ദശൈതാനി മിലിത്വാ തു ദ്രവ്യശക്തിയുതാനി വൈ । താമസാഹങ്കാരജഃ സ്യാത്സര്ഗസ്തദനുവൃത്തികഃ
ഈ പത്ത് സൂക്ഷ്മഭൂതങ്ങൾ ഒന്നിച്ച് ചേരുമ്പോൾ, ദ്രവ്യശക്തിയോടെ, താമസ അഹങ്കാരത്തിൽ നിന്നുള്ള സൃഷ്ടിയാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്.
രാജസ്യാശ്ച ക്രിയാശക്തേരുത്പന്നാനി ശൃണുഷ്വ മേ । ശ്രോത്രം ത്വഗ്രസനാ ചക്ഷുര്ഘ്രാണം ചൈവ ച പഞ്ചമമ്
രാജസ ഗുണത്തിന്റെ ക്രിയാശക്തിയിൽ നിന്നുള്ള സൃഷ്ടികൾ ഞാൻ പറയാം: ചെവി, ത്വക്ക്, നാവ്, കണ്ണ്, മൂക്ക് — ഈ അഞ്ചും.
ജ്ഞാനേന്ദ്രിയാണി ചൈതാനി തഥാ കര്മേന്ദ്രിയാണി ച । വാക്പാണിപാദപായുശ്ച ഗുഹ്യാന്താനി ച പഞ്ച വൈ
ഇവയാണ് അഞ്ചു ജ്ഞാനേന്ദ്രിയങ്ങൾ. അതുപോലെ, വാക്ക്, കൈ, കാൽ, ഗുദം, ഗുപ്തേന്ദ്രിയം — ഈ അഞ്ചും കര്മേന്ദ്രിയങ്ങളാണ്.
പ്രാണോഽപാനശ്ച വ്യാനശ്ച സമാനോദാനവായവഃ । പഞ്ചദശ മിലിത്വൈവ രാജസഃ സര്ഗ ഉച്യതേ
പ്രാണൻ, അപാനൻ, വ്യാനൻ, സമാനൻ, ഉദാനൻ — ഈ അഞ്ചു വായുക്കൾ ചേർന്ന്, പതിനഞ്ച് ഘടകങ്ങളായി രാജസ സൃഷ്ടി എന്നറിയപ്പെടുന്നു.
സാധനാനി കിലൈതാനി ക്രിയാശക്തിമയാനി ച । ഉപാദാനം കിലൈതേഷാം ചിദനുവൃത്തിരുച്യതേ
ഇവയാണ് ഉപകരണങ്ങൾ, ക്രിയാശക്തിയിൽ നിന്നുള്ളവ. അവയുടെ അടിസ്ഥാനമായി ചൈതന്യത്തിന്റെ തുടർച്ചയാണെന്ന് പറയുന്നു.
ജ്ഞാനശക്തിസമായുക്താഃ സാത്ത്വികാച്ച സമുദ്ഭവാഃ । ദിശോ വായുശ്ച സൂര്യശ്ച വരുണശ്ചാശ്വിനാവപി
ജ്ഞാനശക്തിയോടെ അനുഭവപ്പെടുന്നവ, സാത്വികത്തിൽ നിന്നു ഉദിച്ചവ: ദിശകൾ, വായു, സൂര്യൻ, വരുണൻ, അശ്വിനികൾ.
ജ്ഞാനേന്ദ്രിയാണാം പഞ്ചാനാം പഞ്ചാധിഷ്ഠാതൃദേവതാഃ । ചന്ദ്രോ ബ്രഹ്മാ തഥാ രുദ്രഃ ക്ഷേത്രജ്ഞശ്ച ചതുര്ഥകഃ
അഞ്ചു ജ്ഞാനേന്ദ്രിയങ്ങൾക്ക് അഞ്ചു അധിഷ്ഠാനദേവതകളുണ്ട്: ചന്ദ്രൻ, ബ്രഹ്മാവ്, രുദ്രൻ, ക്ഷേത്രജ്ഞൻ എന്ന നാലാമൻ.
ഇത്യന്തഃകരണാഖ്യസ്യ ബുദ്ധ്യാദേശ്ചാധിദൈവതമ് । ചത്വാര്യേവ തഥാ പ്രോക്താഃ കിലാധിഷ്ഠാതൃദേവതാഃ
ഇങ്ങനെ, ബുദ്ധി മുതലായ അന്തഃകരണത്തിന് നാലു അധിഷ്ഠാനദേവതകളാണുള്ളത് എന്നും പറയുന്നു.
