തസ്മിന്ദിനേ നിരാഹാരഃ കാലശേഷം സമാപയേത് । പ്രാതഃ പര്വണി ചാപ്യേവം കൃത്വാ ഹോമാവസാനതഃ
ആ ദിവസം ശേഷിക്കുന്ന സമയത്ത് ഉപവാസം തുടരണം; ഉഷസ്സിൽ, ഉത്സവദിനത്തിൽ, അതുപോലെ തന്നെ ഹോമം കഴിഞ്ഞ് ചെയ്യണം.
ഉപസംഹൃത്യ രുദ്രാഗ്നിം ഗൃഹീത്വാ ഭസ്മ യത്നതഃ । തതശ്ച ജടിലോ മുണ്ഡഃ ശിഖൈകജട ഏവ ച
രുദ്രാഗ്നി പിന്വലിച്ച്, ബസ്മം സൂക്ഷ്മമായി ശേഖരിച്ച്, പിന്നെ ജടയുള്ളവനായി, മുണ്ടനായോ, ഒറ്റ ചൂടിയുള്ളവനായി,
ഭൂത്വാ സ്നാത്വാ പുനര്വീതലജ്ജശ്ചേത്സ്യാദ്ദിഗമ്ബരഃ । അന്യഃ കാഷായവസനശ്ചര്മചീരാമ്ബരോഽഥവാ
അങ്ങനെ ആയ ശേഷം, കുളിച്ച്, ലജ്ജയില്ലാതെ നഗ്നനായി നടക്കാം; അല്ലെങ്കിൽ കാശായ വസ്ത്രം അണിയാം, അല്ലെങ്കിൽ മൃഗചർമ്മം ധരിക്കാം.
ഏകാമ്ബരോ വല്കലവാന്ഭവേദ്ദണ്ഡീ ച മേഖലീ । പ്രക്ഷാല്യ ചരണൌ പശ്ചാദ്ദ്വിരാചമ്യാത്മനസ്തനുമ്
ഒറ്റ വസ്ത്രം അണിയാം, അല്ലെങ്കിൽ വൃക്ഷത്തൊലി ധരിക്കാം, ദണ്ഡവും മേഖലയും കൈവശം വയ്ക്കണം; പിന്നെ കാലുകൾ കഴുകി, വീണ്ടും ശരീരം ശുദ്ധമാക്കണം.
സങ്കലീകൃത്യ തദ്ഭസ്മ വിരജാനലസമ്ഭവമ് । അഗ്നിരിത്യാദിഭിര്മന്ത്രൈഃ ഷഡ്ഭിരാഥര്വണൈഃ ക്രമാത്
ശുദ്ധമായ അഗ്നിയിൽ നിന്നുള്ള ബസ്മം ശേഖരിച്ച്, അഗ്നി തുടങ്ങിയ ആറു അഥർവണമന്ത്രങ്ങൾ ഉപയോഗിച്ച്,
വിമൃജ്യാങ്ഗാനി മൂര്ധാദിചരണാന്തം ച തൈഃ സ്പൃശേത് । തതസ്തേന ക്രമേണൈവ സമുദ്ധൂല്യ ച ഭസ്മനാ
ആ മന്ത്രങ്ങൾ ഉച്ചരിച്ച് തല മുതൽ കാലുകൾ വരെ ശരീരം തേച്ച്, അതേ ക്രമത്തിൽ ബസ്മം ശരീരത്തിൽ പുരട്ടണം.
സര്വാങ്ഗോദ്ധൂലനം കുര്യാത്പ്രണവേന ശിവേന വാ । തതശ്ച പുണ്ഡ്രം രചയേത്ത്രിയായുഷസമാഹ്വയമ്
ശരീരമൊട്ടാകെ ബസ്മം പുരട്ടി, പ്രണവമോ ശിവമന്ത്രമോ ഉപയോഗിച്ച്, പിന്നെ 'ത്രിയായുഷ' എന്ന മൂന്ന് രേഖകളുള്ള പുണ്ഡ്രം ശരീരത്തിൽ വരയ്ക്കണം.
ശിവഭാവം സമാഗമ്യ ശിവഭാവമഥാചരേത് । കുര്യാത്ത്രിസന്ധ്യമപ്യേവമേതത്പാശുപതം വ്രതമ്
ശിവഭാവം പ്രാപിച്ച്, ശിവഭാവത്തിൽ തന്നെ പ്രവർത്തിക്കണം; മൂന്ന് സന്ധ്യകളും അങ്ങനെ തന്നെ ആചരിക്കണം—ഇതാണ് പാശുപതവ്രതം.
