ഗൃഹസ്ഥശ്ച വാനപ്രസ്ഥോ ധാരയേച്ച ത്രിപുണ്ഡ്രകമ് । മേധാവീത്യാദിനാ വാപി ബ്രഹ്മചാരീ ദിനേ ദിനേ
ഗൃഹസ്ഥനും വാനപ്രസ്ഥനും ത്രിപുണ്ഡ്രം ധരിക്കണം; വിദ്യാർത്ഥിയും ബുദ്ധിമാനായി ദിവസേന ത്രിപുണ്ഡ്രം ഇടണം.
ഭസ്മനാ സജലേനാപി ധാരയേച്ച ത്രിപുണ്ഡ്രകമ് । ബ്രാഹ്മണോ വിധിനോത്പന്നസ്ത്രിപുണ്ഡ്രഭസ്മനൈവ തു
വിഭൂതിയാലോ വെള്ളം കൊണ്ടോ ത്രിപുണ്ഡ്രം ഇടാം; പക്ഷേ, യഥാവിധി ദീക്ഷയേറ്റ ബ്രാഹ്മണന് വിഭൂതി കൊണ്ടു മാത്രം ത്രിപുണ്ഡ്രം ഇടണം.
ലലാടേ ധാരയേന്നിത്യം തിര്യഗ്ഭസ്മാവഗുണ്ഠനമ് । (മഹാദേവസ്യ സമ്ബന്ധാത്തദ്ധര്മേഽപ്യസ്തി സങ്ഗതിഃ ।) സമ്യക് ത്രിപുണ്ഡ്രധര്മം ച ബ്രാഹ്മണോ നിത്യമാചരേത്
ലലാടത്തില് എപ്പോഴും തിരശ്ശീല പോലെ വിഭൂതി ഇടണം; മഹാദേവനുമായി ഇതിന് ബന്ധമുണ്ടായതിനാല് ഈ ധര്മ്മത്തിലും അതിന് പ്രാധാന്യമുണ്ട്; ബ്രാഹ്മണന് എപ്പോഴും ത്രിപുണ്ഡ്രധര്മ്മം ശരിയായി പാലിക്കണം.
ആദിബ്രാഹ്മണഭൂതേന ത്രിപുണ്ഡ്രം ഭസ്മനാ ധൃതമ് । യതോഽത ഏവ വിപ്രസ്തു ത്രിപുണ്ഡ്രം ധാരയേത്സദാ
ആദിബ്രാഹ്മണന് വിഭൂതി കൊണ്ടാണ് ത്രിപുണ്ഡ്രം ധരിച്ചത്; അതുകൊണ്ടുതന്നെ ബ്രാഹ്മണന് എപ്പോഴും ത്രിപുണ്ഡ്രം ഇടണം.
ഭസ്മനാ വേദസിദ്ധേന ത്രിപുണ്ഡ്രം ദേഹഗുണ്ഠനമ് । രുദ്രലിങ്ഗാര്ചനം വാപി മോഹതോഽപി ച ന ത്യജേത്
വേദം അംഗീകരിച്ച വിഭൂതി കൊണ്ടുള്ള ത്രിപുണ്ഡ്രം, ശരീരം വിഭൂതിയാല് പൊതിയല്, അല്ലെങ്കില് രുദ്രലിംഗാരാധന — ഇവയെ ഒരിക്കലും, അജ്ഞാനത്താലും പോലും, ഉപേക്ഷിക്കരുത്.
ത്രിയമ്ബകേന മന്ത്രേണ സതാരേണ തഥൈവ ച । പഞ്ചാക്ഷരേണ മന്ത്രേണ പ്രണവേന തഥൈവ ച
ത്ര്യമ്പക മന്ത്രം, സതാര മന്ത്രം, പഞ്ചാക്ഷര മന്ത്രം, പ്രണവം — ഇവയൊക്കെയും ഉപയോഗിച്ച്,
ലലാടേ ഹൃദയേ ചൈവ ദോര്ദ്വന്ദ്വേ ച മഹാമുനേ । ത്രിപുണ്ഡ്രം ധാരയേന്നിത്യം സംന്യാസാശ്രമമാശ്രിതഃ
സന്യാസാശ്രമം സ്വീകരിച്ചവന് ലലാടത്തിലും ഹൃദയത്തിലും ഇരുകൈകളിലും എപ്പോഴും ത്രിപുണ്ഡ്രം ഇടണം, മഹാമുനിയേ.
