അഗ്നേഃ ശബ്ദശ്ച സ്പര്ശശ്ച രൂപമേതേ ത്രയോ ഗുണാഃ । ശബ്ദസ്പര്ശരൂപരസാശ്ചത്വാരോ വൈ ജലസ്യ ച
അഗ്നിക്ക് ശബ്ദം, സ്പർശം, രൂപം എന്നിങ്ങനെ മൂന്നു ഗുണങ്ങളുണ്ട്. വെള്ളത്തിന് ശബ്ദം, സ്പർശം, രൂപം, രസം എന്നിങ്ങനെ നാല് ഗുണങ്ങളുണ്ട്.
സ്പര്ശശബ്ദരസാ രൂപം ഗന്ധശ്ച പൃഥിവീഗുണാഃ । ഏവം മിലിതയോഗൈശ്ച ബ്രഹ്മാണ്ഡോത്പത്തിരുച്യതേ
ഭൂമിയുടെ ഗുണങ്ങൾ സ്പർശം, ശബ്ദം, രസം, രൂപം, ഗന്ധം എന്നിവയാണ്. ഇങ്ങനെ ഈ കൂട്ടിച്ചേർക്കലുകൾകൊണ്ടാണ് ബ്രഹ്മാണ്ഡത്തിന്റെ ഉത്ഭവം പറയുന്നത്.
സര്വേ ജീവാ മിലിത്വൈവ ബ്രഹ്മാണ്ഡാംശസമുദ്ഭവാഃ । ചതുരശീതിലക്ഷാശ്ച പ്രോക്താ വൈ ജീവജാതയഃ
എല്ലാ ജീവികളും ചേർന്ന് ബ്രഹ്മാണ്ഡത്തിന്റെ ഭാഗങ്ങളായി ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. എൺപത്തിനാലക്ഷം ജീവജാതികളാണ് 있다고 പറയുന്നു.
ഗുണാനാം രൂപസംസ്ഥാനാദിവര്ണനമ് ബ്രഹ്മോവാച സര്ഗോഽയം കഥിതസ്താത യത്പൃഷ്ടോഽഹം ത്വയാഽധുനാ । ഗുണാനാം രൂപസംസ്ഥാം വൈ ശൃണുഷ്വൈകാഗ്രമാനസഃ
ഗുണങ്ങളുടെ രൂപവും ക്രമീകരണവും വിവരണമായിരിക്കുന്നു.
സത്ത്വം പ്രീത്യാത്മകം ജ്ഞേയം സുഖാത്പ്രീതിസമുദ്ഭവഃ । ആര്ജവം ച തഥാ സത്യം ശൌചം ശ്രദ്ധാ ക്ഷമാ ധൃതിഃ
ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു: പ്രിയനായവനേ, നീ ഇപ്പോൾ എന്നോട് ചോദിച്ച ഈ സൃഷ്ടിയെ ഞാൻ വിശദീകരിച്ചു. ഇനി മനസ്സു ഏകാഗ്രമാക്കി ഗുണങ്ങളുടെ രൂപവും ക്രമീകരണവും കേൾക്കൂ.
അനുകമ്പാ തഥാ ലജ്ജാ ശാന്തിഃ സന്തോഷ ഏവ ച । ഏതൈഃ സത്ത്വപ്രതീതിശ്ച ജായതേ നിശ്ചലാ സദാ
സത്ത്വം എന്നത് സന്തോഷംകൊണ്ടും, സുഖത്തിൽനിന്ന് പിറക്കുന്ന പ്രീതിയാലുമാണ് അറിയേണ്ടത്. നേരത്തെയും സത്യം, ശുദ്ധി, വിശ്വാസം, ക്ഷമ, ധൈര്യം, ദയ, ലജ്ജ, ശാന്തി, സംതോഷം എന്നിവയാൽ സത്ത്വഗുണം സ്ഥിരമായി പ്രകടമാകുന്നു.
ശ്വേതവര്ണം തഥാ സത്ത്വം ധര്മേ പ്രീതികരഃ സദാ । സച്ഛ്രദ്ധോത്പാദകം നിത്യമസച്ഛ്രദ്ധാനിവാരകമ്
കാരുണ്യം, ലജ്ജ, സമാധാനം, സംതൃപ്തി ഇവയിലൂടെ സത്വഗുണം സ്ഥിരമായി ഉണരുന്നു; സത്വം സദാ ധർമ്മത്തിൽ സന്തോഷം നൽകുകയും, നല്ല വിശ്വാസം വളർത്തുകയും, തെറ്റായ വിശ്വാസം അകറ്റുകയും ചെയ്യുന്നു.