മനസാ സഹ ചൈതാനി നൂനം പഞ്ചദശൈവ തു । സാത്ത്വികസ്യ തു സര്ഗോഽയം സാത്ത്വികാഖ്യഃ പ്രകീര്തിതഃ
മനസ്സിനൊപ്പം ഇതെല്ലാം ചേർത്ത് പതിനഞ്ച് എണ്ണം ആകുന്നു. സാത്വികസ്വഭാവമുള്ള ഈ സൃഷ്ടിയെ സാത്വികസൃഷ്ടി എന്നാണ് വിളിക്കുന്നത്.
സ്ഥൂലസൂക്ഷ്മാദിഭേദേന ദ്വേ രൂപേ പരമാത്മനഃ । ജ്ഞാനരൂപം നിരാകാരം നിദാനം തത്പ്രചക്ഷതേ
സ്ഥൂലവും സൂക്ഷ്മവുമായ വ്യത്യാസം കൊണ്ടാണ് പരമാത്മാവിന് രണ്ട് രൂപങ്ങൾ ഉണ്ടാകുന്നത്. അതിൽ ജ്ഞാനസ്വഭാവമുള്ളത്, ആകൃതിയില്ലാത്തത്, കാരണം എന്നാണ് പറയുന്നത്.
സാധകസ്യ തു ധ്യാനാദൌ സ്ഥൂലരൂപം പ്രചക്ഷതേ । ശരീരം സൂക്ഷ്മമേവേദം പുരുഷസ്യ പ്രകീര്തിതമ്
സാധകനു ധ്യാനാദികളിൽ പ്രധാനമായും സ്ഥൂലരൂപം വിശദീകരിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ സൂക്ഷ്മശരീരം പുരുഷന്റെ ശരീരമാണ് എന്ന് പറയുന്നു.
മമ ചൈവ ശരീരം വൈ സൂത്രമിത്യഭിധീയതേ । സ്ഥൂലം ശരീരം വക്ഷ്യാമി ബ്രഹ്മണഃ പരമാത്മനഃ
എന്റെ ശരീരം 'സൂത്രം' എന്നാണ് വിളിക്കുന്നത്. ഇപ്പോൾ ഞാൻ ബ്രഹ്മാവിന്റെ, അതായത് പരമാത്മാവിന്റെ, സ്ഥൂലശരീരം വിശദീകരിക്കാം.
ശൃണു നാരദ യത്നേന യച്ഛ്രുത്വാ വിപ്രമുച്യതേ । തന്മാത്രാണി പുരോക്താനി ഭൂതസൂക്ഷ്മാണി യാനി വൈ
നാരദാ, ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കൂ; കേട്ടാൽ ജ്ഞാനികൾ മോചിതരാകുന്നതിനെക്കുറിച്ചാണ് ഞാൻ പറയുന്നത്. മുമ്പ് പറഞ്ഞ സൂക്ഷ്മഭൂതങ്ങൾ തന്നെയാണ് തന്മാത്രകൾ.
പഞ്ചീകൃത്യ തു താന്യേവ പഞ്ചഭൂതസമുദ്ഭവഃ । പഞ്ചീകരണഭേദോഽയം ശൃണു സംവദതഃ കില
അവയെ തന്നെ കൂട്ടിച്ചേർത്ത് അഞ്ചു സ്ഥൂലഭൂതങ്ങൾ ഉണ്ടാകുന്നു. ഈ കൂട്ടിച്ചേർക്കലിന്റെ വിധി ഞാൻ വിശദമായി പറയുന്നതും നീ കേൾക്കൂ.
പ്രഥമം രസതന്മാത്രാമുപാദായ മനസ്യപി । കല്പയേച്ച തഥാ തദ്വൈ യഥാ ഭവതി ചോദകമ്
ആദ്യം രസതന്മാത്രയെ എടുത്ത് മനസ്സിൽ ഉൾക്കൊണ്ട്, അതിനെ വെള്ളം ഉണ്ടാകുന്നതുപോലെ ചിന്തിക്കണം.
