പ്രത്യക്ഷം തത്ര ദൃഷ്ടാന്തം പശ്യന്തു സചിവാഃ കില । ദിവി കോഽപി പൃഥിവ്യാം വാ ദൃശ്യതേ പുരുഷഃ ക്വചിത്
'മന്ത്രിമാർക്ക് ഈ ഉദാഹരണം നേരിട്ട് കാണാം. സ്വർഗ്ഗത്തിലും ഭൂമിയിലും വിധിയെ മറികടക്കാൻ കഴിയുന്ന ആരെങ്കിലും ഉണ്ടോ?'
ദൈവേ മതിം സമാധായ യസ്തിഷ്ഠേത്തു നിരുദ്യമഃ । വിരക്തസ്തു യതിര്ഭൂത്വാ ഭിക്ഷാര്ഥം യാതി സര്വഥാ
'വിധിയിൽ മനസ്സു നിർത്തി ഒരുവൻ ശ്രമം കൂടാതെ ഇരിക്കണം; അല്ലെങ്കിൽ, വൈരാഗ്യം കൈവരിച്ച് യതിയായി ഭിക്ഷയ്ക്കായി എവിടെയും പോകാം.'
ഗൃഹസ്ഥാനാം ഗൃഹേ കാമമാഹൂതോ വാഥവാന്യഥാ । യദൃച്ഛയോപപന്നം ച ക്ഷിപ്തം കേനാപി വാ മുഖേ
'ഗൃഹസ്ഥരുടെ വീട്ടിൽ, ക്ഷണിച്ചാലോ അല്ലയോ, യാദൃശ്ചികമായി ലഭിക്കുന്നതോ, ആരെങ്കിലും വായിൽ ഇടുന്നതോ—'
ഉദ്യമേന വിനാ ചാസ്യാദുദരേ സംവിശേത്കഥമ് । പ്രയത്നശ്ചോദ്യമേ കാര്യോ യദാ സിദ്ധിം ന യാതി ചേത്
'ശ്രമം ഇല്ലാതെ ആഹാരം വയറ്റിൽ എങ്ങനെ എത്തും? വിജയിക്കാത്തപക്ഷം ശ്രമം ചെയ്യേണ്ടതാണ്.'
തദാ ദൈവം സ്ഥിതം ചേതി ചിത്തമാലമ്ബയേദ്ബുധഃ । മന്ത്രിണ ഊചുഃ കോ മുനിര്യേന ദത്ത്വാര്ധമായുഷോ ജീവിതാ പ്രിയാ
'അപ്പോൾ ബുദ്ധിമാന്മാർ വിധിയിൽ ആശ്രയിക്കണം എന്ന് പറയുന്നു.' മന്ത്രിമാർ ചോദിച്ചു: 'ആയുസ്സിന്റെ പാതി നൽകി തന്റെ പ്രിയയെ ജീവിപ്പിച്ച മുനി ആരാണ്?'
കഥം മൃതാ മഹാരാജ തന്നോ ബ്രൂഹി സവിസ്തരമ് । രാജോവാച ഭൃഗോര്ഭാര്യാ വരാരോഹാ പുലോമാ നാമ സുന്ദരീ
'അവൾ എങ്ങനെ മരിച്ചു, മഹാരാജാവേ? ദയവായി വിശദമായി പറയൂ.' രാജാവ് പറഞ്ഞു: 'ഭൃഗുവിന്റെ ഭാര്യ, മനോഹരമായ രൂപവും സൗന്ദര്യവും ഉള്ളവൾ, പുലോമയായിരുന്നു.'
തസ്യാം തു ച്യവനോ നാമ മുനിര്ജാതോഽതിവിശ്രുതഃ । ച്യവനസ്യ ച ശര്യാതേഃ സുകന്യാ നാമ സുന്ദരീ
'അവളിൽ നിന്ന് പ്രശസ്തനായ ച്യവനമുനി ജനിച്ചു. ച്യവനന്റെ മകൾ, ശര്യാതിയുടെ പുത്രി, സുന്ദരിയായ സുകന്യയായിരുന്നു.'
തസ്യാം ജജ്ഞേ സുതഃ ശ്രീമാന്പ്രമതിര്നാമ വിശ്രുതഃ । പ്രമതേസ്തു പ്രിയാ ഭാര്യാ പ്രതാപീ നാമ വിശ്രുതാ
'അവളിൽ നിന്ന് പ്രശസ്തനും സമ്പന്നനുമായ പ്രമതി എന്ന പുത്രൻ ജനിച്ചു. പ്രമതിയുടെ പ്രിയഭാര്യ പ്രസിദ്ധയായ പ്രതാപിയായിരുന്നു.'