സാത്ത്വികീ രാജസീ ചൈവ താമസീ ച തഥാപരാ । ശ്രദ്ധാ തു ത്രിവിധാ പ്രോക്താ മുനിഭിസ്തത്ത്വദര്ശിഭിഃ
മഹർഷിമാർ സത്വികം, രാജസം, താമസം എന്നിങ്ങനെ വിശ്വാസം മൂന്നു വിധമാണെന്ന് പറയുന്നു.
രക്തവര്ണം രജഃ പ്രോക്തമപ്രീതികരമദ്ഭുതമ് । അപ്രീതിര്ദുഃഖയോഗത്വാദ്ഭവത്യേവ സുനിശ്ചിതാ
ചുവപ്പാണ് രാജസത്തിന്റെ നിറം; അത്ഭുതകരമായതും സന്തോഷം തരാത്തതുമാണ് അത്. ദു:ഖത്തോടുള്ള ബന്ധം കൊണ്ടു സന്തോഷരഹിതത്വം ഉറപ്പാണ്.
പ്രദ്വേഷോഽഥ തഥാ ദ്രോഹോ മത്സരഃ സ്തമ്ഭ ഏവ ച । ഉത്കണ്ഠാ ച തഥാ നിദ്രാ ശ്രദ്ധാ തത്ര ച രാജസീ
വൈരാഗ്യം, വൈരം, അസൂയ, അഹങ്കാരം, ആഗ്രഹം, ഉറക്കം എന്നിവയാണ് രാജസിക വിശ്വാസത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ.
മാനോ മദസ്തഥാ ഗര്വോ രജസാ കില ജായതേ । പ്രത്യേതവ്യം രജസ്ത്വേതൈര്ലക്ഷണൈശ്ച വിചക്ഷണൈഃ
അഹംഭാവം, മദം, ഗർവ്വം എന്നിവ രാജസത്തിൽ നിന്നാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്; ജ്ഞാനികൾക്ക് ഇവയിലൂടെ രാജസം തിരിച്ചറിയാൻ കഴിയും.
കൃഷ്ണവര്ണം തമഃ പ്രോക്തം മോഹനം ച വിഷാദകൃത് । ആലസ്യം ച തഥാഽജ്ഞാനം നിദ്രാ ദൈന്യം ഭയം തഥാ
കറുപ്പാണ് താമസത്തിന്റെ നിറം; അത് മോഹവും നിരാശയും ഉണർത്തുന്നു, കൂടാതെ ആൾസ്യം, അജ്ഞാനം, ഉറക്കം, ദു:ഖം, ഭയം എന്നിവയും ഉണ്ടാക്കുന്നു.
വിവാദശ്ചൈവ കാര്പണ്യം കൌടില്യം രോഷ ഏവ ച । വൈഷമ്യം വാതിനാസ്തിക്യം പരദോഷാനുദര്ശനമ്
വാദം, കഞ്ചുഷി, വഞ്ചന, കോപം, അസമത്വം, അത്യന്തം നാസ്തികത, മറ്റുള്ളവരുടെ കുറ്റം കാണൽ എന്നിവയും താമസത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങളാണ്.
പ്രത്യേതവ്യം തമസ്ത്വേതൈര്ലക്ഷണൈഃ സര്വഥാ ബുധൈഃ । താമസ്യാ ശ്രദ്ധയാ യുക്തം പരതാപോപപാദകമ്
ജ്ഞാനികൾക്ക് ഇവയിലൂടെ താമസം എല്ലായ്പ്പോഴും തിരിച്ചറിയണം; താമസിക വിശ്വാസം മറ്റുള്ളവർക്കു ദു:ഖം നൽകുന്നതാണ്.
സത്ത്വം പ്രകാശയിതവ്യം നിയന്തവ്യം രജഃ സദാ । സംഹര്തവ്യം തമഃ കാമം ജനേന ശുഭമിച്ഛതാ
സത്വം തെളിയിക്കണം, രാജസം എപ്പോഴും നിയന്ത്രിക്കണം, താമസം നശിപ്പിക്കണം; നല്ലതിനെ ആഗ്രഹിക്കുന്നവർക്ക് ഇതാണ് ചെയ്യേണ്ടത്.
