്ന് ഞാൻ ഇന്ന് വിശദമായി പറയും.
യദാ സത്ത്വം പ്രവൃദ്ധം വൈ മതിര്ധര്മേ സ്ഥിതാ തദാ । ന ചിന്തയതി ബാഹ്യാര്ഥം രജസ്തമഃസമുദ്ഭവമ്
സത്ത്വം വളർന്ന് മനസ്സ് ധർമ്മത്തിൽ ഉറച്ചിരിക്കുമ്പോൾ, രാജസിൽ നിന്നോ താമസിൽ നിന്നോ ഉല്പന്നമായ ബാഹ്യവസ്തുക്കളെ മനസ്സ് ആലോചിക്കാറില്ല.
അര്ഥം സത്ത്വസമുദ്ഭൂതം ഗൃഹ്ണാതി ച ന ചാന്യഥാ । അനായാസകൃതം ചാര്ഥം ധര്മം യജ്ഞം ച വാഞ്ഛതി
സത്ത്വത്തിൽ നിന്നുള്ള വസ്തുക്കൾ മാത്രമേ സ്വീകരിക്കൂ; അതല്ലാതെ മറ്റൊന്നും അല്ല. എളുപ്പത്തിൽ ലഭിക്കുന്ന വസ്തുക്കളും, ധർമ്മവും യജ്ഞവും ആഗ്രഹിക്കുന്നു.
സാത്ത്വികേഷ്വേവ ഭോഗേഷു കാമം വൈ കുരുതേ തദാ । രാജസേഷു ന മോക്ഷാര്ഥം താമസേഷു പുനഃ കുതഃ
അപ്പോൾ സത്ത്വഗുണമുള്ള ആനന്ദങ്ങളിൽ മാത്രം ആസ്വാദനം തേടുന്നു; മോക്ഷത്തിനായി രാജസിക ആനന്ദങ്ങളിൽ അല്ല, താമസിക ആനന്ദങ്ങളിൽ എങ്കിലും ഒരിക്കലുമില്ല.
ഏവം ജിത്വാ രജഃ പൂര്വം തതശ്ച തമസോ ജയഃ । സത്ത്വം ച കേവലം പുത്ര തദാ ഭവതി നിര്മലമ്
ഇങ്ങനെ ആദ്യം രാജസിനെ ജയിച്ച്, പിന്നെ താമസിനെ ജയിച്ചാൽ, മകനേ, സത്ത്വം മാത്രം ശേഷിക്കും; അപ്പോൾ അത് നിർമലമാകും.
യദാ രജഃ പ്രവൃദ്ധം വൈ ത്യക്ത്വാ ധര്മാന് സനാതനാന് । അന്യഥാകുരുതേ ധര്മാച്ഛ്രദ്ധാം പ്രാപ്യ തു രാജസീമ്
രാജസു വളരുമ്പോൾ, ശാശ്വതമായ ധർമ്മങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച്, രാജസിക വിശ്വാസം സ്വീകരിച്ച്, മറ്റുവിധത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നു.
രാജസാദര്ഥസംവൃദ്ധിസ്തഥാ ഭോഗസ്തു രാജസഃ । സത്ത്വം വിനിര്ഗതം തേന തമസശ്ചാപി നിഗ്രഹഃ
രാജസിൽ നിന്നാണ് സമ്പത്ത് വർദ്ധിക്കുന്നത്; ആസ്വാദനവും രാജസികമാണ്. അതിനാൽ സത്ത്വം വിട്ടുപോകുന്നു; താമസും കുറയുന്നു.
യദാ തമോ വിവൃദ്ധം സ്യാദുത്കടം സമ്ബഭൂവ ഹ । തദാ വേദേ ന വിശ്വാസോ ധര്മശാസ്ത്രേ തഥൈവ ച
താമസു വളർന്ന് ശക്തിയാകുമ്പോൾ, വേദത്തിൽ വിശ്വാസം ഇല്ലാതാവുന്നു; അതുപോലെ തന്നെ ധർമ്മശാസ്ത്രങ്ങളിലും.
ശ്രദ്ധാം ച താമസീം പ്രാപ്യ കരോതി ച ധനാത്യയമ് । ദ്രോഹം സര്വത്ര കുരുതേ ന ശാന്തിമധിഗച്ഛതി
താമസസ്വഭാവമുള്ള വിശ്വാസം ലഭിച്ചാൽ, അവൻ ധനം നഷ്ടപ്പെടുകയും എല്ലായിടത്തും വൈരാഗ്രഹം കാണിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അങ്ങനെ അവന് ഒരിക്കലും മനസ്സിന് സമാധാനം ലഭിക്കില്ല.