രുരുര്നാമ സുതോ ജാതസ്തഥാ പരമതാപസഃ । തസ്മിംശ്ച സമയേ കശ്ചിത്സ്ഥൂലകേശശ്ച വിശ്രുതഃ
രുരു എന്നൊരു മകൻ ജനിച്ചു, അത്യന്തം തപസ്സിൽ ലയിച്ചവൻ. അന്നേ സമയത്ത്, സ്ഥൂലകേശൻ എന്ന പ്രശസ്തനായ ഒരു മഹർഷിയും ഉണ്ടായിരുന്നു.
ബഭൂവ തപസാ യുക്തോ ധര്മാത്മാ സത്യസമ്മതഃ । ഏതസ്മിന്നന്തരേ മാന്യാ മേനകാ ച വരാപ്സരാഃ
അവൻ തപസ്സിൽ മുഴുകിയവനും, ധർമ്മനിഷ്ഠനും, സത്യസന്ധതയ്ക്കായി എല്ലാവരുടെയും മാന്യനുമായിരുന്നു. അതിനിടയിൽ, മാന്യയായ മേനക എന്ന ഉത്തമ അപ്സരസും അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു.
ക്രീഡാം ചക്രേ നദീതീരേ ത്രിഷു ലോകേഷു സുന്ദരീ । ഗര്ഭം വിശ്വാവസോഃ പ്രാപ്യ നിര്ഗതാ വരവര്ണിനീ
മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും പ്രശസ്തയായ ആ സുന്ദരി, ഒരു നദീതീരത്ത് കളിച്ചു കൊണ്ടിരുന്നു. വിശ്വാവസുവിൽ നിന്ന് ഗർഭം പ്രാപിച്ച ശേഷം, ആ മനോഹരവണ്ണയുള്ളവൾ അവിടെ നിന്ന് പുറപ്പെട്ടു.
സ്ഥൂലകേശാശ്രമേ ഗത്വാ വിസസര്ജ വരാപ്സരാഃ । കന്യകാം ച നദീതീരേ ത്രിഷു ലോകേഷു സുന്ദരീമ്
അവൾ സ്ഥൂലകേശന്റെ ആശ്രമത്തിൽ ചെന്നു, മൂന്നു ലോകങ്ങൾക്കും അലങ്കാരമായ ആ സുന്ദരിയായ പെൺകുട്ടിയെ നദീതീരത്ത് വിട്ടു.
ദൃഷ്ട്വാനാഥാം തദാ കന്യാം ജഗ്രാഹ മുനിസത്തമഃ । പുപോഷ സ്ഥൂലകേശസ്തു നാമ്നാ ചക്രേ പ്രമദ്വരാമ്
ആ പെൺകുട്ടിയെ അവിടെ ഒരാളുമില്ലാതെ കണ്ട മഹർഷി അവളെ ഏറ്റെടുത്തു. സ്ഥൂലകേശൻ അവളെ വളർത്തി, പ്രമദ്വരാ എന്ന പേരിട്ടു.
സാ കാലേ യൌവനം പ്രാപ്താ സര്വലക്ഷണസംയുതാ । രുരുര്ദൃഷ്ട്വാഥ താം ബാലാം കാമബാണാര്ദിതോ ഹ്യഭൂത്
കാലക്രമേണ, അവൾ യൗവനത്തിലേക്ക് വളർന്നു, എല്ലാ ശ്രേഷ്ഠ ലക്ഷണങ്ങളും അവളിൽ ഉണ്ടായിരുന്നു. ആ ബാലയെ കണ്ടപ്പോൾ, രുരുവിന് മനസ്സിൽ പ്രണയാഗ്നി പടർന്നു.
പരീക്ഷിദ്രാജ്ഞോ ഗുപ്തഗൃഹേ വാസവര്ണനമ് പരീക്ഷിദുവാച കാമാര്തഃ സ മുനിര്ഗത്വാ രുരുഃ സുപ്തോ നിജാശ്രമേ । പിതാ പപ്രച്ഛ ദീനം തം കിം രുരോ വിമനാ അസി
പരീക്ഷിതൻ പറഞ്ഞു: പ്രണയവേദനയിൽ കുഴഞ്ഞ രുരു, തന്റെ ആശ്രമത്തിൽ പോയി. അപ്പോൾ അവന്റെ അച്ഛൻ ഉറങ്ങിക്കൊണ്ടിരുന്നു. ദു:ഖിതനായി അച്ഛൻ ചോദിച്ചു: 'രുരുവേ, നീ എന്തുകൊണ്ട് ഇങ്ങനെ വിഷണ്ണനാണ്?'
