ലലാടേ ഭസ്മനാ തിര്യക്ത്രിപുണ്ഡ്രം ധാര്യമേവ ഹി । യസ്തു നാരായണം ദേവം പ്രപന്നഃ പരമം പദമ് । ധാരയേത്സര്വദാ ശൂലം ലലാടേ ഗന്ധവാരിണാ
തലയിൽ കാട്ടുപൊടിയിട്ട് കിടക്കയായ മൂന്ന് വരികൾ അണിയേണ്ടതാണ്. എന്നാൽ നാരായണനെ ആശ്രയിച്ച് പരമപദം നേടിയവൻ ചന്ദനജലം ഉപയോഗിച്ച് ശൂലചിഹ്നം തലയിൽ എപ്പോഴും അണിയണം.
സന്ധ്യോപാസനനിരൂപണമ് ശ്രീനാരായണ ഉവാച അഥാതഃ ശ്രൂയതാം പുണ്യം സന്ധ്യോപാസനമുത്തമമ് । ഭസ്മധാരണമാഹാത്മ്യം കഥിതം ചൈവ വിസ്തരാത്
ശ്രീനാരായണൻ പറഞ്ഞു: ഇപ്പോൾ ഞാൻ പുണ്യമായ ഉത്തമമായ സന്ധ്യോപാസനയെക്കുറിച്ച് പറയാം. കാട്ടുപൊടി അണിയുന്നതിന്റെ മഹത്വവും വിശദമായി പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്.
പ്രാതഃസന്ധ്യാവിധാനം ച കഥയിഷ്യാമി തേഽനഘ । പ്രാതഃസന്ധ്യാം സനക്ഷത്രാം മധ്യാഹ്നേ മധ്യഭാസ്കരാമ്
പാപരഹിതനേ, ഞാൻ നിനക്കു പ്രഭാതസന്ധ്യയുടെ വിധിയും വിശദീകരിക്കാം. നക്ഷത്രങ്ങളോടുകൂടിയ പ്രഭാതസന്ധ്യയും, ഉച്ചയ്ക്ക് നടുവേ സൂര്യനോടുകൂടിയ സന്ധ്യയും.
സസൂര്യാം പശ്ചിമാം സന്ധ്യാം തിസ്രഃ സന്ധ്യാ ഉപാസതേ । തദ്ഭേദാനപി വക്ഷ്യാമി ശൃണു ദേവര്ഷിസത്തമ
സൂര്യനോടുകൂടിയ സായംസന്ധ്യയും, ഈ മൂന്ന് സന്ധ്യകളും ഉപാസിക്കേണ്ടതാണ്. അവയുടെ വ്യത്യാസങ്ങളും ഞാൻ വിശദീകരിക്കും, ദേവർഷികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായവനേ, കേൾക്കുക.
ഉത്തമാ താരകോപേതാ മധ്യമാ ലുപ്തതാരകാ । അധമാ സൂര്യസഹിതാ പ്രാതഃസന്ധ്യാ ത്രിധാ മതാ
പ്രഭാതസന്ധ്യക്ക് മൂന്ന് ഭേദങ്ങളുണ്ട്: നക്ഷത്രങ്ങളോടുകൂടിയതാണ് ഉത്തമം, നക്ഷത്രങ്ങൾ അപ്രത്യക്ഷമായതാണ് മധ്യസ്ഥം, സൂര്യനോടുകൂടിയതാണ് ഏറ്റവും താഴ്ന്നത്.
ഉത്തമാ സൂര്യസഹിതാ മധ്യമാസ്തമിതേ രവൌ । അധമാ താരകോപേതാ സായംസന്ധ്യാ ത്രിധാ മതാ
സായംസന്ധ്യക്കും മൂന്ന് ഭേദങ്ങളുണ്ട്: സൂര്യനോടുകൂടിയതാണ് ഉത്തമം, സൂര്യൻ അസ്തമിച്ചപ്പോൾ മധ്യസ്ഥം, നക്ഷത്രങ്ങളോടുകൂടിയതാണ് ഏറ്റവും താഴ്ന്നത്.
വിപ്രോ വൃക്ഷോ മൂലകാന്യത്ര സന്ധ്യാ വേദഃ ശാഖാ ധര്മകര്മാണി പത്രമ് । തസ്മാന്മൂലം യത്നതോ രക്ഷണീയം ഛിന്നേ മൂലേ നൈവ വൃക്ഷോ ന ശാഖാ
ബ്രാഹ്മണൻ ഒരു വൃക്ഷംപോലെയാണ്; അതിന്റെ വേരാണ് സന്ധ്യ, ശാഖ വേദം, ഇലകൾ ധർമ്മവും കര്മ്മങ്ങളും. അതിനാൽ വേരിനെ സൂക്ഷിച്ചിരിക്കണം. വേരില്ലെങ്കിൽ വൃക്ഷവും ശാഖയും നിലനിൽക്കില്ല.
