അഥ സായന്തനീം സന്ധ്യാം പ്രവക്ഷ്യാമി മഹാമുനേ । യദനുഷ്ഠാനമാത്രേണ മഹാമായാ പ്രസീദതി
മഹാമുനിയേ, ഇനി സായം സന്ധ്യയുടെ ക്രമം ഞാൻ പറയാം. അതു നിർവഹിച്ചാൽ മഹാമായ ദേവി സന്തോഷിക്കും.
ആചമ്യ പ്രാണാനായമ്യ സാധകഃ സ്ഥിരമാനസഃ । ബദ്ധപദ്മാസനോ യോഗീ സായംകാലേ സ്ഥിരോ ഭവേത്
ശുദ്ധീകരണം ചെയ്ത്, ശ്വാസം നിയന്ത്രിച്ച്, മനസ്സു ശാന്തമാക്കി, യോഗി പദ്മാസനത്തിൽ ഉറപ്പോടെ സായം സമയത്ത് ഇരിക്കണം.
ശ്രുതിസ്മൃത്യാദികര്മാദൌ സഗര്ഭഃ പ്രാണസംയമഃ । അഗര്ഭോ ധ്യാനമാത്രം തു സ ചാമന്ത്രഃ പ്രകീര്തിതഃ
വേദശാസ്ത്രങ്ങളിലും അനുഷ്ഠാനങ്ങളിലും ഉദ്ദേശത്തോടെ ശ്വാസനിയമനം ചെയ്യണം; ഉദ്ദേശമില്ലാതെ ധ്യാനം മാത്രം ചെയ്യുന്നതാണ് 'ബീജമില്ലാത്തത്', അതിൽ മന്ത്രം ആവശ്യമില്ല.
ഭൂതശുദ്ധ്യാദികം കൃത്വാ നാന്യഥാ കര്മ കീര്തിതമ് । സലക്ഷോ ദേവതാം ധ്യാത്വാ പൂരകുമ്ഭകരേചകൈഃ
ഭൂതശുദ്ധി മുതലായ കാര്യങ്ങൾ ചെയ്തശേഷം, വേറെ അനുഷ്ഠാനങ്ങൾ വേണ്ട. ലക്ഷണങ്ങളോടെ ദേവിയെ ധ്യാനിച്ചു, ശ്വാസം ഉൾക്കൊള്ളൽ, നിലനിർത്തൽ, പുറന്തള്ളൽ എന്നിവ ഉപയോഗിക്കണം.
ധ്യാനം പ്രകുര്യാത്സന്ധ്യായാം സായംകാലേ വിചക്ഷണഃ । വൃദ്ധാം സരസ്വതീം ദേവീം കൃഷ്ണാങ്ഗീം കൃഷ്ണവാസസമ്
സന്ധ്യാകാലത്ത്, ജ്ഞാനികൾ സന്ധ്യാനുഷ്ഠാനത്തിൽ വൃദ്ധയായ കൃഷ്ണവർണ്ണവും കറുത്ത വസ്ത്രം ധരിച്ചും ഉള്ള ദേവിയായ സരസ്വതിയെ ധ്യാനിക്കണം.
ശങ്ഖചക്രഗദാപദ്മഹസ്താം ഗരുഡവാഹനാമ് । നാനാരത്നലസദ്ഭൂഷാം ക്വണന്മഞ്ജീരമേഖലാമ്
അവളുടെ കൈകളിൽ ശംഖം, ചക്രം, ഗദ, താമര എന്നിവയുണ്ട്; ഗരുഡനിൽ കയറി, പലവിധ രത്നാഭരണങ്ങൾ ധരിച്ചും മണിമണികൾ മുഴങ്ങുന്ന കമർബന്ദം ധരിച്ചുമാണ്.
അനര്ഘ്യരത്നമുകുടാം താരഹാരാവലീയുതാമ് । താടങ്കബദ്ധമാണിക്യകാന്തിശോഭികപോലകാമ്
അവൾ വിലയേറിയ രത്നമുകുടും മുത്തുമാലയും ധരിച്ചിരിക്കുന്നു; കാതിലിരിക്കുന്ന മാണിക്യത്തിന്റെ പ്രകാശം അവളുടെ കവിളുകളിൽ തിളങ്ങുന്നു.
പീതാമ്ബരധരാം ദേവീം സച്ചിദാനന്ദരൂപിണീമ് । സാമവേദേന സഹിതാം സംയുതാം സത്ത്വവര്ത്മനാ
പീതാംബരം ധരിച്ച ദേവി സച്ചിദാനന്ദസ്വരൂപമാണ്; സാമവേദത്തോടൊപ്പം സത്പഥത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു.
വ്യവസ്ഥിതാം ച സ്വര്ലോകേ ആദിത്യപയ്ഹഗാമിനീമ് । ആവാഹയാമ്യഹം ദേവീമായാന്തീം സൂര്യമണ്ഡലാത്
സ്വർഗ്ഗലോകത്തിൽ നിലകൊണ്ടു സൂര്യന്റെ പഥത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന ദേവിയെ ഞാൻ സൂര്യമണ്ഡലത്തിൽ നിന്ന് ആഹ്വാനിക്കുന്നു.
ഏവം ധ്യാത്വാ ച താം ദേവീം സന്ധ്യാസങ്കല്പമാചരേത് । ആപോ ഹി ഷ്ഠേതി മന്ത്രേണ അഗ്നിശ്ചേതി തഥൈവ ച
ഇങ്ങനെ ദേവിയെ ധ്യാനിച്ചശേഷം, 'ആപോ ഹിഷ്ഠ'യും 'അഗ്നിശ്ച'യുമെന്ന മന്ത്രങ്ങൾ ഉപയോഗിച്ച് സന്ധ്യാനുഷ്ഠാനം നടത്തണം.
വിദധ്യാദാചമനകം ശേഷം പൂര്വവദീരിതമ് । ഗായത്രീമന്ത്രമുക്ച്ചാര്യ ശ്രീനാരായണപ്രീതയേ
മുമ്പുപോലെ ആചമനം ചെയ്ത്, ഗായത്രി മന്ത്രം ഉച്ചരിച്ച് ശ്രീനാരായണന്റെ പ്രസാദത്തിനായി ജപിക്കണം.
അര്ഘ്യം ദദ്യാച്ച സൂര്യായ സാധകഃ ശുദ്ധമാനസഃ । ഉഭൌ പാദൌ സമൌ കൃത്വാ ഹസ്തേ ധൂത്വാ ജലാഞ്ജലിമ്
ശുദ്ധമായ മനസ്സോടെ സാദകൻ സൂര്യനു വെള്ളം അർപ്പിക്കണം; രണ്ട് കാലുകളും ചേർത്ത്, കൈയിൽ വെള്ളം എടുത്ത് ആലോലിപ്പിക്കണം.
ദേവം ധ്യാത്വാ മണ്ഡലസ്ഥം ക്ഷിപേദര്ഘ്യം തതഃ ക്രമാത് । അര്ഘ്യം ദദ്യാത്തു യോ നീരേ മൂഢാത്മാ ജ്ഞാനവര്ജിതഃ
സൂര്യമണ്ഡലത്തിൽ ദേവിയെ ധ്യാനിച്ച് അർഘ്യം ക്രമത്തിൽ അർപ്പിക്കണം; എന്നാൽ ജ്ഞാനമില്ലാതെ, മന്ത്രങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച് വെള്ളത്തിൽ അർഘ്യം അർപ്പിക്കുന്നവൻ അജ്ഞാനിയാണെന്ന് കരുതപ്പെടുന്നു.
ഉല്ലങ്ഘ്യ സ്മൃതിമന്ത്രാംശ്ച പ്രായശ്ചിത്തീ ഭവേദ്ദ്വിജഃ । തതഃ സൂര്യമുപസ്ഥായാപ്യസാവാദിത്യമന്ത്രതഃ
സ്മൃതിയും മന്ത്രങ്ങളും അവഗണിച്ചാൽ, ദ്വിജൻ പ്രായശ്ചിത്തം ചെയ്യണം; അതിനുശേഷം സൂര്യനെ സമീപിച്ച് ആദിത്യ മന്ത്രം ജപിക്കണം.
ഗായത്ര്യാശ്ച ജപം കുര്യാദുപവിശ്യ തതോ ബൃസീമ് । സഹസ്രം വാ തദര്ധം വാ ശ്രീദേവീധ്യാനപൂര്വകമ്
ഇരുന്ന്, ആദ്യം ശ്രീദേവിയെ ധ്യാനിച്ച്, പിന്നെ ഗായത്രി മന്ത്രം ആയിരം പ്രാവശ്യം അല്ലെങ്കിൽ അതിന്റെ പാതി ജപിക്കണം.
യഥാ പ്രാതഃ പുനസ്തദ്വദുപസ്ഥാനാദികം ചരേത് । സായം സന്ധ്യാതര്പണേ ച ക്രമേണ പരികീര്തയേത്
പ്രഭാതത്തിൽ ചെയ്തതുപോലെ തന്നെ സന്ധ്യാകാലത്തും ഉപസ്ഥാനം തുടങ്ങിയ കർമങ്ങൾ ചെയ്യണം; സന്ധ്യാ തർപ്പണവും ക്രമത്തിൽ നിർവ്വഹിക്കണം.
വസിഷ്ഠോ ഋഷിരേവാത്ര സരസ്വത്യാഃ പ്രകീര്തിതഃ । ദേവതാ വിഷ്ണുരൂപാ സാ ഛന്ദശ്ചൈവ സരസ്വതീ
ഇവിടെ സരസ്വതിയുടെ ഋഷിയായി വസിഷ്ഠനാണ് പറഞ്ഞിരിക്കുന്നത്. ദേവതയായി വിഷ്ണുവിന്റെ രൂപവും, ഛന്ദസായി സരസ്വതിയും ഉണ്ട്.
സായംകാലീനസന്ധ്യായാസ്തര്പണേ വിനിയോഗകഃ । സ്വരിത്യുക്ത്വാ ച പുരുഷം സാമവേദം തഥൈവ ച
സന്ധ്യാകാലത്തിലെ തർപ്പണത്തിന് ഇതാണ് ഉപയോഗിക്കേണ്ടത്. 'സ്വരിത്' എന്നത് ഉച്ചരിച്ച്, പുരുഷനും സമവേദവും ചേർത്ത് പറയണം.
മണ്ഡലം ചേതി സമ്പ്രോച്യ ഹിരണ്യഗര്ഭകം തഥാ । തഥൈവ പരമാത്മാനം തതോഽപി ച സരസ്വതീമ്
മണ്ഡലവും, പിന്നെ ഹിരണ്യഗർഭനെയും, അതുപോലെ പരമാത്മാവിനെയും, അതിനുശേഷം സരസ്വതിയെയും ഉച്ചരിക്കണം.
വേദമാതരമേവാത്ര സങ്കൃതിം തദ്വദേവ ച । സന്ധ്യാം വൃദ്ധാം തഥാ വിഷ്ണുരൂപിണീമുഷസീം തഥാ
വേദങ്ങളുടെ മാതാവിനെയും, സംസ്കാരത്തെയും, പ്രായമായ സന്ധ്യയെയും, സ്ത്രീരൂപത്തിലുള്ള വിഷ്ണുവിനെയും, ഉഷസിനെയും കൂടി പറയണം.
നിര്മൃജീം ച തഥാ സര്വസിദ്ധീനാം കാരിണീം തഥാ । സര്വമന്ത്രാധിപതികാം ഭൂര്ഭുവഃ സ്വശ്ച പൂരുഷമ്
ശുദ്ധീകരിക്കുന്നവളെയും, എല്ലാ സിദ്ധികളും നൽകുന്നവളെയും, എല്ലാ മന്ത്രങ്ങളുടെ അധിപതിയെയും, ഭൂർഭുവസ്വഃ എന്നവയുടെ പുരുഷനെയും കൂടി പറയണം.
ഇത്യേവം തര്പണം കാര്യം സന്ധ്യായാഃ ശ്രുതിസമ്മതമ് । സായം സന്ധ്യാവിധാനം ച കഥിതം പാപനാശനമ്
ഇങ്ങനെ ശാസ്ത്രങ്ങൾ അംഗീകരിച്ച സന്ധ്യയുടെ തർപ്പണം നടത്തണം. സന്ധ്യാവിധി, പാപങ്ങൾ നശിപ്പിക്കുന്നതായും ഇവിടെ വിശദീകരിച്ചിട്ടുണ്ട്.
സര്വദുഃഖഹരം വ്യാധിനാശകം മോക്ഷദം തഥാ । സദാചാരേഷു സന്ധ്യായാഃ പ്രാധാന്യം മുനിപുങ്ഗവ । സന്ധ്യാചരണതോ ദേവീ ഭക്താഭീഷ്ടം പ്രയച്ഛതി
ഇത് എല്ലാ ദു:ഖങ്ങളും നീക്കുകയും, രോഗങ്ങൾ ഇല്ലാതാക്കുകയും, മോക്ഷം നൽകുകയും ചെയ്യുന്നു. മഹർഷികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായവനേ, നല്ല ആചാരങ്ങളിൽ സന്ധ്യയ്ക്ക് പ്രധാന സ്ഥാനമാണ്. സന്ധ്യാചരണം ചെയ്താൽ ദേവി ഭക്തന്റെ ആഗ്രഹങ്ങൾ നൽകുന്നു.
ഗായത്രീപുരശ്ചരണവിധികഥനമ് ശ്രീനാരായണ ഉവാച അഥാതഃ ശ്രൂയതാം ബ്രഹ്മന് ഗായത്ര്യാ പാപനാശനമ് । പുരശ്ചരണകം പുണ്യം യഥൈഷ്ടഫലദായകമ്
ഗായത്രി പുരശ്ചരണത്തിന്റെ വിധി ഇവിടെ വിശദീകരിക്കുന്നു.
പര്വതാഗ്രേ നദീതീരേ ബില്വമൂലേ ജലാശയേ । ഗോഷ്ഠേ ദേവാലയേഽശ്വത്ഥേ ഉദ്യാനേ തുലസീവനേ
ശ്രീനാരായണൻ പറഞ്ഞു: ബ്രാഹ്മണനേ, ഇനി ഗായത്രിയുടെ പാപനാശകമായ, ഇഷ്ടഫലം നൽകുന്ന പുരശ്ചരണത്തിന്റെ മഹത്വം കേൾക്കൂ.
പുണ്യക്ഷേത്രേ ഗുരോഃ പാര്ശ്വേ ചിത്തൈകാഗ്ര്യസ്ഥലേഽപി ച । പുരശ്ചരണകൃന്മന്ത്രീ സിധ്യത്യേവ ന സംശയഃ
പർവതശിഖരത്തിൽ, നദീതീരത്ത്, ബില്വവൃക്ഷത്തിന്റെ അടിയിൽ, ജലാശയത്തിൽ, പശുശാലയിൽ, ദേവാലയത്തിൽ, അശ്വത്ത്വിന്റെ കീഴിൽ, തോട്ടത്തിൽ, തുളസിവനത്തിൽ—
യസ്യ കസ്യാപി മന്ത്രസ്യ പുരശ്ചരണമാരഭേത് । വ്യാഹൃതിത്രയസംയുക്താം ഗായത്രീം ചായുതം ജപേത്
പുണ്യഭൂമിയിൽ, ഗുരുവിന്റെ സമീപത്ത്, മനസ്സു ഏകാഗ്രമാകുന്ന സ്ഥലത്ത്—എവിടെയായാലും പുരശ്ചരണം ചെയ്യുന്നവന് മന്ത്രം നിർബന്ധമായും ഫലിക്കും, സംശയമില്ല.
നൃസിംഹാര്കവരാഹാണാം താന്ത്രികം വൈദികം തഥാ । വിനാ ജപ്ത്വാ തു ഗായത്രീം തത്സര്വം നിഷ്കലം ഭവേത്
ഏത് മന്ത്രത്തിന്റെ പുരശ്ചരണവും ആരംഭിക്കുന്നവൻ, മൂന്നു വ്യാഹൃതികളോടുകൂടിയ ഗായത്രി പതിനായിരം പ്രാവശ്യം ജപിക്കണം.
സര്വേ ശാക്താ ദ്വിജാഃ പ്രോക്താ ന ശൈവാ ന ച വൈഷ്ണവാഃ । ആദിശക്തിമുപാസന്തേ ഗായത്രീം വേദമാതരമ്
നരസിംഹൻ, അർക്കൻ, വരാഹൻ എന്നിവരുടെ താന്ത്രികവും വൈദികവുമായ മന്ത്രങ്ങൾ ജപിക്കുമ്പോൾ ഗായത്രി ജപം ഇല്ലെങ്കിൽ അതൊക്കെ ഫലശൂന്യമായിരിക്കും.
മന്ത്രം സംശോധ്യ യത്നേന പുരശ്ചരണതത്പരഃ । മന്ത്രശോധനപൂര്വാങ്ഗമാത്മശോധനമുത്തമമ്
എല്ലാ ശാക്ത ദ്വിജന്മാരും ആദിശക്തിയായ ഗായത്രി, വേദമാതാവിനെ ആരാധിക്കുന്നവരാണ്; ശൈവരും വൈഷ്ണവരും അല്ല.