സ തമാഹാതികാമാര്തഃ സ്ഥൂലകേശസ്യ ചാശ്രമേ । കന്യാ പ്രമദ്വരാ നാമ സാ മേ ഭാര്യാ ഭവേദിതി
പ്രണയവേദനയിൽ പെടുന്ന രുരു മറുപടി പറഞ്ഞു: 'സ്ഥൂലകേശന്റെ ആശ്രമത്തിൽ പ്രമദ്വരാ എന്നൊരു പെൺകുട്ടിയുണ്ട്. അവൾ എനിക്ക് ഭാര്യയായാൽ മതിയെന്നു ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.'
സ ഗത്വാ പ്രമതിസ്തൂര്ണം സ്ഥൂലകേശം മഹാമുനിമ് । പ്രമുഹ്യ സുമുഖം കൃത്വാ യയാചേ താം വരാനനാമ്
അപ്പോൾ പ്രമതി വേഗത്തിൽ സ്ഥൂലകേശൻ മഹർഷിയുടെ അടുക്കൽ ചെന്നു. വിനയപൂർവ്വം, സ്നേഹപൂർവ്വമായ മുഖത്തോടെ, ആ മനോഹരവദനിയായ പെൺകുട്ടിയെ ചോദിച്ചു.
ദദൌ വാചം സ്ഥൂലകേശഃ പ്രദാസ്യാമി ശുഭേഽഹനി । വിവാഹാര്ഥം ച സമ്ഭാരം രചയാമാസതുര്വനേ
സ്ഥൂലകേശൻ വാഗ്ദാനം ചെയ്തു: 'ശുഭദിനത്തിൽ ഞാൻ അവളെ നൽകാം.' അതിനുശേഷം ഇരുവരും കാടിൽ വിവാഹത്തിനുള്ള ഒരുക്കങ്ങൾ തുടങ്ങി.
പ്രമതിഃ സ്ഥൂലകേശശ്ച വിവാഹാര്ഥം സമുദ്യതൌ । ബഭൂവതുര്മഹാത്മാനൌ സമീപസ്ഥൌ തപോവനേ
പ്രമതിയും സ്ഥൂലകേശനും, മഹാത്മാക്കളായ ഇരുവരും, വിവാഹത്തിന് ആവേശത്തോടെ തയ്യാറെടുപ്പുകൾ നടത്തി, ആശ്രമത്തിനരികിൽ തന്നെ പാർത്തി.
തസ്മിന്നവസരേ കന്യാ രമമാണാ ഗൃഹാങ്ഗണേ । പ്രസുപ്തം പന്നഗം പാദേനാസ്പൃശച്ചാരുലോചനാ
അപ്പോഴൊരു അവസരത്തിൽ, ആ സുന്ദരി പെൺകുട്ടി വീട്ടുമുറ്റത്ത് സന്തോഷത്തോടെ കളിച്ചു കൊണ്ടിരിക്കെ, അവളെ അറിയാതെ കാൽ കൊണ്ട് ഉറങ്ങിക്കൊണ്ടിരുന്ന ഒരു പാമ്പിനെ തൊട്ടുപോയി.
ദഷ്ടാ തു പന്നഗേനാഥ സാ മമാര വരാങ്ഗനാ । കോലാഹലസ്തദാ ജാതോ മൃതാം ദൃഷ്ട്വാ പ്രമദ്വരാമ്
പാമ്പ് കടിച്ചതോടെ, ആ ശ്രേഷ്ഠവദനിയായ പെൺകുട്ടി മരണപ്പെട്ടു. പ്രമദ്വരയെ മരിച്ച നിലയിൽ കണ്ടപ്പോൾ, വലിയ കലഹവും ദു:ഖവും അവിടെ ഉണ്ടായി.
മിലിതാ മുനയഃ സര്വേ ചുക്രുശുഃ ശോകസംയുതാഃ । ഭൂമൌ താം പതിതാം ദൃഷ്ട്വാ പിതാ തസ്യാതിദുഃഖിതഃ
എല്ലാ മഹർഷികളും അവിടെ കൂടി, ദു:ഖത്തിൽ ആഴ്ന്ന് കരയാൻ തുടങ്ങി. നിലത്ത് വീണുകിടക്കുന്ന മകളെ കണ്ട അച്ഛൻ അതീവ ദു:ഖിതനായി.