ശിഷ്ടാനാം ചൈവ ഭൂതാനാമംശാന്കൃത്വാ പൃഥക്പൃഥക് । ഉദകേ മിശ്രയേച്ചാംശാന്കൃതേ രസമയേ തതഃ
മറ്റുള്ള ഭൂതങ്ങളിൽനിന്ന് വേർതിരിച്ച് ഓരോ ഭാഗങ്ങളും എടുത്ത്, അവയെ വെള്ളത്തിൽ ചേർത്ത്, രസതന്മാത്രയുള്ള വെള്ളം ഉണ്ടാക്കണം.
തദാ ഭൂതവിഭാഗേ ച ചൈതന്യേ ച പ്രകാശിതേ । ചൈതന്യസ്യ പ്രവേശാത്തു തദാഽഹമിതി സംശയഃ
അപ്പോൾ ഭൂതങ്ങളുടെ വിഭജനംയും ചൈതന്യവും വ്യക്തമായപ്പോൾ, ചൈതന്യം അതിൽ പ്രവേശിക്കുമ്പോൾ 'ഞാൻ' എന്ന ബോധം ഉദിക്കുന്നു.
പ്രതീയമാനേ തേനൈവ വിശേഷേണാഭിമാനതഃ । ആദിനാരായണോ ദേവോ ഭഗവാനിതി ചോച്യതേ
അത് വ്യക്തമായി അനുഭവപ്പെടുമ്പോൾ, പ്രത്യേകിച്ച് അതിൽ ഐക്യബോധം ഉണ്ടാകുമ്പോൾ, ആദിനാരായണനെ ഭഗവാൻ എന്ന് വിളിക്കുന്നു.
ഘനീഭൂതേഽഥ ഭൂതാനാം വിഭാഗേ സ്പഷ്ടതാം ഗതേ । വൃദ്ധിം പ്രാപ്യ ഗുണൈശ്ചേത്ഥമേകൈകഗുണവൃദ്ധിതഃ
അപ്പോൾ ഭൂതങ്ങൾ ഘനീഭവിച്ച്, അവയുടെ വിഭജനം വ്യക്തമായതും, അവയുടെ ഗുണങ്ങൾ വർദ്ധിച്ചതും ഓരോ ഭൂതവും അതിന്റെ ഗുണം അനുസരിച്ച് വളരുന്നു.
ആകാശസ്യ ഗുണശ്ചൈകഃ ശബ്ദ ഏവ ന ചാപരഃ । ശബ്ദസ്പര്ശൌ ച വായോശ്ച ദ്വൌ ഗുണൌ പരികീര്തിതൌ
ആകാശത്തിന് ഒരേയൊരു ഗുണം മാത്രമേയുള്ളു, അതായത് ശബ്ദം. വായുവിന് ശബ്ദവും സ്പർശവും എന്നിങ്ങനെ രണ്ട് ഗുണങ്ങളാണ് പറയുന്നത്.
അഗ്നേഃ ശബ്ദശ്ച സ്പര്ശശ്ച രൂപമേതേ ത്രയോ ഗുണാഃ । ശബ്ദസ്പര്ശരൂപരസാശ്ചത്വാരോ വൈ ജലസ്യ ച
അഗ്നിക്ക് ശബ്ദം, സ്പർശം, രൂപം എന്നിങ്ങനെ മൂന്നു ഗുണങ്ങളുണ്ട്. വെള്ളത്തിന് ശബ്ദം, സ്പർശം, രൂപം, രസം എന്നിങ്ങനെ നാല് ഗുണങ്ങളുണ്ട്.
സ്പര്ശശബ്ദരസാ രൂപം ഗന്ധശ്ച പൃഥിവീഗുണാഃ । ഏവം മിലിതയോഗൈശ്ച ബ്രഹ്മാണ്ഡോത്പത്തിരുച്യതേ
ഭൂമിയുടെ ഗുണങ്ങൾ സ്പർശം, ശബ്ദം, രസം, രൂപം, ഗന്ധം എന്നിവയാണ്. ഇങ്ങനെ ഈ കൂട്ടിച്ചേർക്കലുകൾകൊണ്ടാണ് ബ്രഹ്മാണ്ഡത്തിന്റെ ഉത്ഭവം പറയുന്നത്.
സര്വേ ജീവാ മിലിത്വൈവ ബ്രഹ്മാണ്ഡാംശസമുദ്ഭവാഃ । ചതുരശീതിലക്ഷാശ്ച പ്രോക്താ വൈ ജീവജാതയഃ
എല്ലാ ജീവികളും ചേർന്ന് ബ്രഹ്മാണ്ഡത്തിന്റെ ഭാഗങ്ങളായി ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. എൺപത്തിനാലക്ഷം ജീവജാതികളാണ് 있다고 പറയുന്നു.
