സാധകസ്യ തു ധ്യാനാദൌ സ്ഥൂലരൂപം പ്രചക്ഷതേ । ശരീരം സൂക്ഷ്മമേവേദം പുരുഷസ്യ പ്രകീര്തിതമ്
സാധകനു ധ്യാനാദികളിൽ പ്രധാനമായും സ്ഥൂലരൂപം വിശദീകരിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ സൂക്ഷ്മശരീരം പുരുഷന്റെ ശരീരമാണ് എന്ന് പറയുന്നു.
മമ ചൈവ ശരീരം വൈ സൂത്രമിത്യഭിധീയതേ । സ്ഥൂലം ശരീരം വക്ഷ്യാമി ബ്രഹ്മണഃ പരമാത്മനഃ
എന്റെ ശരീരം 'സൂത്രം' എന്നാണ് വിളിക്കുന്നത്. ഇപ്പോൾ ഞാൻ ബ്രഹ്മാവിന്റെ, അതായത് പരമാത്മാവിന്റെ, സ്ഥൂലശരീരം വിശദീകരിക്കാം.
ശൃണു നാരദ യത്നേന യച്ഛ്രുത്വാ വിപ്രമുച്യതേ । തന്മാത്രാണി പുരോക്താനി ഭൂതസൂക്ഷ്മാണി യാനി വൈ
നാരദാ, ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കൂ; കേട്ടാൽ ജ്ഞാനികൾ മോചിതരാകുന്നതിനെക്കുറിച്ചാണ് ഞാൻ പറയുന്നത്. മുമ്പ് പറഞ്ഞ സൂക്ഷ്മഭൂതങ്ങൾ തന്നെയാണ് തന്മാത്രകൾ.
പഞ്ചീകൃത്യ തു താന്യേവ പഞ്ചഭൂതസമുദ്ഭവഃ । പഞ്ചീകരണഭേദോഽയം ശൃണു സംവദതഃ കില
അവയെ തന്നെ കൂട്ടിച്ചേർത്ത് അഞ്ചു സ്ഥൂലഭൂതങ്ങൾ ഉണ്ടാകുന്നു. ഈ കൂട്ടിച്ചേർക്കലിന്റെ വിധി ഞാൻ വിശദമായി പറയുന്നതും നീ കേൾക്കൂ.
പ്രഥമം രസതന്മാത്രാമുപാദായ മനസ്യപി । കല്പയേച്ച തഥാ തദ്വൈ യഥാ ഭവതി ചോദകമ്
ആദ്യം രസതന്മാത്രയെ എടുത്ത് മനസ്സിൽ ഉൾക്കൊണ്ട്, അതിനെ വെള്ളം ഉണ്ടാകുന്നതുപോലെ ചിന്തിക്കണം.
ശിഷ്ടാനാം ചൈവ ഭൂതാനാമംശാന്കൃത്വാ പൃഥക്പൃഥക് । ഉദകേ മിശ്രയേച്ചാംശാന്കൃതേ രസമയേ തതഃ
മറ്റുള്ള ഭൂതങ്ങളിൽനിന്ന് വേർതിരിച്ച് ഓരോ ഭാഗങ്ങളും എടുത്ത്, അവയെ വെള്ളത്തിൽ ചേർത്ത്, രസതന്മാത്രയുള്ള വെള്ളം ഉണ്ടാക്കണം.
തദാ ഭൂതവിഭാഗേ ച ചൈതന്യേ ച പ്രകാശിതേ । ചൈതന്യസ്യ പ്രവേശാത്തു തദാഽഹമിതി സംശയഃ
അപ്പോൾ ഭൂതങ്ങളുടെ വിഭജനംയും ചൈതന്യവും വ്യക്തമായപ്പോൾ, ചൈതന്യം അതിൽ പ്രവേശിക്കുമ്പോൾ 'ഞാൻ' എന്ന ബോധം ഉദിക്കുന്നു.
പ്രതീയമാനേ തേനൈവ വിശേഷേണാഭിമാനതഃ । ആദിനാരായണോ ദേവോ ഭഗവാനിതി ചോച്യതേ
അത് വ്യക്തമായി അനുഭവപ്പെടുമ്പോൾ, പ്രത്യേകിച്ച് അതിൽ ഐക്യബോധം ഉണ്ടാകുമ്പോൾ, ആദിനാരായണനെ ഭഗവാൻ എന്ന് വിളിക്കുന്നു.