രുരോദ വിഗതപ്രാണാം ദീപ്യമാനാം സുതേജസാ । രുരുഃ ശ്രുത്വാ തദാക്രന്ദം ദര്ശനാര്ഥം സമാഗതഃ
പ്രാണൻ വിട്ടെങ്കിലും പ്രകാശം മങ്ങിയില്ലാത്ത മകളെ നോക്കി അച്ഛൻ കരഞ്ഞു. ആ കരച്ചിൽ കേട്ട് രുരു അവിടെ എത്തി.
ദദര്ശ പതിതാം തത്ര സജീവാമിവ കാമിനീമ് । രുദന്തം സ്ഥൂലകേശം ച ദൃഷ്ട്വാന്യാനൃഷിസത്തമാന്
അവിടെ രുരു അവളുടെ ശരീരം വീണുകിടക്കുന്നത് കണ്ടു, ജീവിച്ചിരിക്കുന്നതുപോലെയുള്ള തന്റെ പ്രിയപ്പെട്ടവളെ പോലെ. സ്ഥൂലകേശനും മറ്റു മഹർഷികളും കരയുന്നത് അവൻ കണ്ടു.
രുരുഃ സ്ഥാനാദ്ബഹിര്ഗത്വാ രുരോദ വിരഹാകുലഃ । അഹോ ദൈവേന സര്പോഽയം പ്രേഷിതഃ പരമാദ്ഭുതഃ
രുരു അവിടെ നിന്ന് പുറത്തേക്കു പോയി, വേർപാടിന്റെ വേദനയിൽ കരഞ്ഞു: 'അയ്യോ, ദൈവത്തിന്റെ ഇഷ്ടംകൊണ്ടു ഈ പാമ്പ് അയക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — അത്ഭുതം തന്നെ!'
മമ ശര്മവിഘാതായ ദുഃഖഹേതുരയം കില । കിം കരോമി ക്വ ഗച്ഛാമി മൃതാ മേ പ്രാണവല്ലഭാ
'എന്റെ സന്തോഷം നശിപ്പിക്കാൻ, ഈ പാമ്പാണ് എന്റെ ദു:ഖത്തിന് കാരണം. ഞാൻ എന്ത് ചെയ്യും, എവിടെ പോകും — എന്റെ പ്രിയപ്പെട്ടവൾ മരിച്ചുപോയി.'
ന വൈ ജീവിതുമിച്ഛാമി വിയുക്തഃ പ്രിയയാനയാ । നാലിങ്ഗിതാ വരാരോഹാ ന മയാ ചുമ്ബിതാ മുഖേ
എന്റെ പ്രിയപ്പെട്ടവളിൽ നിന്ന് വേർപിരിഞ്ഞ് ജീവിക്കാൻ എനിക്ക് ആഗ്രഹമില്ല. മനോഹരമായ രൂപമുള്ള അവളെ ഞാൻ ചുംബിച്ചിട്ടില്ല, കെട്ടിപ്പിടിച്ചിട്ടുമില്ല.
ന പാണിഗ്രഹണം പ്രാപ്തം മന്ദഭാഗ്യേന സര്വഥാ । ലാജാഹോമസ്തഥാ ചാഗ്നൌ ന കൃതസ്ത്വനയാ സഹ
എന്റെ ദൗർഭാഗ്യത്താൽ അവളുടെ കൈ പിടിച്ച് വിവാഹം കഴിക്കാനോ, അവളോടൊപ്പം അഗ്നിയിൽ ലാജഹോമം നടത്താനോ എനിക്ക് ഒരിക്കലും കഴിഞ്ഞില്ല.
മാനുഷ്യം ധിഗിദം കാമം ഗച്ഛന്ത്വദ്യ മമാസവഃ । ദുഃഖിതസ്യ ന വാ മൃത്യുര്വാഞ്ഛിതഃ സമുപൈതി ഹി
ഈ മനുഷ്യജീവിതം എനിക്ക് വെറുപ്പാണ്; ഇന്ന് എന്റെ ജീവൻ തന്നെ വിടുന്നു. ദുഃഖിതനായവനു മരണം ആഗ്രഹിച്ചാലും അത് വരാറില്ല.
സുഖം തര്ഹി കഥം ദിവ്യമാപ്യതേ ഭുവി വാഞ്ഛിതമ് । പ്രപതാമി ഹ്രദേ ഘോരേ പാവകേ പ്രപതാമ്യഹമ്
എനിക്ക് ആഗ്രഹിക്കുന്ന സ്വർഗ്ഗീയമായോ ഭൂമിയിലെയോ സന്തോഷം എങ്ങനെ കിട്ടും? ഞാൻ ഭയാനകമായ ഒരു നദിയിലേക്കോ അഗ്നിയിലേക്കോ ചാടും.