ത്രിയായുഷേണ മന്ത്രേണ മേധാവീത്യാദിനാഥവാ । ഗൌണേന ഭസ്മനാ ധാര്യം ത്രിപുണ്ഡ്രം ബ്രഹ്മചാരിണാ
ത്രിയായുഷ് മന്ത്രം, അല്ലെങ്കില് മെധാവി മന്ത്രം മുതലായവ, അല്ലെങ്കില് ഗൗണ വിഭൂതി ഉപയോഗിച്ച് ബ്രഹ്മചാരിയും ത്രിപുണ്ഡ്രം ഇടണം.
നമോഽന്തേന ശിവേനൈവ ശൂദ്രഃ ശുശ്രൂഷണേ രതഃ । ഉദ്ധൂലനം ത്രിപുണ്ഡ്രം ച നിത്യം ഭക്ത്യാ സമാചരേത്
ശുശ്രൂഷയിലേര്പ്പെട്ട ശൂദ്രന് 'നമഃ' എന്നുള്ള ശിവമന്ത്രം ഉപയോഗിച്ച് ഭക്തിയോടെ എപ്പോഴും വിഭൂതി ചിതറുകയും ത്രിപുണ്ഡ്രം ഇടുകയും വേണം.
അന്യേഷാമപി സര്വേഷാം വിനാ മന്ത്രേണ സുവ്രത । ഉദ്ധൂലനം ത്രിപുണ്ഡ്രം ച കര്തവ്യം ഭക്തിതോ മുനേ
മറ്റുള്ളവര്ക്കും, മഹാനേ, മന്ത്രം ഇല്ലാതിരുന്നാലും, ഭക്തിയോടെ വിഭൂതി ചിതറലും ത്രിപുണ്ഡ്രധാരണമും ചെയ്യണം.
ഭൂത്യൈവോദ്ധൂലനം തിര്യക് ത്രിപുണ്ഡ്രസ്യ ച ധാരണമ് । വരേണ്യം സര്വധര്മേഭ്യസ്തസ്മാന്നിത്യം സമാചരേത്
വിഭൂതിയാൽ ചിതറലും തിരശ്ശീലപോലെ ത്രിപുണ്ഡ്രം ഇടലും എല്ലാ ധര്മ്മങ്ങളിലും ഏറ്റവും ശ്രേഷ്ഠമാണ്; അതുകൊണ്ട് എപ്പോഴും ഇത് ചെയ്യണം.
ഭസ്മാഗ്നിഹോത്രജം വാഥ വിരജാഗ്നിസമുദ്ഭവമ് । ആദരേണ സമാദായ ശുദ്ധേ പാത്രേ നിധായ തത്
അഗ്നിഹോത്രത്തില് നിന്നോ വിശുദ്ധ അഗ്നിയില് നിന്നോ ലഭിച്ച വിഭൂതി ആദരപൂർവ്വം എടുക്കണം, ശുദ്ധമായ പാത്രത്തില് വെക്കണം.
പ്രക്ഷാല്യ പാദൌ ഹസ്തൌ ച ദ്വിരാചമ്യ സമാഹിതഃ । ഗൃഹീത്വാ ഭസ്മ തത്പഞ്ചബ്രഹ്മമന്ത്രൈഃ ശനൈഃ ശനൈഃ
കാല് കൈകള് കഴുകി, രണ്ടു പ്രാവശ്യം നമസ്കരിച്ച്, മനസ്സോടെ ആ വിഭൂതി എടുത്ത് അഞ്ചു ബ്രഹ്മമന്ത്രങ്ങള് മൃദുവായി ഉച്ചരിക്കണം.
പ്രാണായാമത്രയം കൃത്വാ അഗ്നിരിത്യാദിമന്ത്രിതമ് । തൈരേവ സപ്തഭിര്മന്ത്രൈസ്ത്രിവാരമഭിമന്ത്രയേത്
മൂന്നു പ്രാണായാമം ചെയ്തു, 'അഗ്നി'യെന്നു തുടങ്ങുന്ന മന്ത്രം ഉച്ചരിച്ച്, ആ ഏഴു മന്ത്രങ്ങള് കൊണ്ട് മൂന്നു പ്രാവശ്യം വിഭൂതി അഭിമന്ത്രണം ചെയ്യണം.
ഓമാപോജ്യോതിരിത്യുക്ത്വാ ധ്യാത്വാ മന്ത്രാനുദീരയേത് । സിതേന ഭസ്മനാ പൂര്വം സമുദ്ധൂല്യ ശരീരകമ്
'ഓം ആപ്പോ ജ്യോതിര്' എന്നു ഉച്ചരിച്ച്, മനസ്സില് ധ്യാനിച്ച് മന്ത്രം ജപിക്കണം. ആദ്യം വെള്ള നിറമുള്ള ഭസ്മം കൊണ്ടു ശരീരം ശുദ്ധീകരിക്കണം.
വിപാപോ വിരജോ മര്ത്യോ ജായതേ നാത്ര സംശയഃ । തതോ ധ്യാത്വാ മഹാവിഷ്ണും ജഗന്നാഥം ജലാധിപമ്
അശുദ്ധിയും രാഗവും വിട്ടു, മനുഷ്യന് ശുദ്ധനാകുന്നു—ഇതില് സംശയമില്ല. അതിന് ശേഷം മഹാവിഷ്ണുവിനെ, ലോകനാഥനെയും ജലത്തിന്റെ അധിപനെയും ധ്യാനിക്കണം.
സംയോജ്യ ഭസ്മനാ തോയമഗ്നിരിത്യാദിഭിഃ പുനഃ । വിമൃജ്യ സാമ്ബം ധ്യാത്വാ ച സമുദ്ധൂല്യോര്ധ്വമസ്തകമ്
ഭസ്മവും വെള്ളവും ചേര്ത്തു, 'അഗ്നി' എന്നതുപോലുള്ള മന്ത്രങ്ങള് ഉച്ചരിച്ച്, ശരീരത്തില് പുരട്ടി, സംഭുവിനെ ധ്യാനിച്ച്, തലയുടെ മുകളിലേക്ക് ഭസ്മം തളിക്കണം.
തേന ഭാവനയാ ബ്രാഹ്മഭൂതേന സിതഭസ്മനാ । ലലാടവക്ഷഃസ്കന്ധേഷു സ്വാശ്രമോചിതമന്ത്രതഃ
അങ്ങനെയുള്ള ഭാവനയോടെ, ചിന്തയിലൂടെ ബ്രഹ്മസ്വരൂപമായ വെള്ള ഭസ്മം, തനിക്കു അനുയോജ്യമായ മന്ത്രങ്ങള് ഉപയോഗിച്ച് നെറ്റി, നെഞ്ച്, ഭുജങ്ങള് എന്നിവിടങ്ങളില് പുരട്ടണം.
മധ്യമാനാമികാങ്ഗുഷ്ഠൈരനുലോമവിലോമതഃ । ത്രിപുണ്ഡ്രം ധാരയേന്നിത്യം ത്രികാലേഷ്വപി ഭക്തിതഃ
മധ്യവിരല്, അനാമിക, അംഗുഷ്ഠം എന്നിവ ഉപയോഗിച്ച്, നേരും മറുവശവും ആയി, ഭക്തിയോടെ ദിവസത്തില് മൂന്നു പ്രാവശ്യം ത്രിപുണ്ഡ്രം ധരിക്കണം.
ഭസ്മമാഹാത്മ്യേ പാശുപതവ്രതവര്ണനമ് ശ്രീനാരായണ ഉവാച ആഗ്നേയം ഗൌണമജ്ഞാനധ്വംസകം ജ്ഞാനസാധകമ് । ഗൌണം നാനാവിധം വിദ്ധി ബ്രഹ്മന്ബ്രഹ്മവിദാംവര
ഭസ്മത്തിന്റെ മഹത്വവും പാശുപതവ്രതത്തിന്റെ വിവരണവും. ശ്രീനാരായണന് പറഞ്ഞു: അഗ്നിയില് നിന്നുള്ള ഭസ്മം രണ്ടാംതരം, അതു അജ്ഞാനം നശിപ്പിക്കുകയും ജ്ഞാനം നേടാന് സഹായിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ബ്രാഹ്മണന്മാരില് ഏറ്റവും ശ്രേഷ്ഠനായവനേ, രണ്ടാംതരം ഭസ്മം പലവിധമാണെന്ന് അറിയുക.
അഗ്നിഹോത്രാഗ്നിജം തദ്വദ്വിരജാനലജം മുനേ । ഔപാസനസമുത്പന്നം സമിദഗ്നിസമുദ്ഭവമ്
അഗ്നിഹോത്രത്തിലെ അഗ്നിയില് നിന്നുള്ളതും, ശുദ്ധമായ അഗ്നിയില് നിന്നുള്ളതും, ഉപാസനക്കായി തെളിയുന്ന അഗ്നിയില് നിന്നുള്ളതും, സമിദ് അഗ്നിയില് നിന്നുള്ളതും ഭസ്മം ഉണ്ട്, മഹർഷേ.
പചനാഗ്നിസമുത്പന്നം ദാവാനലസമുദ്ഭവമ് । ത്രൈവര്ണികാനാം സര്വേഷാമഗ്നിഹോത്രസമുദ്ഭവമ്
പാചകത്തിനുള്ള അഗ്നിയില് നിന്നുള്ളതും, കാട്ടുതീയില് നിന്നുള്ളതും, മൂന്നു വർണ്ണക്കാര്ക്കും അഗ്നിഹോത്രത്തിലെ അഗ്നിയില് നിന്നുള്ളതും ഭസ്മം ഉണ്ട്.