സന്ധ്യാ യേന ന വിജ്ഞാതാ സന്ധ്യാ യേനാനുപാസിതാ । ജീവമാനോ ഭവേച്ഛൂദ്രോ മൃതഃ ശ്വാ ചൈവ ജായതേ
സന്ധ്യയെ മനസ്സിലാക്കാത്തവനും സന്ധ്യോപാസന ചെയ്യാത്തവനും ജീവിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ ശൂദ്രനായി മാറും; മരിച്ചാൽ നായയായി ജനിക്കും.
തസ്മാന്നിത്യം പ്രകര്തവ്യം സന്ധ്യോപാസനമുത്തമമ് । തദഭാവേഽന്യകര്മാദാവധികാരീ ഭവേന്ന ഹി
അതുകൊണ്ട്, എല്ലാ ദിവസവും സന്ധ്യാകാലത്തിലെ ഉത്തമമായ ആരാധന നിർബന്ധമായും നടത്തണം. അതു ചെയ്യാതെ മറ്റേതെങ്കിലും കര്മ്മങ്ങള്ക്ക് യോഗ്യതയില്ല.
ഉദയാസ്തമയാദൂര്ധ്വം യാവത്സ്യാദ്ഘടികാത്രയമ് । താവത്സന്ധ്യാമുപാസീത പ്രായശ്ചിത്തം തതഃ പരമ്
സൂര്യോദയത്തിനും അസ്തമയത്തിനും ശേഷം മൂന്നു ഘടികാ സമയം കഴിയുന്നതുവരെ സന്ധ്യാരാധന നടത്തണം. അതിന് ശേഷം പ്രായശ്ചിത്തം ചെയ്യണം.
കാലാതിക്രമണേ ജാതേ ചതുര്ഥാര്ഘ്യം പ്രദാപയേത് । അഥവാഷ്ടശതം ദേവീം ജപ്ത്വാദൌ താം സമാചരേത്
സമയപരിധി കഴിഞ്ഞാൽ നാലാമത്തെ അർഘ്യം അർപ്പിക്കണം. അല്ലെങ്കിൽ, ദേവിയുടെ നാമം എട്ട് നൂറ് പ്രാവശ്യം ജപിച്ച് ശേഷം ആദ്യം സന്ധ്യാരാധന നടത്താം.
യസ്മിന്കാലേ തു യത്കര്മ തത്കാലാധീശ്വരീം ച താമ് । സന്ധ്യാമുപാസ്യ പശ്ചാത്തു തത്കാലീനം സമാചരേത്
ഏത് സമയത്താണ് കര്മ്മം ചെയ്യേണ്ടതോ, ആ സമയത്തെ അധിപതിയായ ദേവിയെ ആദ്യം ആരാധിച്ച് ശേഷം ആ സമയത്ത് ചെയ്യേണ്ട കര്മ്മം നടത്തണം.
ഗൃഹേ സാധാരണാ പ്രോക്താ ഗോഷ്ഠേ വൈ മധ്യമാ ഭവേത് । നദീതീരേ ചോത്തമാ സ്യാദ്ദേവീഗേഹേ തദുത്തമാ
വീട്ടിൽ സന്ധ്യാരാധന സാധാരണയാണെന്ന് പറയുന്നു. പശുശാലയിൽ അത് മധ്യമായിരിക്കും. നദീതീരത്ത് ഉത്തമം, ദേവിയുടെ ക്ഷേത്രത്തിൽ അതിൽ ഉത്തമം.
യതോ ദേവ്യാ ഉപാസേയം തതോ ദേവ്യാസ്തു സന്നിധൌ । സന്ധ്യാത്രയം പ്രകര്തവ്യം തദാനന്ത്യായ കല്പതേ
ദേവിയെ ആരാധിക്കേണ്ടിടത്ത്, അവളുടെ സാന്നിധ്യത്തിൽ മൂന്നു സന്ധ്യാരാധനകളും നിർബന്ധമായും നടത്തണം. അതിനാൽ അനന്തമായ ഫലം ലഭിക്കും.