ഘനീഭൂതേഽഥ ഭൂതാനാം വിഭാഗേ സ്പഷ്ടതാം ഗതേ । വൃദ്ധിം പ്രാപ്യ ഗുണൈശ്ചേത്ഥമേകൈകഗുണവൃദ്ധിതഃ
അപ്പോൾ ഭൂതങ്ങൾ ഘനീഭവിച്ച്, അവയുടെ വിഭജനം വ്യക്തമായതും, അവയുടെ ഗുണങ്ങൾ വർദ്ധിച്ചതും ഓരോ ഭൂതവും അതിന്റെ ഗുണം അനുസരിച്ച് വളരുന്നു.
ആകാശസ്യ ഗുണശ്ചൈകഃ ശബ്ദ ഏവ ന ചാപരഃ । ശബ്ദസ്പര്ശൌ ച വായോശ്ച ദ്വൌ ഗുണൌ പരികീര്തിതൌ
ആകാശത്തിന് ഒരേയൊരു ഗുണം മാത്രമേയുള്ളു, അതായത് ശബ്ദം. വായുവിന് ശബ്ദവും സ്പർശവും എന്നിങ്ങനെ രണ്ട് ഗുണങ്ങളാണ് പറയുന്നത്.
അഗ്നേഃ ശബ്ദശ്ച സ്പര്ശശ്ച രൂപമേതേ ത്രയോ ഗുണാഃ । ശബ്ദസ്പര്ശരൂപരസാശ്ചത്വാരോ വൈ ജലസ്യ ച
അഗ്നിക്ക് ശബ്ദം, സ്പർശം, രൂപം എന്നിങ്ങനെ മൂന്നു ഗുണങ്ങളുണ്ട്. വെള്ളത്തിന് ശബ്ദം, സ്പർശം, രൂപം, രസം എന്നിങ്ങനെ നാല് ഗുണങ്ങളുണ്ട്.
സ്പര്ശശബ്ദരസാ രൂപം ഗന്ധശ്ച പൃഥിവീഗുണാഃ । ഏവം മിലിതയോഗൈശ്ച ബ്രഹ്മാണ്ഡോത്പത്തിരുച്യതേ
ഭൂമിയുടെ ഗുണങ്ങൾ സ്പർശം, ശബ്ദം, രസം, രൂപം, ഗന്ധം എന്നിവയാണ്. ഇങ്ങനെ ഈ കൂട്ടിച്ചേർക്കലുകൾകൊണ്ടാണ് ബ്രഹ്മാണ്ഡത്തിന്റെ ഉത്ഭവം പറയുന്നത്.
സര്വേ ജീവാ മിലിത്വൈവ ബ്രഹ്മാണ്ഡാംശസമുദ്ഭവാഃ । ചതുരശീതിലക്ഷാശ്ച പ്രോക്താ വൈ ജീവജാതയഃ
എല്ലാ ജീവികളും ചേർന്ന് ബ്രഹ്മാണ്ഡത്തിന്റെ ഭാഗങ്ങളായി ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. എൺപത്തിനാലക്ഷം ജീവജാതികളാണ് 있다고 പറയുന്നു.
ഗുണാനാം രൂപസംസ്ഥാനാദിവര്ണനമ് ബ്രഹ്മോവാച സര്ഗോഽയം കഥിതസ്താത യത്പൃഷ്ടോഽഹം ത്വയാഽധുനാ । ഗുണാനാം രൂപസംസ്ഥാം വൈ ശൃണുഷ്വൈകാഗ്രമാനസഃ
ഗുണങ്ങളുടെ രൂപവും ക്രമീകരണവും വിവരണമായിരിക്കുന്നു.
സത്ത്വം പ്രീത്യാത്മകം ജ്ഞേയം സുഖാത്പ്രീതിസമുദ്ഭവഃ । ആര്ജവം ച തഥാ സത്യം ശൌചം ശ്രദ്ധാ ക്ഷമാ ധൃതിഃ
ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു: പ്രിയനായവനേ, നീ ഇപ്പോൾ എന്നോട് ചോദിച്ച ഈ സൃഷ്ടിയെ ഞാൻ വിശദീകരിച്ചു. ഇനി മനസ്സു ഏകാഗ്രമാക്കി ഗുണങ്ങളുടെ രൂപവും ക്രമീകരണവും കേൾക്കൂ.