അന്യോന്യാഭിഭവാച്ചൈതേ വിരുധ്യന്തി പരസ്പരമ് । തഥോഽന്യോന്യാശ്രയാഃ സര്വേ ന തിഷ്ഠന്തി നിരാശ്രയാഃ
ഇവ പരസ്പരം ഒന്നിനെ മറ്റൊന്ന് ജയിക്കുകയും എതിര്ക്കുകയും ചെയ്യുന്നു; എല്ലാം തമ്മിൽ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു, ഒന്നും സ്വതന്ത്രമായി നിലനിൽക്കുന്നില്ല.
സത്ത്വം ന കേവലം ക്വാപി ന രജോ ന തമസ്തഥാ । മിലിതാശ്ച സദാ സര്വേ തേനാന്യോന്യാശ്രയാഃ സ്മൃതാഃ
സത്വം, രാജസം, താമസം ഇവ ഒരിടത്തും ഒറ്റയ്ക്ക് നിലനിൽക്കുന്നില്ല; എല്ലാം ചേർന്നാണ് എപ്പോഴും ഉള്ളത്, അതുകൊണ്ട് പരസ്പര ആശ്രിതങ്ങളാണ്.
അന്യോന്യമിഥുനാച്ചൈവ വിസ്താരം കഥയാമ്യഹമ് । ശൃണു നാരദ യജ്ജ്ഞാത്വാ മുച്യതേ ഭവബന്ധനാത്
ഇവയുടെ പരസ്പര ബന്ധവും വ്യാപ്തിയും ഞാൻ വിശദീകരിക്കാം; കേൾക്കു നാരദാ, ഇത് അറിയുമ്പോൾ ഭവബന്ധനം വിട്ടു മോചിതനാകാം.
സന്ദേഹോഽത്ര ന കര്തവ്യോ ജ്ഞാത്വേത്യുക്തം മയാ വചഃ । ജ്ഞാതം തദനുഭൂതം യത്പരിജ്ഞാതം ഫലേ സതി
ഇവിടെ സംശയം വേണ്ട; ഞാൻ പറഞ്ഞത് അറിഞ്ഞാൽ അതിന്റെ ഫലം ലഭിക്കും, കാരണം അറിഞ്ഞതും അനുഭവിച്ചതും മനസ്സിലാക്കിയതും ഫലപ്രദമാണ്.
ശ്രവണാദ്ദര്ശനാച്ചൈവ സപദ്യേവ മഹാമതേ । സംസ്കാരാനുഭവാച്ചൈവ പരിജ്ഞാതം ന ജായതേ
കേൾവിയിലും കാഴ്ചയിലും, അനുഭവത്തിൽ പോലും, മഹാമതിയുള്ളവനേ, സത്യമായ അറിവ് ഉണ്ടാകുന്നില്ല.
ശ്രുതം തീര്ഥം പവിത്രഞ്ച ശ്രദ്ധോത്പന്നാ ച രാജസീ । നിര്ഗതസ്തത്ര തീര്ഥേ വൈ ദൃഷ്ടം ചൈവ യഥാശ്രുതമ്
ഒരു തീർത്ഥത്തെക്കുറിച്ച് കേൾക്കുന്നു, അതു വിശുദ്ധമാകുന്നു, രാജസിക വിശ്വാസം ഉണരുന്നു; ആ സ്ഥലത്ത് പോകുകയും, കേട്ടതുപോലെ കാണുകയും ചെയ്യുന്നു.
സ്നാതസ്തത്ര കൃതം കൃത്യം ദത്തം ദാനം ച രാജസമ് । സ്ഥിതസ്തത്ര കിയത്കാലം രജോഗുണസമാവൃതഃ
അവിടെ സ്നാനം ചെയ്യുന്നു, കര്മ്മങ്ങൾ ചെയ്യുന്നു, രാജസികമായി ദാനം നൽകുന്നു, കുറേ ദിവസം അവിടെ താമസിക്കുന്നു; രാജസിക ഗുണം അവനെ ചുറ്റിയിരിക്കുന്നു.
രാഗദ്വേഷാന്ന നിര്മുക്തഃ കാമക്രോധസമാവൃതഃ । പുനരേവ ഗൃഹം പ്രാപ്തോ യഥാപൂര്വം തഥാ സ്ഥിതഃ
രാഗവും ദ്വേഷവും വിട്ടുമാറാതെ, ആഗ്രഹവും കോപവും നിറഞ്ഞവനായി, പിന്നെയും വീട്ടിലേക്ക് മടങ്ങി പഴയപോലെ തന്നെ തുടരുന്നു.