ഏതസ്യാ അപരം ദൈവം ബ്രാഹ്മണാനാം ച വിദ്യതേ । ന വിഷ്ണൂപാസനാ നിത്യാ ന ശിവോപാസനാ തഥാ
ബ്രാഹ്മണന്മാർക്കു ഇതിന് പുറമെ വേറൊരു ദൈവിക കര്മ്മമില്ല. വിഷ്ണുവിന്റെ സ്ഥിരമായ ആരാധനയോ ശിവാരാധനയോ നിർദ്ദേശിച്ചിട്ടില്ല.
യഥാ ഭവേന്മഹാദേവ്യാ ഗായത്ര്യാഃ ശ്രുതിചോദിതാ । സര്വവേദസാരഭൂതാ ഗായത്ര്യാസ്തു സമര്ചനാ
വേദങ്ങളിൽ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നപോലെ മഹാദേവിയായ ഗായത്രിയുടെ ആരാധന നിർബന്ധമാണ്. എല്ലാ വേദങ്ങളുടെയും സാരമായ ഗായത്രിയേയും അങ്ങനെ ആരാധിക്കണം.
ബ്രഹ്മാദയോഽപി സന്ധ്യായാം താം ധ്യായന്തി ജപന്തി ച । വേദാ ജപന്തി താം നിത്യം വേദോപാസ്യാ തതഃ സ്മൃതാ
ബ്രഹ്മാദികൾ പോലും സന്ധ്യാകാലത്ത് അവളെ ധ്യാനിക്കുകയും ജപിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. വേദങ്ങൾ അവളെ എല്ലായ്പ്പോഴും ജപിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ടാണ് അവൾ വേദങ്ങൾ ആരാധിക്കേണ്ടവളായി അറിയപ്പെടുന്നത്.
തസ്മാത്സര്വേ ദ്വിജാഃ ശാക്താ ന ശൈവാ ന ച വൈഷ്ണവാഃ । ആദിശക്തിമുപാസന്തേ ഗായത്രീം വേദമാതരമ്
അതിനാൽ എല്ലാ ദ്വിജന്മാരും ശാക്തന്മാരാണ്, ശൈവന്മാരോ വൈഷ്ണവന്മാരോ അല്ല. അവർ ആദിശക്തിയായ ഗായത്രിയെ, വേദങ്ങളുടെ മാതാവിനെ, ആരാധിക്കുന്നു.
ആചാന്തഃ പ്രാണമായമ്യ കേശവാദികനാമഭിഃ । കേശവശ്ച തഥാ നാരായണോ മാധവ ഏവ ച
വായ് കഴുകി, ശ്വാസം നിയന്ത്രിച്ച്, കേശവൻ തുടങ്ങിയ നാമങ്ങൾ ജപിക്കണം: കേശവൻ, നാരായണൻ, മാധവൻ.
ഗോവിന്ദോ വിഷ്ണുരേവാഥ മധുസൂദന ഏവ ച । ത്രിവിക്രമോ വാമനശ്ച ശ്രീധരോഽപി തതഃ പരമ്
ഗോവിന്ദൻ, വിഷ്ണു, മധുസൂദനൻ, ത്രിവിക്രമൻ, വാമനൻ, പിന്നെ ശ്രീധരൻ.
ഹൃഷീകേശഃ പദ്മനാഭോ ദാമോദര അതഃ പരമ് । സങ്കര്ഷണോ വാസുദേവഃ പ്രദ്യുമ്നോഽപ്യനിരുദ്ധകഃ
ഹൃഷീകേശൻ, പദ്മനാഭൻ, ദാമോദരൻ, സങ്കർഷണൻ, വാസുദേവൻ, പ്രദ്യുമ്നൻ, അനിരുദ്ധൻ.
പുരുഷോത്തമാധോക്ഷജൌ ച നാരസിംഹോഽപ്യുതസ്തഥാ । ജനാര്ദന ഉപേന്ദ്രശ്ച ഹരിഃ കൃഷ്ണോഽന്തിമസ്തഥാ
പുരുഷോത്തമൻ, അദ്ധോക്ഷജൻ, നരസിംഹൻ, ജനാർദ്ദനൻ, ഉപേന്ദ്രൻ, ഹരി, അവസാനം കൃഷ്ണൻ.
ഓംകാരപൂര്വകം നാമ ചതുര്വിംശതിസങ്ഖ്യയാ । സ്വാഹാന്തൈഃ പ്രാശയേദ്വാരി നമോഽന്തൈഃ സ്പര്ശയേത്തഥാ
ഓം എന്നാക്ഷരം ചേർത്ത് ഇരുപത്തിയൊന്ന് നാമങ്ങൾ ജപിക്കണം. സ്വാഹാ ചേർത്ത് വെള്ളം കുടിക്കണം, നമോ ചേർത്ത് സ്പർശിക്കണം.
കേശവാദിത്രിഭിഃ പീത്വാ ദ്വാഭ്യാം പ്രക്ഷാലയേത്കരൌ । മുഖം പ്രക്ഷാലയേദ്ദ്വാഭ്യാം ദ്വാഭ്യാമുന്മാര്ജനം തഥാ
കേശവൻ തുടങ്ങിയ മൂന്ന് നാമങ്ങൾ ഉപയോഗിച്ച് വെള്ളം കുടിച്ച്, രണ്ടെണ്ണം ഉപയോഗിച്ച് കൈ കഴുകണം, രണ്ടെണ്ണം കൊണ്ട് വായ് കഴുകണം, പിന്നെയും രണ്ടെണ്ണം കൊണ്ട് ശുദ്ധീകരണം നടത്തണം.
ഏകേന പാണിം സമ്പ്രോക്ഷ്യ പാദാവപി ശിരോഽപി ച । സങ്കര്ഷണാദിദേവാനാം ദ്വാദശാങ്ഗാനി സംസ്പൃശേത്
ഒന്നാമത്തെ നാമം ഉപയോഗിച്ച് കൈ, കാലുകൾ, തല എന്നിവ തളിക്കണം. സങ്കർഷണൻ തുടങ്ങിയ ദേവന്മാരുടെ പന്ത്രണ്ടു നാമങ്ങൾ ഉപയോഗിച്ച് പന്ത്രണ്ടു അംഗങ്ങൾ സ്പർശിക്കണം.
ദക്ഷിണേനോദകം പീത്വാ വാമേന സംസ്പൃശേദ്ബുധ: । താവന്ന ശുധ്യതേ തോയം യാവദ്വാമേന ന സ്പൃശേത്
വലതുകൈ കൊണ്ട് വെള്ളം കുടിച്ചശേഷം ഇടതുകൈ കൊണ്ട് സ്പർശിക്കണം. ഇടതുകൈ കൊണ്ട് സ്പർശിക്കാതെ വെള്ളം ശുദ്ധമാകില്ല.
ഗോകര്ണാകൃതിഹസ്തേന മാഷമാത്രം ജലം പിബേത് । തതോ ന്യൂനാധികം പീത്വാ സുരാപായീ ഭവേദ്ദ്വിജഃ
പശുവിന്റെ ചെവി പോലെയുള്ള കൈകൊണ്ട് ഒരു ഉഴുന്ന് Dane അളവിൽ വെള്ളം കുടിക്കണം. അതിൽ കുറവോ കൂടുതലോ കുടിച്ചാൽ, ദ്വിജൻ മദ്യം കുടിച്ചതുപോലെ അശുദ്ധനാകും.
സംഹതാങ്ഗുലിനാ തോയം പാണിനാ ദക്ഷിണേന തു । മുക്താങ്ഗുഷ്ഠകനിഷ്ഠാഭ്യാം ശേഷേണാചമനം വിദുഃ
വലത് കൈയിലെ വിരലുകൾ ചേർത്ത്, അതിൽ തുമ്പും ചെറുവിരലും ഒഴിവാക്കി, ശേഷിച്ച വിരലുകൾ ഉപയോഗിച്ച് ആചമനം ചെയ്യണമെന്ന് പറയുന്നു.
പ്രാണായാമം തതഃ കൃത്വാ പ്രണവസ്മൃതിപൂര്വകമ് । ഗായത്രീം ശിരസാ സാര്ധം തുരീയപദസംയുതാമ്
ശ്വാസം നിയന്ത്രണം പ്രണവം ഓർത്ത് ചെയ്തശേഷം, ഗായത്രി മന്ത്രവും അതിന്റെ ശിരസ്സും നാലാം പാദവും ചേർത്ത് ജപിക്കണം.
ദക്ഷിണേ രേചയേദ്വായും വാമേന പൂരിതോദരമ് । കുമ്ഭേന ധാരയേന്നിത്യം പ്രാണായാമം വിദുര്ബുധാ:
വലത് നാസിക വഴി ശ്വാസം പുറത്തുവിട്ട്, ഇടത് വഴി വയർ നിറയ്ക്കണം. പിന്നെ കുംഭകമായിട്ട് ശ്വാസം പിടിച്ചു നിർത്തണം. ഇതാണ് ജ്ഞാനികൾ ശ്വാസനിയമം എന്ന് പറയുന്നത്.