അനുകമ്പാ തഥാ ലജ്ജാ ശാന്തിഃ സന്തോഷ ഏവ ച । ഏതൈഃ സത്ത്വപ്രതീതിശ്ച ജായതേ നിശ്ചലാ സദാ
സത്ത്വം എന്നത് സന്തോഷംകൊണ്ടും, സുഖത്തിൽനിന്ന് പിറക്കുന്ന പ്രീതിയാലുമാണ് അറിയേണ്ടത്. നേരത്തെയും സത്യം, ശുദ്ധി, വിശ്വാസം, ക്ഷമ, ധൈര്യം, ദയ, ലജ്ജ, ശാന്തി, സംതോഷം എന്നിവയാൽ സത്ത്വഗുണം സ്ഥിരമായി പ്രകടമാകുന്നു.
ശ്വേതവര്ണം തഥാ സത്ത്വം ധര്മേ പ്രീതികരഃ സദാ । സച്ഛ്രദ്ധോത്പാദകം നിത്യമസച്ഛ്രദ്ധാനിവാരകമ്
കാരുണ്യം, ലജ്ജ, സമാധാനം, സംതൃപ്തി ഇവയിലൂടെ സത്വഗുണം സ്ഥിരമായി ഉണരുന്നു; സത്വം സദാ ധർമ്മത്തിൽ സന്തോഷം നൽകുകയും, നല്ല വിശ്വാസം വളർത്തുകയും, തെറ്റായ വിശ്വാസം അകറ്റുകയും ചെയ്യുന്നു.
സാത്ത്വികീ രാജസീ ചൈവ താമസീ ച തഥാപരാ । ശ്രദ്ധാ തു ത്രിവിധാ പ്രോക്താ മുനിഭിസ്തത്ത്വദര്ശിഭിഃ
മഹർഷിമാർ സത്വികം, രാജസം, താമസം എന്നിങ്ങനെ വിശ്വാസം മൂന്നു വിധമാണെന്ന് പറയുന്നു.
രക്തവര്ണം രജഃ പ്രോക്തമപ്രീതികരമദ്ഭുതമ് । അപ്രീതിര്ദുഃഖയോഗത്വാദ്ഭവത്യേവ സുനിശ്ചിതാ
ചുവപ്പാണ് രാജസത്തിന്റെ നിറം; അത്ഭുതകരമായതും സന്തോഷം തരാത്തതുമാണ് അത്. ദു:ഖത്തോടുള്ള ബന്ധം കൊണ്ടു സന്തോഷരഹിതത്വം ഉറപ്പാണ്.
പ്രദ്വേഷോഽഥ തഥാ ദ്രോഹോ മത്സരഃ സ്തമ്ഭ ഏവ ച । ഉത്കണ്ഠാ ച തഥാ നിദ്രാ ശ്രദ്ധാ തത്ര ച രാജസീ
വൈരാഗ്യം, വൈരം, അസൂയ, അഹങ്കാരം, ആഗ്രഹം, ഉറക്കം എന്നിവയാണ് രാജസിക വിശ്വാസത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ.
മാനോ മദസ്തഥാ ഗര്വോ രജസാ കില ജായതേ । പ്രത്യേതവ്യം രജസ്ത്വേതൈര്ലക്ഷണൈശ്ച വിചക്ഷണൈഃ
അഹംഭാവം, മദം, ഗർവ്വം എന്നിവ രാജസത്തിൽ നിന്നാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്; ജ്ഞാനികൾക്ക് ഇവയിലൂടെ രാജസം തിരിച്ചറിയാൻ കഴിയും.
കൃഷ്ണവര്ണം തമഃ പ്രോക്തം മോഹനം ച വിഷാദകൃത് । ആലസ്യം ച തഥാഽജ്ഞാനം നിദ്രാ ദൈന്യം ഭയം തഥാ
കറുപ്പാണ് താമസത്തിന്റെ നിറം; അത് മോഹവും നിരാശയും ഉണർത്തുന്നു, കൂടാതെ ആൾസ്യം, അജ്ഞാനം, ഉറക്കം, ദു:ഖം, ഭയം എന്നിവയും ഉണ്ടാക്കുന്നു.