ജിത്വാ സത്ത്വം രജശ്ചൈവ ക്രോധനോ ദുര്മതിഃ ശഠഃ । വര്തതേ കാമചാരേണ ഭാവേഷു വിതതേഷു ച
സത്ത്വവും രാജസും ജയിച്ച ശേഷം, കോപമുള്ളതും ബുദ്ധിശൂന്യനും കപടനും ആയവൻ, വിവിധ അവസ്ഥകളിൽ ഇഷ്ടാനുസൃതമായി പെരുമാറുന്നു.
ഏകം സത്ത്വം ന ഭവതി രജശ്ചൈകം തമസ്തഥാ । സഹൈവാശ്രിത്യ വര്തന്തേ ഗുണാ മിഥുനധര്മിണഃ
ഒന്നായി സത്ത്വം മാത്രം ഇല്ല, രാജസും മാത്രം ഇല്ല, താമസും മാത്രം ഇല്ല; ഈ ഗുണങ്ങൾ എല്ലായ്പ്പോഴും കൂട്ടായ്മയോടെ പ്രവർത്തിക്കുന്നു.
രജോ വിനാ ന സത്ത്വം സ്യാദ്രജഃ സത്ത്വം വിനാ ക്വചിത് । തമോ വിനാ ന ചൈവൈതേ വര്തന്തേ പുരുഷര്ഷഭ
രാജസില്ലാതെ സത്ത്വം ഉണ്ടാകില്ല; സത്ത്വം ഇല്ലാതെ രാജസും ഉണ്ടാകില്ല; താമസില്ലാതെ ഇവ രണ്ടും ഒരിക്കലും കാണപ്പെടില്ല, മനുഷ്യശ്രേഷ്ഠ.
തമസ്താഭ്യാം വിഹീനം തു കേവലം ന കദാചന । സര്വേ മിഥുനധര്മാണോ ഗുണാഃ കാര്യാന്തരേഷു വൈ
താമസിന് മറ്റുള്ള രണ്ടും കൂടാതെ ഒരിക്കലും നിലനിൽപ്പില്ല; എല്ലായിടത്തും ഗുണങ്ങൾ കൂട്ടായ്മയോടെയാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്.
അന്യോന്യസംശ്രിതാഃ സര്വേ തിഷ്ഠന്തി ന വിയോജിതാഃ । അന്യോന്യജനകാശ്ചൈവ യതഃ പ്രസവധര്മിണഃ
എല്ലാ ഗുണങ്ങളും പരസ്പരം ആശ്രയിച്ചാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്, വേർപിരിയാതെ; അവ പരസ്പരം സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു, കാരണം അവ സൃഷ്ടിയുടെ സ്വഭാവമുള്ളവയാണ്.
സത്ത്വം കദാചിച്ച രജസ്തമസീ ജനയത്യുത । കദാചിത്തു രജഃ സത്ത്വതമസീ ജനയത്യപി
ചിലപ്പോഴൊക്കെ സത്ത്വം രാജസും താമസും സൃഷ്ടിക്കും; ചിലപ്പോഴൊക്കെ രാജസും സത്ത്വവും താമസും സൃഷ്ടിക്കും.
കദാചിത്തു തമഃ സത്ത്വരജസീ ജനയത്യുഭേ । ജനയന്ത്യേവമന്യോന്യം മൃത്പിണ്ഡശ്ച ഘടം യഥാ
ചിലപ്പോഴൊക്കെ താമസാണ് സത്ത്വവും രാജസും ഇരുവരെയും സൃഷ്ടിക്കുന്നത്; അങ്ങനെ അവ പരസ്പരം സൃഷ്ടിക്കുന്നു, മണ്ണിന്റെ കട്ടിയിൽ നിന്ന് കലശം ഉണ്ടാകുന്നതുപോലെ.
ബുദ്ധിസ്ഥാസ്തേ ഗുണാഃ കാമാന്ബോധയന്തി പരസ്പരമ് । ദേവദത്തവിഷ്ണുമിത്രയജ്ഞദത്താദയോ യഥാ
ബുദ്ധിയിൽ നിലനിൽക്കുന്ന ഈ ഗുണങ്ങൾ, പരസ്പരം ആഗ്രഹങ്ങൾ ഉണർത്തുകയും സ്വാധീനം ചെലുത്തുകയും ചെയ്യുന്നു, ദേവദത്തൻ, വിഷ്ണുമിത്രൻ, യജ്ഞദത്തൻ എന്നിവരുപോലെ.
യഥാ സ്ത്രീപുരുഷശ്ചൈവ മിഥുനൌ ച പരസ്പരമ് । തഥാ ഗുണാഃ സമായാന്തി യുഗ്മഭാവം പരസ്പരമ്
സ്ത്രീയും പുരുഷനും തമ്മിൽ കൂട്ടമായിരിപ്പിനുപോലെ, ഗുണങ്ങളും തമ്മിൽ കൂട്ടായ്മയിലായിരിക്കുന്നു.
രജസോ മിഥുനേ സത്ത്വം സത്ത്വസ്യ മിഥുനേ രജഃ । ഉഭേ തേ സത്ത്വരജസീ തമസോ മിഥുനേ വിദുഃ
രാജസിന്റെ കൂട്ടത്തിൽ സത്ത്വവും, സത്ത്വത്തിന്റെ കൂട്ടത്തിൽ രാജസും ഉണ്ടാകും; താമസിന്റെ കൂട്ടത്തിൽ സത്ത്വവും രാജസും ഇരുവരും ഉണ്ടെന്ന് അറിയപ്പെടുന്നു.
നാരദ ഉവാച ഇത്യേതത്കഥിതം പിത്രാ ഗുണരൂപമനുത്തമമ് । ശ്രുത്വാപ്യേതത്സ ഏവാഹം തതോഽപൃച്ഛം പിതാമഹമ്
നാരദൻ പറഞ്ഞു: അങ്ങനെ, ഗുണങ്ങളുടെ ഉത്തമസ്വഭാവം എന്റെ അച്ഛൻ വിശദീകരിച്ചു; എങ്കിലും ഞാൻ വീണ്ടും പിതാമഹനോടു ചോദിച്ചു.
ഗുണാനാം ഗുണപരിജ്ഞാനവര്ണനമ് നാരദ ഉവാച ഗുണാനാം ലക്ഷണം താത ഭവതാ കഥിതം കില । ന തൃപ്തോഽസ്മി പിബന്മിഷ്ടം ത്വന്മുഖാത്പ്രച്യുതം രസമ്
നാരദൻ പറഞ്ഞു: അച്ഛാ, ഗുണങ്ങളുടെ ലക്ഷണങ്ങൾ നിങ്ങൾ വിശദീകരിച്ചു. എന്നിരുന്നാലും, നിങ്ങളുടെ വായിൽ നിന്ന് ഒഴുകുന്ന ആമൃതം ഞാൻ കുടിച്ചിട്ടും, ഞാൻ തൃപ്തനായില്ല.
ഗുണാനാം തു പരിജ്ഞാനം യഥാവദനുവര്ണയ । യേനാഹം പരമാം ശാന്തിമധിഗച്ഛാമി ചേതസി
ദയവായി ഗുണങ്ങളെ വിശദമായി വിവരണം ചെയ്യൂ, അതിലൂടെ എന്റെ മനസ്സിൽ പരമശാന്തി നേടാൻ കഴിയുമല്ലോ.
വ്യാസ ഉവാച ഇതി പൃഷ്ടസ്തു പുത്രേണ നാരദേന മഹാത്മനാ । ഉവാച ച ജഗത്കര്താ രജോഗുണസമുദ്ഭവഃ
വ്യാസൻ പറഞ്ഞു: അങ്ങനെ മഹാത്മാവായ തന്റെ മകൻ നാരദൻ ചോദിച്ചപ്പോൾ, ലോകത്തെ സൃഷ്ടിച്ച, രാജസ്ഗുണത്തിൽ നിന്നുള്ളവൻ സംസാരിച്ചു.
ബ്രഹ്മോവാച ശൃണു നാരദ വക്ഷ്യാമി ഗുണാനാം പരിവര്ണനമ് । സമ്യങ് നാഹം വിജാനാമി യഥാമതി വദാമി തേ
ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു: കേൾക്കൂ നാരദാ, ഞാൻ ഗുണങ്ങളെക്കുറിച്ച് വിശദീകരിക്കാം; ഞാൻ എല്ലാം പൂർണ്ണമായി അറിയുന്നില്ല, എങ്കിലും എനിക്ക് അറിയാവുന്നതുപോലെ ഞാൻ പറയുന്നു.
സത്ത്വം തു കേവലം നൈവ കുത്രാപി പരിലക്ഷ്യതേ । മിശ്രീഭാവാത്തു തേഷാം വൈ മിശ്രത്വം പ്രതിഭാതി വൈ
സത്ത്വം മാത്രം ഒരിടത്തും കാണപ്പെടുന്നില്ല; അവയുടെ സ്വഭാവം കലർന്നതായതിനാൽ, കലവറ മാത്രമാണ് നമ്മൾ കാണുന്നത്.
യഥാ കാചിദ്വരാ നാരീ സര്വഭൂഷണഭൂഷിതാ । ഹാവഭാവയുതാ കാമം ഭര്തുഃ പ്രീതികരീ ഭവേത്
എല്ലാ ഭൂഷണങ്ങളും അണിഞ്ഞ, ഭാവപൂർണ്ണതയും സ്നേഹവും ഉള്ള ഒരു ഉത്തമസ്ത്രീ ഭർത്താവിന് ഇഷ്ടമായിത്തീരുന്നതുപോലെ,