ഭുക്തിമുക്തിപ്രദം ചൈവ പശുത്വം വിനിവര്തയേത് । തത്പശുത്വം പരിത്യജ്യ കൃത്വാ പാശുപതം വ്രതമ്
ഇത് ഭോഗവും മോക്ഷവും നൽകുന്നു, പാശുത്വം അകറ്റുന്നു; bondage എന്ന അവസ്ഥ ഉപേക്ഷിച്ച്, പാശുപതവ്രതം ആചരിക്കണം.
പൂജനീയോ മഹാദേവോ ലിങ്ഗമൂര്തിഃ സദാശിവഃ । ഭസ്മസ്നാനം മഹാപുണ്യം സര്വസൌഖ്യകരം പരമ്
മഹാദേവനും ലിംഗമൂർത്തിയായ സദാശിവനും എപ്പോഴും പൂജിക്കപ്പെടണം; ബസ്മസ്നാനം മഹാപുണ്യമുള്ളതും സർവ്വസുഖം നൽകുന്നതുമാണ്.
ആയുഷ്യം ബലമാരോഗ്യം ശ്രീപുഷ്ടിവര്ധനം യതഃ । രക്ഷാര്ഥം മങ്ഗലാര്ഥം ച സര്വസമ്പത്സമൃദ്ധയേ
ഈ അശ്വം ആയുസ്സും, ശക്തിയും, ആരോഗ്യവും, ഐശ്വര്യവും, സമൃദ്ധിയും കൂട്ടുന്നു. അതുകൊണ്ട് തന്നെ, സംരക്ഷണത്തിനും, മംഗളത്തിനും, എല്ലാ സമ്പത്തിന്റെയും പൂർണ്ണതയ്ക്കും ഇത് ഉപയോഗിക്കണം.
ഭസ്മസ്നിഗ്ധമനുഷ്യാണാം മഹാമാരീഭയം ന ച । ശാന്തികം പൌഷ്ടികം ഭസ്മ കാമദം ച ത്രിധാ ഭവേത്
ബസ്മം ശരീരത്തിൽ പുരട്ടുമ്പോൾ വലിയ മഹാമാരികളുടെ ഭയം മനുഷ്യർക്കില്ല. ഈ ബസ്മം മൂന്നു വിധമാണ് — ശാന്തികം, പോഷണത്തിന്നുള്ളത്, ഇഷ്ടം നൽകുന്നതെന്നിങ്ങനെ.
ത്രിവിധഭസ്മമാഹാത്മ്യവര്ണനമ് നാരദ ഉവാച ത്രിവിധത്വം കഥം ചാസ്യ ഭസ്മനഃ പരികീര്തിതമ് । ഏതത്കഥയ മേ ദേവ മഹത്കൌതൂഹലം മമ
നാരദൻ ചോദിച്ചു: ഈ ബസ്മത്തിന്റെ മൂന്നു വിധങ്ങൾ എങ്ങനെയാണ് വിവരിച്ചിരിക്കുന്നത്? ദേവാ, അതെനിക്കു പറയൂ. അതിനേക്കുറിച്ച് എനിക്ക് വലിയ ആസ്വാദനമാണ്.
ശ്രീനാരായണ ഉവാച ത്രിവിധത്വം പ്രവക്ഷ്യാമി ദേവര്ഷേ ഭസ്മനഃ ശൃണു । മഹാപാപക്ഷയകരം മഹാകീര്തികരം പരമ്
ശ്രീനാരായണൻ പറഞ്ഞു: ദേവർഷേ, ഈ ബസ്മത്തിന്റെ മൂന്നു വിധങ്ങൾ ഞാൻ വിശദമായി പറയുന്നു, നീ ശ്രദ്ധിച്ച് കേൾക്കൂ. ഇത് വലിയ പാപങ്ങൾ നശിപ്പിക്കുകയും ഉന്നതമായ പ്രശസ്തി നൽകുകയും ചെയ്യുന്നു.
ഗോമയം യോനിസമ്ബദ്ധം തദ്ധസ്തേനൈവ ഗൃഹ്യതേ । ബ്രാഹ്മൈര്മന്ത്രൈസ്തു സന്ദഗ്ധം തച്ഛാന്തികൃദിഹോച്യതേ
ഗോമയം അതിന്റെ യോനിയിൽ നിന്ന് തന്നെ കൈകൊണ്ട് എടുക്കണം. ബ്രാഹ്മണന്മാർ മന്ത്രങ്ങൾ ചൊല്ലി അതിനെ കത്തിച്ചാൽ, അതിനെ ഇവിടെ ശാന്തിക ബസ്മം എന്നു വിളിക്കുന്നു.
സാവധാനസ്തു ഗൃഹ്ണീയാന്നരോ വൈ ഗോമയം തു യത് । അന്തരിക്ഷേ ഗൃഹീത്വാ തത്ഷഡങ്ഗേന ദഹേദതഃ
ശ്രദ്ധയോടെ ഒരാൾ ഗോമയം എടുക്കണം. ആ ഗോമയം വായുവിൽ പിടിച്ച്, ശരീരത്തിലെ ആറു ഭാഗങ്ങൾ ഉപയോഗിച്ച് നിർദ്ദേശപ്രകാരം കത്തിക്കണം.
പൌഷ്ടികം തത്സമാഖ്യാതം കാമദം ച തതഃ ശൃണു । പ്രാസാദേന ദഹേദേതത്കാമദം ഭസ്മ കീര്തിതമ്
അത് പോഷക ബസ്മം എന്നു വിളിക്കുന്നു. ഇനി ഇഷ്ടം നൽകുന്ന ബസ്മത്തെക്കുറിച്ച് കേൾക്കൂ. ഭക്തിയോടെ കത്തിച്ചാൽ അതിനെ ഇഷ്ടദായക ബസ്മം എന്നു പറയുന്നു.
പ്രാതരുത്ഥായ ദേവര്ഷേ ഭസ്മവ്രതപരഃ ശുചിഃ । ഗവാം ഗോഷ്ഠേഷു ഗത്വാ തു നമസ്കൃത്യ തു ഗോകുലമ്
ദേവർഷേ, പ്രഭാതത്തിൽ എഴുന്നേറ്റ്, ബസ്മ വ്രതത്തിൽ അർപ്പിതനും ശുദ്ധനും ആയവൻ, പശുക്കളുടെ കെട്ടിടത്തിലേക്ക് പോയി, ആ പശുക്കളെ നമസ്കരിക്കണം.
ഗവാം വര്ണാനുരൂപാണാം ഗൃഹ്ണീയാദ്ഗോമയം ശുഭമ് । ബ്രാഹ്മണസ്യ ച ഗൌഃ ശ്വേതാ രക്താ ഗൌഃ ക്ഷത്രിയസ്യ ച
പശുക്കളുടെ വർണ്ണത്തിന് അനുസരിച്ച് ശുഭമായ ഗോമയം എടുക്കണം. ബ്രാഹ്മണന്റെ പശു വെള്ളയാണ്, ക്ഷത്രിയന്റെ പശു ചുവപ്പാണ്.
പീതവര്ണാ തു വൈശ്യസ്യ കൃഷ്ണാ ശൂദ്രസ്യ കഥ്യതേ । പൌര്ണമാസ്യാമമാവാസ്യാമഷ്ടമ്യാം വാ വിശുദ്ധധീഃ
വൈശ്യന്റെ പശു മഞ്ഞ നിറമുള്ളതും, ശൂദ്രന്റെ പശു കറുത്തതുമാണ്. പൗർണമി, അമാവാസ്യ, അഷ്ടമി തുടങ്ങിയ ദിവസങ്ങളിൽ ശുദ്ധമായ മനസ്സോടെ,
പ്രാസാദേന തു മന്ത്രേണ ഗൃഹീത്വാ ഗോമയം ശുഭമ് । ഹൃദയേന തു മന്ത്രേണ പിണ്ഡീകൃത്യ തു ഗോമയമ്
ഭക്തിയുടെ മന്ത്രം ചൊല്ലി ശുഭമായ ഗോമയം എടുക്കണം. ഹൃദയ മന്ത്രം ഉപയോഗിച്ച് അതിനെ ഒരു ഉരുളയായി രൂപപ്പെടുത്തണം.
രവിരശ്മിസുസന്തപ്തം ശുചൌ ദേശേ മനോഹരേ । തുഷേണ വാ ബുസൈര്വാപി പ്രാസാദേന തു നിക്ഷിപേത്
സൂര്യന്റെ കിരണങ്ങളിൽ നന്നായി ചൂടാക്കിയ ശേഷം, ശുദ്ധവും മനോഹരവുമായ സ്ഥലത്ത്, അല്ലെങ്കിൽ തവിടോ പായലോ ചേർത്ത്, ഭക്തിയോടെ വയ്ക്കണം.
അരണ്യുദ്ഭവമഗ്നിം വാ ശ്രോത്രിയാഗാരജം തു വാ । തദഗ്നൌ വിന്യസേത്തം ച ശിവബീജേന മന്ത്രതഃ
കാടിൽ നിന്ന് ഉരുത്തിരിഞ്ഞ അഗ്നിയിലോ, ശുദ്ധ ബ്രാഹ്മണന്റെ വീടിലെ അഗ്നിയിലോ അതിനെ വയ്ക്കണം. ശിവബീജ മന്ത്രം ചൊല്ലിക്കൊണ്ട് ആ അഗ്നിയിൽ ഇടണം.
ഗൃഹ്ണീയാദഥ തത്രാഗ്നികുണ്ഡാദ്ഭസ്മ വിചക്ഷണഃ । നവപാത്രം സമാദായ പ്രാസാദേന തു നിക്ഷിപേത്
പിന്നീട്, വിവേകമുള്ളവൻ ആ അഗ്നികുണ്ടത്തിൽ നിന്നുള്ള ബസ്മം എടുക്കണം. പുതിയ ഒരു പാത്രത്തിൽ അതിനെ ഭക്തിയോടെ വയ്ക്കണം.
കേതകീ പാടലീ തദ്വദുശീരം ചന്ദനം തഥാ । നാനാസുഗന്ധിദ്രവ്യാണി കാശ്മീരപ്രഭൃതീനി ച
അവിടെ കേതകി, പാടലി, ഉശീരം, ചന്ദനം, കാശ്മീരം തുടങ്ങിയ വിവിധ സുഗന്ധവസ്തുക്കളും ചേർക്കണം.
നിക്ഷിപേത്തത്ര പാത്രേ തു സദ്യോമന്ത്രേണ ശുദ്ധധീഃ । ജലസ്നാനം പുരാ കൃത്വാ ഭസ്മസ്നാനമതഃ പരമ്
ശുദ്ധമായ മനസ്സോടെ, യോജിച്ച മന്ത്രം ചൊല്ലി അവയെ പാത്രത്തിൽ ഇടണം. ആദ്യം വെള്ളത്തിൽ കുളിച്ച്, പിന്നീട് ബസ്മത്തിൽ കുളിക്കണം.
ജലസ്നാനേ ത്വശക്തശ്ച ഭസ്മസ്നാനം സമാചരേത് । പ്രക്ഷാല്യ പാദൌ ഹസ്തൌ ച ശിരശ്ചേശാനമന്ത്രതഃ
വെള്ളത്തിൽ കുളിക്കാൻ കഴിയില്ലെങ്കിൽ, ബസ്മത്തിൽ കുളിക്കണം. ഇശാന മന്ത്രം ചൊല്ലി കാലുകളും കൈകളും തലയും കഴുകണം.
സമുദ്ധൂല്യ തതഃ പശ്ചാദാനനം തത്പുരുഷേണ തു । അഘോരേണ തു ഹൃദയം നാഭിം വാമേന തത്പരമ്
പിന്നീട്, ബസ്മം തളിച്ച്, തത്പുരുഷ മന്ത്രം ചൊല്ലി മുഖം സ്പർശിക്കണം. അഘോര മന്ത്രം ചൊല്ലി ഹൃദയം സ്പർശിക്കണം. ഇടത് കൈ ഉപയോഗിച്ച് നാഭി സ്പർശിക്കണം.
സദ്യോമന്ത്രേണ സര്വാങ്ഗം സമൂദ്ധൂല്യ വിചക്ഷണഃ । പൂര്വവസ്ത്രം പരിത്യജ്യ ശുദ്ധവസ്ത്രം പരിഗ്രഹേത്
ശുദ്ധമായ മന്ത്രം ഉച്ചരിച്ച്, ജ്ഞാനിയാകുന്നവൻ ശരീരം മുഴുവൻ നന്നായി കഴുകി, പഴയ വസ്ത്രം മാറ്റി, ശുദ്ധമായ വസ്ത്രം ധരിക്കണം.
പ്രക്ഷാല്യ പാദൌ ഹസ്തൌ ച പശ്ചാദാചമനം ചരേത് । ഭസ്മനോദ്ധൂലനാഭാവേ ത്രിപുണ്ഡ്രം തു വിധീയതേ
കാൽകയും കൈകളും കഴുകിയ ശേഷം ആചമനം ചെയ്യണം. ചാരമുള്ളതിൽ തിലകം ഇടാൻ കഴിയില്ലെങ്കിൽ, ത്രിപുണ്ഡ്രം വരയ്ക്കണം.