ശ്രുതം തീര്ഥം പവിത്രഞ്ച ശ്രദ്ധോത്പന്നാ ച രാജസീ । നിര്ഗതസ്തത്ര തീര്ഥേ വൈ ദൃഷ്ടം ചൈവ യഥാശ്രുതമ്
ഒരു തീർത്ഥത്തെക്കുറിച്ച് കേൾക്കുന്നു, അതു വിശുദ്ധമാകുന്നു, രാജസിക വിശ്വാസം ഉണരുന്നു; ആ സ്ഥലത്ത് പോകുകയും, കേട്ടതുപോലെ കാണുകയും ചെയ്യുന്നു.
സ്നാതസ്തത്ര കൃതം കൃത്യം ദത്തം ദാനം ച രാജസമ് । സ്ഥിതസ്തത്ര കിയത്കാലം രജോഗുണസമാവൃതഃ
അവിടെ സ്നാനം ചെയ്യുന്നു, കര്മ്മങ്ങൾ ചെയ്യുന്നു, രാജസികമായി ദാനം നൽകുന്നു, കുറേ ദിവസം അവിടെ താമസിക്കുന്നു; രാജസിക ഗുണം അവനെ ചുറ്റിയിരിക്കുന്നു.
രാഗദ്വേഷാന്ന നിര്മുക്തഃ കാമക്രോധസമാവൃതഃ । പുനരേവ ഗൃഹം പ്രാപ്തോ യഥാപൂര്വം തഥാ സ്ഥിതഃ
രാഗവും ദ്വേഷവും വിട്ടുമാറാതെ, ആഗ്രഹവും കോപവും നിറഞ്ഞവനായി, പിന്നെയും വീട്ടിലേക്ക് മടങ്ങി പഴയപോലെ തന്നെ തുടരുന്നു.
ശ്രുതം ച നാനുഭൂതം വൈ തേന തീര്ഥം മുനീശ്വര । ന പ്രാപ്തം ച ഫലം യസ്മാദശ്രുതം വിദ്ധി നാരദ
കേട്ടതും അനുഭവിക്കാത്തതും, മഹർഷേ, തീർത്ഥയാത്രയുടെ ഫലം തരുന്നില്ല; നാരദാ, കേൾക്കാത്തത് ഫലമില്ലാത്തതാണെന്ന് അറിഞ്ഞുകൊൾക.
നിഷ്പാപത്വം ബലം വിദ്ധി തീര്ഥസ്യ മുനിസത്തമ । കൃഷേഃ ഫലം യഥാ ലോകേ നിഷ്പന്നാന്നസ്യ ഭക്ഷണമ്
മഹർഷികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായവനേ, ഒരു തീർത്ഥത്തിന്റെ ശക്തി അതിന്റെ പാപരഹിതത്വത്തിലാണ്. ലോകത്ത് കൃഷി ചെയ്താൽ അതിന്റെ ഫലം ആഹാരം കഴിക്കുന്നതുപോലെ തന്നെയാണ്.
പാപദേഹവികാരാ യേ കാമക്രോധാദയഃ പരേ । ലോഭോ മോഹസ്തഥാ തൃഷ്ണാ ദ്വേഷോ രാഗസ്തഥാ മദഃ
പാപഭരിതമായ ശരീരത്തിൽ ഉണ്ടാകുന്ന മാറ്റങ്ങൾ ആഗ്രഹം, കോപം, ലോഭം, മായ, തൃഷ്ണ, വൈരാഗ്യം, ആസക്തി, അഹങ്കാരം എന്നിവയാണ്.
അസൂയേര്ഷ്യാക്ഷമാശാന്തിഃ പാപാന്യേതാനി നാരദ । ന നിര്ഗതാനി ദേഹാത്തു താവത്പാപയുതോ നരഃ
നാരദാ, അസൂയ, ഈർഷ്യ, ക്ഷമയില്ലായ്മ, മനസ്സിലില്ലാത്ത സമാധാനം — ഇവയാണ് പാപങ്ങൾ. ഇവ ശരീരത്തിൽ നിന്ന് മാറിപ്പോകാതെ ഒരാൾ പാപബന്ധത്തിൽ തന്നെ കഴിയുന്നു.
കൃതേ തീര്ഥേ യദൈതാനി ദേഹാന്ന നിര്ഗതാനി ചേത് । നിഷ്ഫലഃ ശ്രമ ഏവൈകഃ കര്ഷകസ്യ യഥാ തഥാ
തീർത്ഥയാത്ര കഴിഞ്ഞിട്ടും ഈ ദോഷങ്ങൾ ശരീരത്തിൽ നിന്ന് മാറിയില്ലെങ്കിൽ, കർഷകൻ കഷ്ടപ്പെട്ടിട്ടും ഫലം കിട്ടാത്തതുപോലെ ആ പരിശ്രമം വൃഥയാകും.
ശ്രമേണാപീഡിതം ക്ഷേത്രം കൃഷ്ടാ ഭൂമിഃ സുദുര്ഘടാ । ഉപ്തം ബീജം മഹാര്ഘം ച ഹിതാ വൃത്തിരുദാഹൃതാ
വളരെ കഷ്ടപ്പെട്ട് ഉഴുതു, ഉഴുകാൻ ബുദ്ധിമുട്ടുള്ള നിലം, വിലയേറിയ വിത്ത് വിതച്ചാൽ — അങ്ങനെ ജീവിക്കാനാണ് നല്ല വഴി എന്ന് പറയപ്പെടുന്നു.
അഹോരാത്രം പരിക്ലിഷ്ടോ രക്ഷണാര്ഥം ഫലോത്സുകഃ । കാലേ സുപ്തസ്തു ഹേമന്തേ വനേ വ്യാഘ്രാദിഭിര്ഭൃശമ്
രാത്രി പകലില്ലാതെ കഷ്ടപ്പെട്ട്, ഫലത്തിനായി ആഗ്രഹിച്ച്, കൃഷിയെ കാത്ത് കർഷകൻ ഉണരുന്നു. പക്ഷേ, ശീതകാലത്ത് കാടിൽ ഉറങ്ങുമ്പോൾ പുലികൾ മുതലായവനാൽ വലിയ കഷ്ടം അനുഭവപ്പെടുന്നു.
ഭക്ഷിതം ശലഭൈഃ സര്വം നിരാശശ്ച കൃതഃ പുനഃ । തദ്വത്തീര്ഥശ്രമഃ പുത്ര കഷ്ടദോ ന ഫലപ്രദഃ
പിന്നീട് മുഴുവൻ വിളയും ചിതലുകൾ തിന്നു കളഞ്ഞാൽ, കർഷകൻ വീണ്ടും നിരാശനാകും. അതുപോലെ തന്നെയാണ്, മകനേ, തീർത്ഥയാത്രയുടെ കഷ്ടം ഫലം തരാതെ വേദന മാത്രം നൽകുന്നു.
സത്ത്വം സമുത്കടം ജാതം പ്രവൃദ്ധം ശാസ്ത്രദര്ശനാത് । വൈരാഗ്യം തത്ഫലം ജാതം താമസാര്ഥേഷു നാരദ
ശാസ്ത്രങ്ങൾ പഠിച്ചാൽ സത്ത്വം ശക്തിയോടെ വളരുന്നു; അതിന്റെ ഫലമായി, നാരദാ, അജ്ഞതയിൽ നിന്നുള്ള വസ്തുക്കളിൽ നിന്ന് വൈരാഗ്യം ജനിക്കുന്നു.
പ്രസഹ്യാഭിഭവത്യേവ തദ്രജസ്തമസീ ഉഭേ । രജഃ സമുത്കടം ജാതം പ്രവൃത്തം ലോഭയോഗതഃ
ആ സത്ത്വം ശക്തിയോടെ രാജസും താമസവും ജയിക്കുന്നു; രാജസു വളരുമ്പോൾ, അതിന് കാരണം ലോഭം കൂടിയതുകൊണ്ടാണ്.
തത്തഥാഭിഭവത്യേവ തമഃസത്ത്വേ തഥാ ഉഭേ । തമസ്തഥോത്കടം ഭൂത്വാ പ്രവൃദ്ധം മോഹയോഗതഃ
അപ്പോൾ അതുപോലെ താമസും സത്ത്വവും ജയിക്കുന്നു; താമസു ശക്തിയോടെ വളരുമ്പോൾ, അതിന് കാരണം മായയാണ്.