ശ്രുതം ച നാനുഭൂതം വൈ തേന തീര്ഥം മുനീശ്വര । ന പ്രാപ്തം ച ഫലം യസ്മാദശ്രുതം വിദ്ധി നാരദ
കേട്ടതും അനുഭവിക്കാത്തതും, മഹർഷേ, തീർത്ഥയാത്രയുടെ ഫലം തരുന്നില്ല; നാരദാ, കേൾക്കാത്തത് ഫലമില്ലാത്തതാണെന്ന് അറിഞ്ഞുകൊൾക.
നിഷ്പാപത്വം ബലം വിദ്ധി തീര്ഥസ്യ മുനിസത്തമ । കൃഷേഃ ഫലം യഥാ ലോകേ നിഷ്പന്നാന്നസ്യ ഭക്ഷണമ്
മഹർഷികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായവനേ, ഒരു തീർത്ഥത്തിന്റെ ശക്തി അതിന്റെ പാപരഹിതത്വത്തിലാണ്. ലോകത്ത് കൃഷി ചെയ്താൽ അതിന്റെ ഫലം ആഹാരം കഴിക്കുന്നതുപോലെ തന്നെയാണ്.
പാപദേഹവികാരാ യേ കാമക്രോധാദയഃ പരേ । ലോഭോ മോഹസ്തഥാ തൃഷ്ണാ ദ്വേഷോ രാഗസ്തഥാ മദഃ
പാപഭരിതമായ ശരീരത്തിൽ ഉണ്ടാകുന്ന മാറ്റങ്ങൾ ആഗ്രഹം, കോപം, ലോഭം, മായ, തൃഷ്ണ, വൈരാഗ്യം, ആസക്തി, അഹങ്കാരം എന്നിവയാണ്.
അസൂയേര്ഷ്യാക്ഷമാശാന്തിഃ പാപാന്യേതാനി നാരദ । ന നിര്ഗതാനി ദേഹാത്തു താവത്പാപയുതോ നരഃ
നാരദാ, അസൂയ, ഈർഷ്യ, ക്ഷമയില്ലായ്മ, മനസ്സിലില്ലാത്ത സമാധാനം — ഇവയാണ് പാപങ്ങൾ. ഇവ ശരീരത്തിൽ നിന്ന് മാറിപ്പോകാതെ ഒരാൾ പാപബന്ധത്തിൽ തന്നെ കഴിയുന്നു.
കൃതേ തീര്ഥേ യദൈതാനി ദേഹാന്ന നിര്ഗതാനി ചേത് । നിഷ്ഫലഃ ശ്രമ ഏവൈകഃ കര്ഷകസ്യ യഥാ തഥാ
തീർത്ഥയാത്ര കഴിഞ്ഞിട്ടും ഈ ദോഷങ്ങൾ ശരീരത്തിൽ നിന്ന് മാറിയില്ലെങ്കിൽ, കർഷകൻ കഷ്ടപ്പെട്ടിട്ടും ഫലം കിട്ടാത്തതുപോലെ ആ പരിശ്രമം വൃഥയാകും.
ശ്രമേണാപീഡിതം ക്ഷേത്രം കൃഷ്ടാ ഭൂമിഃ സുദുര്ഘടാ । ഉപ്തം ബീജം മഹാര്ഘം ച ഹിതാ വൃത്തിരുദാഹൃതാ
വളരെ കഷ്ടപ്പെട്ട് ഉഴുതു, ഉഴുകാൻ ബുദ്ധിമുട്ടുള്ള നിലം, വിലയേറിയ വിത്ത് വിതച്ചാൽ — അങ്ങനെ ജീവിക്കാനാണ് നല്ല വഴി എന്ന് പറയപ്പെടുന്നു.
അഹോരാത്രം പരിക്ലിഷ്ടോ രക്ഷണാര്ഥം ഫലോത്സുകഃ । കാലേ സുപ്തസ്തു ഹേമന്തേ വനേ വ്യാഘ്രാദിഭിര്ഭൃശമ്
രാത്രി പകലില്ലാതെ കഷ്ടപ്പെട്ട്, ഫലത്തിനായി ആഗ്രഹിച്ച്, കൃഷിയെ കാത്ത് കർഷകൻ ഉണരുന്നു. പക്ഷേ, ശീതകാലത്ത് കാടിൽ ഉറങ്ങുമ്പോൾ പുലികൾ മുതലായവനാൽ വലിയ കഷ്ടം അനുഭവപ്പെടുന്നു.