ഗുണാനാം രൂപസംസ്ഥാനാദിവര്ണനമ് ബ്രഹ്മോവാച സര്ഗോഽയം കഥിതസ്താത യത്പൃഷ്ടോഽഹം ത്വയാഽധുനാ । ഗുണാനാം രൂപസംസ്ഥാം വൈ ശൃണുഷ്വൈകാഗ്രമാനസഃ
ഗുണങ്ങളുടെ രൂപവും ക്രമീകരണവും വിവരണമായിരിക്കുന്നു.
സത്ത്വം പ്രീത്യാത്മകം ജ്ഞേയം സുഖാത്പ്രീതിസമുദ്ഭവഃ । ആര്ജവം ച തഥാ സത്യം ശൌചം ശ്രദ്ധാ ക്ഷമാ ധൃതിഃ
ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു: പ്രിയനായവനേ, നീ ഇപ്പോൾ എന്നോട് ചോദിച്ച ഈ സൃഷ്ടിയെ ഞാൻ വിശദീകരിച്ചു. ഇനി മനസ്സു ഏകാഗ്രമാക്കി ഗുണങ്ങളുടെ രൂപവും ക്രമീകരണവും കേൾക്കൂ.
അനുകമ്പാ തഥാ ലജ്ജാ ശാന്തിഃ സന്തോഷ ഏവ ച । ഏതൈഃ സത്ത്വപ്രതീതിശ്ച ജായതേ നിശ്ചലാ സദാ
സത്ത്വം എന്നത് സന്തോഷംകൊണ്ടും, സുഖത്തിൽനിന്ന് പിറക്കുന്ന പ്രീതിയാലുമാണ് അറിയേണ്ടത്. നേരത്തെയും സത്യം, ശുദ്ധി, വിശ്വാസം, ക്ഷമ, ധൈര്യം, ദയ, ലജ്ജ, ശാന്തി, സംതോഷം എന്നിവയാൽ സത്ത്വഗുണം സ്ഥിരമായി പ്രകടമാകുന്നു.
ശ്വേതവര്ണം തഥാ സത്ത്വം ധര്മേ പ്രീതികരഃ സദാ । സച്ഛ്രദ്ധോത്പാദകം നിത്യമസച്ഛ്രദ്ധാനിവാരകമ്
കാരുണ്യം, ലജ്ജ, സമാധാനം, സംതൃപ്തി ഇവയിലൂടെ സത്വഗുണം സ്ഥിരമായി ഉണരുന്നു; സത്വം സദാ ധർമ്മത്തിൽ സന്തോഷം നൽകുകയും, നല്ല വിശ്വാസം വളർത്തുകയും, തെറ്റായ വിശ്വാസം അകറ്റുകയും ചെയ്യുന്നു.
സാത്ത്വികീ രാജസീ ചൈവ താമസീ ച തഥാപരാ । ശ്രദ്ധാ തു ത്രിവിധാ പ്രോക്താ മുനിഭിസ്തത്ത്വദര്ശിഭിഃ
മഹർഷിമാർ സത്വികം, രാജസം, താമസം എന്നിങ്ങനെ വിശ്വാസം മൂന്നു വിധമാണെന്ന് പറയുന്നു.
രക്തവര്ണം രജഃ പ്രോക്തമപ്രീതികരമദ്ഭുതമ് । അപ്രീതിര്ദുഃഖയോഗത്വാദ്ഭവത്യേവ സുനിശ്ചിതാ
ചുവപ്പാണ് രാജസത്തിന്റെ നിറം; അത്ഭുതകരമായതും സന്തോഷം തരാത്തതുമാണ് അത്. ദു:ഖത്തോടുള്ള ബന്ധം കൊണ്ടു സന്തോഷരഹിതത്വം ഉറപ്പാണ്.
പ്രദ്വേഷോഽഥ തഥാ ദ്രോഹോ മത്സരഃ സ്തമ്ഭ ഏവ ച । ഉത്കണ്ഠാ ച തഥാ നിദ്രാ ശ്രദ്ധാ തത്ര ച രാജസീ
വൈരാഗ്യം, വൈരം, അസൂയ, അഹങ്കാരം, ആഗ്രഹം, ഉറക്കം എന്നിവയാണ് രാജസിക വിശ്വാസത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ.