മാനോ മദസ്തഥാ ഗര്വോ രജസാ കില ജായതേ । പ്രത്യേതവ്യം രജസ്ത്വേതൈര്ലക്ഷണൈശ്ച വിചക്ഷണൈഃ
അഹംഭാവം, മദം, ഗർവ്വം എന്നിവ രാജസത്തിൽ നിന്നാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്; ജ്ഞാനികൾക്ക് ഇവയിലൂടെ രാജസം തിരിച്ചറിയാൻ കഴിയും.
കൃഷ്ണവര്ണം തമഃ പ്രോക്തം മോഹനം ച വിഷാദകൃത് । ആലസ്യം ച തഥാഽജ്ഞാനം നിദ്രാ ദൈന്യം ഭയം തഥാ
കറുപ്പാണ് താമസത്തിന്റെ നിറം; അത് മോഹവും നിരാശയും ഉണർത്തുന്നു, കൂടാതെ ആൾസ്യം, അജ്ഞാനം, ഉറക്കം, ദു:ഖം, ഭയം എന്നിവയും ഉണ്ടാക്കുന്നു.
വിവാദശ്ചൈവ കാര്പണ്യം കൌടില്യം രോഷ ഏവ ച । വൈഷമ്യം വാതിനാസ്തിക്യം പരദോഷാനുദര്ശനമ്
വാദം, കഞ്ചുഷി, വഞ്ചന, കോപം, അസമത്വം, അത്യന്തം നാസ്തികത, മറ്റുള്ളവരുടെ കുറ്റം കാണൽ എന്നിവയും താമസത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങളാണ്.
പ്രത്യേതവ്യം തമസ്ത്വേതൈര്ലക്ഷണൈഃ സര്വഥാ ബുധൈഃ । താമസ്യാ ശ്രദ്ധയാ യുക്തം പരതാപോപപാദകമ്
ജ്ഞാനികൾക്ക് ഇവയിലൂടെ താമസം എല്ലായ്പ്പോഴും തിരിച്ചറിയണം; താമസിക വിശ്വാസം മറ്റുള്ളവർക്കു ദു:ഖം നൽകുന്നതാണ്.
സത്ത്വം പ്രകാശയിതവ്യം നിയന്തവ്യം രജഃ സദാ । സംഹര്തവ്യം തമഃ കാമം ജനേന ശുഭമിച്ഛതാ
സത്വം തെളിയിക്കണം, രാജസം എപ്പോഴും നിയന്ത്രിക്കണം, താമസം നശിപ്പിക്കണം; നല്ലതിനെ ആഗ്രഹിക്കുന്നവർക്ക് ഇതാണ് ചെയ്യേണ്ടത്.
അന്യോന്യാഭിഭവാച്ചൈതേ വിരുധ്യന്തി പരസ്പരമ് । തഥോഽന്യോന്യാശ്രയാഃ സര്വേ ന തിഷ്ഠന്തി നിരാശ്രയാഃ
ഇവ പരസ്പരം ഒന്നിനെ മറ്റൊന്ന് ജയിക്കുകയും എതിര്ക്കുകയും ചെയ്യുന്നു; എല്ലാം തമ്മിൽ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു, ഒന്നും സ്വതന്ത്രമായി നിലനിൽക്കുന്നില്ല.
സത്ത്വം ന കേവലം ക്വാപി ന രജോ ന തമസ്തഥാ । മിലിതാശ്ച സദാ സര്വേ തേനാന്യോന്യാശ്രയാഃ സ്മൃതാഃ
സത്വം, രാജസം, താമസം ഇവ ഒരിടത്തും ഒറ്റയ്ക്ക് നിലനിൽക്കുന്നില്ല; എല്ലാം ചേർന്നാണ് എപ്പോഴും ഉള്ളത്, അതുകൊണ്ട് പരസ്പര ആശ്രിതങ്ങളാണ്.
അന്യോന്യമിഥുനാച്ചൈവ വിസ്താരം കഥയാമ്യഹമ് । ശൃണു നാരദ യജ്ജ്ഞാത്വാ മുച്യതേ ഭവബന്ധനാത്
ഇവയുടെ പരസ്പര ബന്ധവും വ്യാപ്തിയും ഞാൻ വിശദീകരിക്കാം; കേൾക്കു നാരദാ, ഇത് അറിയുമ്പോൾ ഭവബന്ധനം വിട്ടു മോചിതനാകാം.
സന്ദേഹോഽത്ര ന കര്തവ്യോ ജ്ഞാത്വേത്യുക്തം മയാ വചഃ । ജ്ഞാതം തദനുഭൂതം യത്പരിജ്ഞാതം ഫലേ സതി
ഇവിടെ സംശയം വേണ്ട; ഞാൻ പറഞ്ഞത് അറിഞ്ഞാൽ അതിന്റെ ഫലം ലഭിക്കും, കാരണം അറിഞ്ഞതും അനുഭവിച്ചതും മനസ്സിലാക്കിയതും ഫലപ്രദമാണ്.
ശ്രവണാദ്ദര്ശനാച്ചൈവ സപദ്യേവ മഹാമതേ । സംസ്കാരാനുഭവാച്ചൈവ പരിജ്ഞാതം ന ജായതേ
കേൾവിയിലും കാഴ്ചയിലും, അനുഭവത്തിൽ പോലും, മഹാമതിയുള്ളവനേ, സത്യമായ അറിവ് ഉണ്ടാകുന്നില്ല.
ശ്രുതം തീര്ഥം പവിത്രഞ്ച ശ്രദ്ധോത്പന്നാ ച രാജസീ । നിര്ഗതസ്തത്ര തീര്ഥേ വൈ ദൃഷ്ടം ചൈവ യഥാശ്രുതമ്
ഒരു തീർത്ഥത്തെക്കുറിച്ച് കേൾക്കുന്നു, അതു വിശുദ്ധമാകുന്നു, രാജസിക വിശ്വാസം ഉണരുന്നു; ആ സ്ഥലത്ത് പോകുകയും, കേട്ടതുപോലെ കാണുകയും ചെയ്യുന്നു.
സ്നാതസ്തത്ര കൃതം കൃത്യം ദത്തം ദാനം ച രാജസമ് । സ്ഥിതസ്തത്ര കിയത്കാലം രജോഗുണസമാവൃതഃ
അവിടെ സ്നാനം ചെയ്യുന്നു, കര്മ്മങ്ങൾ ചെയ്യുന്നു, രാജസികമായി ദാനം നൽകുന്നു, കുറേ ദിവസം അവിടെ താമസിക്കുന്നു; രാജസിക ഗുണം അവനെ ചുറ്റിയിരിക്കുന്നു.
രാഗദ്വേഷാന്ന നിര്മുക്തഃ കാമക്രോധസമാവൃതഃ । പുനരേവ ഗൃഹം പ്രാപ്തോ യഥാപൂര്വം തഥാ സ്ഥിതഃ
രാഗവും ദ്വേഷവും വിട്ടുമാറാതെ, ആഗ്രഹവും കോപവും നിറഞ്ഞവനായി, പിന്നെയും വീട്ടിലേക്ക് മടങ്ങി പഴയപോലെ തന്നെ തുടരുന്നു.
ശ്രുതം ച നാനുഭൂതം വൈ തേന തീര്ഥം മുനീശ്വര । ന പ്രാപ്തം ച ഫലം യസ്മാദശ്രുതം വിദ്ധി നാരദ
കേട്ടതും അനുഭവിക്കാത്തതും, മഹർഷേ, തീർത്ഥയാത്രയുടെ ഫലം തരുന്നില്ല; നാരദാ, കേൾക്കാത്തത് ഫലമില്ലാത്തതാണെന്ന് അറിഞ്ഞുകൊൾക.
നിഷ്പാപത്വം ബലം വിദ്ധി തീര്ഥസ്യ മുനിസത്തമ । കൃഷേഃ ഫലം യഥാ ലോകേ നിഷ്പന്നാന്നസ്യ ഭക്ഷണമ്
മഹർഷികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായവനേ, ഒരു തീർത്ഥത്തിന്റെ ശക്തി അതിന്റെ പാപരഹിതത്വത്തിലാണ്. ലോകത്ത് കൃഷി ചെയ്താൽ അതിന്റെ ഫലം ആഹാരം കഴിക്കുന്നതുപോലെ തന്നെയാണ്.
പാപദേഹവികാരാ യേ കാമക്രോധാദയഃ പരേ । ലോഭോ മോഹസ്തഥാ തൃഷ്ണാ ദ്വേഷോ രാഗസ്തഥാ മദഃ
പാപഭരിതമായ ശരീരത്തിൽ ഉണ്ടാകുന്ന മാറ്റങ്ങൾ ആഗ്രഹം, കോപം, ലോഭം, മായ, തൃഷ്ണ, വൈരാഗ്യം, ആസക്തി, അഹങ്കാരം എന്നിവയാണ്.
അസൂയേര്ഷ്യാക്ഷമാശാന്തിഃ പാപാന്യേതാനി നാരദ । ന നിര്ഗതാനി ദേഹാത്തു താവത്പാപയുതോ നരഃ
നാരദാ, അസൂയ, ഈർഷ്യ, ക്ഷമയില്ലായ്മ, മനസ്സിലില്ലാത്ത സമാധാനം — ഇവയാണ് പാപങ്ങൾ. ഇവ ശരീരത്തിൽ നിന്ന് മാറിപ്പോകാതെ ഒരാൾ പാപബന്ധത്തിൽ തന്നെ കഴിയുന്നു.
കൃതേ തീര്ഥേ യദൈതാനി ദേഹാന്ന നിര്ഗതാനി ചേത് । നിഷ്ഫലഃ ശ്രമ ഏവൈകഃ കര്ഷകസ്യ യഥാ തഥാ
തീർത്ഥയാത്ര കഴിഞ്ഞിട്ടും ഈ ദോഷങ്ങൾ ശരീരത്തിൽ നിന്ന് മാറിയില്ലെങ്കിൽ, കർഷകൻ കഷ്ടപ്പെട്ടിട്ടും ഫലം കിട്ടാത്തതുപോലെ ആ പരിശ്രമം വൃഥയാകും.
ശ്രമേണാപീഡിതം ക്ഷേത്രം കൃഷ്ടാ ഭൂമിഃ സുദുര്ഘടാ । ഉപ്തം ബീജം മഹാര്ഘം ച ഹിതാ വൃത്തിരുദാഹൃതാ
വളരെ കഷ്ടപ്പെട്ട് ഉഴുതു, ഉഴുകാൻ ബുദ്ധിമുട്ടുള്ള നിലം, വിലയേറിയ വിത്ത് വിതച്ചാൽ — അങ്ങനെ ജീവിക്കാനാണ് നല്ല വഴി എന്ന് പറയപ്പെടുന്നു.
അഹോരാത്രം പരിക്ലിഷ്ടോ രക്ഷണാര്ഥം ഫലോത്സുകഃ । കാലേ സുപ്തസ്തു ഹേമന്തേ വനേ വ്യാഘ്രാദിഭിര്ഭൃശമ്
രാത്രി പകലില്ലാതെ കഷ്ടപ്പെട്ട്, ഫലത്തിനായി ആഗ്രഹിച്ച്, കൃഷിയെ കാത്ത് കർഷകൻ ഉണരുന്നു. പക്ഷേ, ശീതകാലത്ത് കാടിൽ ഉറങ്ങുമ്പോൾ പുലികൾ മുതലായവനാൽ വലിയ കഷ്ടം അനുഭവപ്പെടുന്നു.
ഭക്ഷിതം ശലഭൈഃ സര്വം നിരാശശ്ച കൃതഃ പുനഃ । തദ്വത്തീര്ഥശ്രമഃ പുത്ര കഷ്ടദോ ന ഫലപ്രദഃ
പിന്നീട് മുഴുവൻ വിളയും ചിതലുകൾ തിന്നു കളഞ്ഞാൽ, കർഷകൻ വീണ്ടും നിരാശനാകും. അതുപോലെ തന്നെയാണ്, മകനേ, തീർത്ഥയാത്രയുടെ കഷ്ടം ഫലം തരാതെ വേദന മാത്രം നൽകുന്നു.
സത്ത്വം സമുത്കടം ജാതം പ്രവൃദ്ധം ശാസ്ത്രദര്ശനാത് । വൈരാഗ്യം തത്ഫലം ജാതം താമസാര്ഥേഷു നാരദ
ശാസ്ത്രങ്ങൾ പഠിച്ചാൽ സത്ത്വം ശക്തിയോടെ വളരുന്നു; അതിന്റെ ഫലമായി, നാരദാ, അജ്ഞതയിൽ നിന്നുള്ള വസ്തുക്കളിൽ നിന്ന് വൈരാഗ്യം ജനിക്കുന്നു.
പ്രസഹ്യാഭിഭവത്യേവ തദ്രജസ്തമസീ ഉഭേ । രജഃ സമുത്കടം ജാതം പ്രവൃത്തം ലോഭയോഗതഃ
ആ സത്ത്വം ശക്തിയോടെ രാജസും താമസവും ജയിക്കുന്നു; രാജസു വളരുമ്പോൾ, അതിന് കാരണം ലോഭം കൂടിയതുകൊണ്ടാണ്.
തത്തഥാഭിഭവത്യേവ തമഃസത്ത്വേ തഥാ ഉഭേ । തമസ്തഥോത്കടം ഭൂത്വാ പ്രവൃദ്ധം മോഹയോഗതഃ
അപ്പോൾ അതുപോലെ താമസും സത്ത്വവും ജയിക്കുന്നു; താമസു ശക്തിയോടെ വളരുമ്പോൾ, അതിന് കാരണം മായയാണ്.
തത്സത്ത്വരജസീ ചോഭേ സങ്ഗമ്യാഭിഭവത്യപി । വിസ്തരം കഥയാമ്യദ്യ യഥാഭിഭവതീതി വൈ
ആ താമസു, സത്ത്വവും രാജസും ചേർന്ന് അവയെ ജയിക്കുന്നു; ഈ ജയം എങ്ങനെ സംഭവിക്കുന്നു എന്ന് ഞാൻ ഇന്ന് വിശദമായി പറയും.
യദാ സത്ത്വം പ്രവൃദ്ധം വൈ മതിര്ധര്മേ സ്ഥിതാ തദാ । ന ചിന്തയതി ബാഹ്യാര്ഥം രജസ്തമഃസമുദ്ഭവമ്
സത്ത്വം വളർന്ന് മനസ്സ് ധർമ്മത്തിൽ ഉറച്ചിരിക്കുമ്പോൾ, രാജസിൽ നിന്നോ താമസിൽ നിന്നോ ഉല്പന്നമായ ബാഹ്യവസ്തുക്കളെ മനസ്സ് ആലോചിക്കാറില്ല.
അര്ഥം സത്ത്വസമുദ്ഭൂതം ഗൃഹ്ണാതി ച ന ചാന്യഥാ । അനായാസകൃതം ചാര്ഥം ധര്മം യജ്ഞം ച വാഞ്ഛതി
സത്ത്വത്തിൽ നിന്നുള്ള വസ്തുക്കൾ മാത്രമേ സ്വീകരിക്കൂ; അതല്ലാതെ മറ്റൊന്നും അല്ല. എളുപ്പത്തിൽ ലഭിക്കുന്ന വസ്തുക്കളും, ധർമ്മവും യജ്ഞവും ആഗ്രഹിക്കുന്നു.
സാത്ത്വികേഷ്വേവ ഭോഗേഷു കാമം വൈ കുരുതേ തദാ । രാജസേഷു ന മോക്ഷാര്ഥം താമസേഷു പുനഃ കുതഃ
അപ്പോൾ സത്ത്വഗുണമുള്ള ആനന്ദങ്ങളിൽ മാത്രം ആസ്വാദനം തേടുന്നു; മോക്ഷത്തിനായി രാജസിക ആനന്ദങ്ങളിൽ അല്ല, താമസിക ആനന്ദങ്ങളിൽ എങ്കിലും ഒരിക്കലുമില്ല.
ഏവം ജിത്വാ രജഃ പൂര്വം തതശ്ച തമസോ ജയഃ । സത്ത്വം ച കേവലം പുത്ര തദാ ഭവതി നിര്മലമ്
ഇങ്ങനെ ആദ്യം രാജസിനെ ജയിച്ച്, പിന്നെ താമസിനെ ജയിച്ചാൽ, മകനേ, സത്ത്വം മാത്രം ശേഷിക്കും; അപ്പോൾ അത് നിർമലമാകും.
യദാ രജഃ പ്രവൃദ്ധം വൈ ത്യക്ത്വാ ധര്മാന് സനാതനാന് । അന്യഥാകുരുതേ ധര്മാച്ഛ്രദ്ധാം പ്രാപ്യ തു രാജസീമ്
രാജസു വളരുമ്പോൾ, ശാശ്വതമായ ധർമ്മങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച്, രാജസിക വിശ്വാസം സ്വീകരിച്ച്, മറ്റുവിധത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നു.