വിവാദശ്ചൈവ കാര്പണ്യം കൌടില്യം രോഷ ഏവ ച । വൈഷമ്യം വാതിനാസ്തിക്യം പരദോഷാനുദര്ശനമ്
വാദം, കഞ്ചുഷി, വഞ്ചന, കോപം, അസമത്വം, അത്യന്തം നാസ്തികത, മറ്റുള്ളവരുടെ കുറ്റം കാണൽ എന്നിവയും താമസത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങളാണ്.
പ്രത്യേതവ്യം തമസ്ത്വേതൈര്ലക്ഷണൈഃ സര്വഥാ ബുധൈഃ । താമസ്യാ ശ്രദ്ധയാ യുക്തം പരതാപോപപാദകമ്
ജ്ഞാനികൾക്ക് ഇവയിലൂടെ താമസം എല്ലായ്പ്പോഴും തിരിച്ചറിയണം; താമസിക വിശ്വാസം മറ്റുള്ളവർക്കു ദു:ഖം നൽകുന്നതാണ്.
സത്ത്വം പ്രകാശയിതവ്യം നിയന്തവ്യം രജഃ സദാ । സംഹര്തവ്യം തമഃ കാമം ജനേന ശുഭമിച്ഛതാ
സത്വം തെളിയിക്കണം, രാജസം എപ്പോഴും നിയന്ത്രിക്കണം, താമസം നശിപ്പിക്കണം; നല്ലതിനെ ആഗ്രഹിക്കുന്നവർക്ക് ഇതാണ് ചെയ്യേണ്ടത്.
അന്യോന്യാഭിഭവാച്ചൈതേ വിരുധ്യന്തി പരസ്പരമ് । തഥോഽന്യോന്യാശ്രയാഃ സര്വേ ന തിഷ്ഠന്തി നിരാശ്രയാഃ
ഇവ പരസ്പരം ഒന്നിനെ മറ്റൊന്ന് ജയിക്കുകയും എതിര്ക്കുകയും ചെയ്യുന്നു; എല്ലാം തമ്മിൽ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു, ഒന്നും സ്വതന്ത്രമായി നിലനിൽക്കുന്നില്ല.
സത്ത്വം ന കേവലം ക്വാപി ന രജോ ന തമസ്തഥാ । മിലിതാശ്ച സദാ സര്വേ തേനാന്യോന്യാശ്രയാഃ സ്മൃതാഃ
സത്വം, രാജസം, താമസം ഇവ ഒരിടത്തും ഒറ്റയ്ക്ക് നിലനിൽക്കുന്നില്ല; എല്ലാം ചേർന്നാണ് എപ്പോഴും ഉള്ളത്, അതുകൊണ്ട് പരസ്പര ആശ്രിതങ്ങളാണ്.
അന്യോന്യമിഥുനാച്ചൈവ വിസ്താരം കഥയാമ്യഹമ് । ശൃണു നാരദ യജ്ജ്ഞാത്വാ മുച്യതേ ഭവബന്ധനാത്
ഇവയുടെ പരസ്പര ബന്ധവും വ്യാപ്തിയും ഞാൻ വിശദീകരിക്കാം; കേൾക്കു നാരദാ, ഇത് അറിയുമ്പോൾ ഭവബന്ധനം വിട്ടു മോചിതനാകാം.
സന്ദേഹോഽത്ര ന കര്തവ്യോ ജ്ഞാത്വേത്യുക്തം മയാ വചഃ । ജ്ഞാതം തദനുഭൂതം യത്പരിജ്ഞാതം ഫലേ സതി
ഇവിടെ സംശയം വേണ്ട; ഞാൻ പറഞ്ഞത് അറിഞ്ഞാൽ അതിന്റെ ഫലം ലഭിക്കും, കാരണം അറിഞ്ഞതും അനുഭവിച്ചതും മനസ്സിലാക്കിയതും ഫലപ്രദമാണ്.
ശ്രവണാദ്ദര്ശനാച്ചൈവ സപദ്യേവ മഹാമതേ । സംസ്കാരാനുഭവാച്ചൈവ പരിജ്ഞാതം ന ജായതേ
കേൾവിയിലും കാഴ്ചയിലും, അനുഭവത്തിൽ പോലും, മഹാമതിയുള്ളവനേ, സത്യമായ അറിവ് ഉണ്ടാകുന്നില്ല.