തത്സത്ത്വരജസീ ചോഭേ സങ്ഗമ്യാഭിഭവത്യപി । വിസ്തരം കഥയാമ്യദ്യ യഥാഭിഭവതീതി വൈ
ആ താമസു, സത്ത്വവും രാജസും ചേർന്ന് അവയെ ജയിക്കുന്നു; ഈ ജയം എങ്ങനെ സംഭവിക്കുന്നു എന്ന് ഞാൻ ഇന്ന് വിശദമായി പറയും.
യദാ സത്ത്വം പ്രവൃദ്ധം വൈ മതിര്ധര്മേ സ്ഥിതാ തദാ । ന ചിന്തയതി ബാഹ്യാര്ഥം രജസ്തമഃസമുദ്ഭവമ്
സത്ത്വം വളർന്ന് മനസ്സ് ധർമ്മത്തിൽ ഉറച്ചിരിക്കുമ്പോൾ, രാജസിൽ നിന്നോ താമസിൽ നിന്നോ ഉല്പന്നമായ ബാഹ്യവസ്തുക്കളെ മനസ്സ് ആലോചിക്കാറില്ല.
അര്ഥം സത്ത്വസമുദ്ഭൂതം ഗൃഹ്ണാതി ച ന ചാന്യഥാ । അനായാസകൃതം ചാര്ഥം ധര്മം യജ്ഞം ച വാഞ്ഛതി
സത്ത്വത്തിൽ നിന്നുള്ള വസ്തുക്കൾ മാത്രമേ സ്വീകരിക്കൂ; അതല്ലാതെ മറ്റൊന്നും അല്ല. എളുപ്പത്തിൽ ലഭിക്കുന്ന വസ്തുക്കളും, ധർമ്മവും യജ്ഞവും ആഗ്രഹിക്കുന്നു.
സാത്ത്വികേഷ്വേവ ഭോഗേഷു കാമം വൈ കുരുതേ തദാ । രാജസേഷു ന മോക്ഷാര്ഥം താമസേഷു പുനഃ കുതഃ
അപ്പോൾ സത്ത്വഗുണമുള്ള ആനന്ദങ്ങളിൽ മാത്രം ആസ്വാദനം തേടുന്നു; മോക്ഷത്തിനായി രാജസിക ആനന്ദങ്ങളിൽ അല്ല, താമസിക ആനന്ദങ്ങളിൽ എങ്കിലും ഒരിക്കലുമില്ല.
ഏവം ജിത്വാ രജഃ പൂര്വം തതശ്ച തമസോ ജയഃ । സത്ത്വം ച കേവലം പുത്ര തദാ ഭവതി നിര്മലമ്
ഇങ്ങനെ ആദ്യം രാജസിനെ ജയിച്ച്, പിന്നെ താമസിനെ ജയിച്ചാൽ, മകനേ, സത്ത്വം മാത്രം ശേഷിക്കും; അപ്പോൾ അത് നിർമലമാകും.
യദാ രജഃ പ്രവൃദ്ധം വൈ ത്യക്ത്വാ ധര്മാന് സനാതനാന് । അന്യഥാകുരുതേ ധര്മാച്ഛ്രദ്ധാം പ്രാപ്യ തു രാജസീമ്
രാജസു വളരുമ്പോൾ, ശാശ്വതമായ ധർമ്മങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച്, രാജസിക വിശ്വാസം സ്വീകരിച്ച്, മറ്റുവിധത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നു.
രാജസാദര്ഥസംവൃദ്ധിസ്തഥാ ഭോഗസ്തു രാജസഃ । സത്ത്വം വിനിര്ഗതം തേന തമസശ്ചാപി നിഗ്രഹഃ
രാജസിൽ നിന്നാണ് സമ്പത്ത് വർദ്ധിക്കുന്നത്; ആസ്വാദനവും രാജസികമാണ്. അതിനാൽ സത്ത്വം വിട്ടുപോകുന്നു; താമസും കുറയുന്നു.
യദാ തമോ വിവൃദ്ധം സ്യാദുത്കടം സമ്ബഭൂവ ഹ । തദാ വേദേ ന വിശ്വാസോ ധര്മശാസ്ത്രേ തഥൈവ ച
താമസു വളർന്ന് ശക്തിയാകുമ്പോൾ, വേദത്തിൽ വിശ്വാസം ഇല്ലാതാവുന്നു; അതുപോലെ തന്നെ ധർമ്മശാസ്ത്രങ്ങളിലും.
ശ്രദ്ധാം ച താമസീം പ്രാപ്യ കരോതി ച ധനാത്യയമ് । ദ്രോഹം സര്വത്ര കുരുതേ ന ശാന്തിമധിഗച്ഛതി
താമസസ്വഭാവമുള്ള വിശ്വാസം ലഭിച്ചാൽ, അവൻ ധനം നഷ്ടപ്പെടുകയും എല്ലായിടത്തും വൈരാഗ്രഹം കാണിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അങ്ങനെ അവന് ഒരിക്കലും മനസ്സിന് സമാധാനം ലഭിക്കില്ല.
ജിത്വാ സത്ത്വം രജശ്ചൈവ ക്രോധനോ ദുര്മതിഃ ശഠഃ । വര്തതേ കാമചാരേണ ഭാവേഷു വിതതേഷു ച
സത്ത്വവും രാജസും ജയിച്ച ശേഷം, കോപമുള്ളതും ബുദ്ധിശൂന്യനും കപടനും ആയവൻ, വിവിധ അവസ്ഥകളിൽ ഇഷ്ടാനുസൃതമായി പെരുമാറുന്നു.
ഏകം സത്ത്വം ന ഭവതി രജശ്ചൈകം തമസ്തഥാ । സഹൈവാശ്രിത്യ വര്തന്തേ ഗുണാ മിഥുനധര്മിണഃ
ഒന്നായി സത്ത്വം മാത്രം ഇല്ല, രാജസും മാത്രം ഇല്ല, താമസും മാത്രം ഇല്ല; ഈ ഗുണങ്ങൾ എല്ലായ്പ്പോഴും കൂട്ടായ്മയോടെ പ്രവർത്തിക്കുന്നു.
രജോ വിനാ ന സത്ത്വം സ്യാദ്രജഃ സത്ത്വം വിനാ ക്വചിത് । തമോ വിനാ ന ചൈവൈതേ വര്തന്തേ പുരുഷര്ഷഭ
രാജസില്ലാതെ സത്ത്വം ഉണ്ടാകില്ല; സത്ത്വം ഇല്ലാതെ രാജസും ഉണ്ടാകില്ല; താമസില്ലാതെ ഇവ രണ്ടും ഒരിക്കലും കാണപ്പെടില്ല, മനുഷ്യശ്രേഷ്ഠ.
തമസ്താഭ്യാം വിഹീനം തു കേവലം ന കദാചന । സര്വേ മിഥുനധര്മാണോ ഗുണാഃ കാര്യാന്തരേഷു വൈ
താമസിന് മറ്റുള്ള രണ്ടും കൂടാതെ ഒരിക്കലും നിലനിൽപ്പില്ല; എല്ലായിടത്തും ഗുണങ്ങൾ കൂട്ടായ്മയോടെയാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്.
അന്യോന്യസംശ്രിതാഃ സര്വേ തിഷ്ഠന്തി ന വിയോജിതാഃ । അന്യോന്യജനകാശ്ചൈവ യതഃ പ്രസവധര്മിണഃ
എല്ലാ ഗുണങ്ങളും പരസ്പരം ആശ്രയിച്ചാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്, വേർപിരിയാതെ; അവ പരസ്പരം സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു, കാരണം അവ സൃഷ്ടിയുടെ സ്വഭാവമുള്ളവയാണ്.
സത്ത്വം കദാചിച്ച രജസ്തമസീ ജനയത്യുത । കദാചിത്തു രജഃ സത്ത്വതമസീ ജനയത്യപി
ചിലപ്പോഴൊക്കെ സത്ത്വം രാജസും താമസും സൃഷ്ടിക്കും; ചിലപ്പോഴൊക്കെ രാജസും സത്ത്വവും താമസും സൃഷ്ടിക്കും.
കദാചിത്തു തമഃ സത്ത്വരജസീ ജനയത്യുഭേ । ജനയന്ത്യേവമന്യോന്യം മൃത്പിണ്ഡശ്ച ഘടം യഥാ
ചിലപ്പോഴൊക്കെ താമസാണ് സത്ത്വവും രാജസും ഇരുവരെയും സൃഷ്ടിക്കുന്നത്; അങ്ങനെ അവ പരസ്പരം സൃഷ്ടിക്കുന്നു, മണ്ണിന്റെ കട്ടിയിൽ നിന്ന് കലശം ഉണ്ടാകുന്നതുപോലെ.