വിരജാനലജം ചൈവ ധാര്യം ഭസ്മ മഹാമുനേ । ഔപാസനസമുത്പന്നം ഗൃഹസ്ഥാനാം വിശേഷതഃ
ശുദ്ധമായ അഗ്നിയില് നിന്നുള്ള ഭസ്മം ധരിക്കേണ്ടതാണ്, മഹാമുനീ. ഉപാസനക്കായി തെളിയുന്ന അഗ്നിയില് നിന്നുള്ളത് പ്രത്യേകിച്ച് ഗൃഹസ്ഥര്ക്കാണ്.
സമിദഗ്നിസമുത്പന്നം ധാര്യം വൈ ബ്രഹ്മചാരിണാ । ശൂദ്രാണാം ശ്രോത്രിയാഗാരപചനാഗ്നിസമുദ്ഭവമ്
സമിദ് അഗ്നിയില് നിന്നുള്ള ഭസ്മം ബ്രഹ്മചാരികള് ധരിക്കണം. ശൂദ്രന്മാര്ക്ക്, ശാസ്ത്രജ്ഞനായ ബ്രാഹ്മണന്റെ വീട്ടിലെ പാചകത്തിനുള്ള അഗ്നിയില് നിന്നുള്ള ഭസ്മം ഉണ്ട്.
അന്യേഷാമപി സര്വേഷാം ധാര്യം ദാവാനലോദ്ഭവമ് । കാലശ്ചിത്രാ പൌര്ണമാസീ ദേശഃ സ്വീയഃ പരിഗ്രഹഃ
മറ്റുള്ളവർക്കും എല്ലാവർക്കും കാട്ടുതീയില് നിന്നുള്ള ഭസ്മം ധരിക്കാം. സമയമോ, പൗർണമി, സ്ഥലം തനതായതായിരിക്കണം, സ്വയം സമ്പാദിച്ചതായിരിക്കണം.
ക്ഷേത്രാരാമാദ്യരണ്യം വാ പ്രശസ്തഃ ശുഭലക്ഷണഃ । തത്ര പൂര്വത്രയോദശ്യാം സുസ്നാതഃ സുകൃതാഹ്നികഃ
കൃഷിഭൂമി, തോട്ടം, അല്ലെങ്കില് കാട് എന്നിവ ശുഭലക്ഷണങ്ങളുള്ളതായിരിക്കണം. അവിടെ, പന്ത്രണ്ടാം ദിവസത്തിന് ശേഷം, നല്ലതുപോലെ കുളിച്ച്, നിത്യകര്മ്മങ്ങള് ചെയ്തശേഷം,
അനുജ്ഞാപ്യ സ്വമാചാര്യം സംപൂജ്യ പ്രണിപത്യ ച । പൂജാം വൈശേഷികീം കൃത്വാ ശുക്ലാമ്ബരധരഃ സ്വയമ്
തന്റെ ഗുരുവിനോട് അനുമതി വാങ്ങി, പൂജിച്ച്, വന്ദനം ചെയ്ത്, പ്രത്യേകമായ പൂജ നടത്തി, സ്വയം വെള്ള വസ്ത്രം ധരിക്കണം.
ശുദ്ധയജ്ഞോപവീതീ ച ശുക്ലമാല്യാനുലേപനഃ । ദര്ഭാസനേ സമാസീനോ ദര്ഭമുഷ്ടിം പ്രഗൃഹ്യ ച
ശുദ്ധമായ യജ്ഞോപവീതം ധരിച്ചു, വെള്ള പൂക്കളും ചന്ദനവും അണിഞ്ഞ്, ദർഭാസനത്തിൽ ഇരുന്നു, ദർഭ പുല്ല് കൈയിൽ പിടിക്കണം.
പ്രാണായാമത്രയം കൃത്വാ പ്രാങ്മുഖോ വാപ്യുദങ്മുഖഃ । ധ്യാത്വാ ദേവം ച ദേവീം ച തദ്വിജ്ഞാപനവര്ത്മനാ
മൂന്നു തരം പ്രാണായാമം ചെയ്തു, കിഴക്ക് അല്ലെങ്കിൽ വടക്ക് നോക്കി ഇരുന്നു, ദേവനെയും ദേവിയെയും അവരെ വിളിച്ചുവരുത്തുന്ന വിധത്തിൽ ധ്യാനിക്കണം.
വ്രതമേതത്കരോമീതി ഭവേത്സങ്കല്പദീക്ഷിതഃ । യാവച്ഛരീരപാതം വാ ദ്വാദശാബ്ദമഥാപി വാ
'ഞാൻ ഈ വ്രതം സ്വീകരിക്കുന്നു' എന്ന സങ്കൽപ്പം എടുത്ത്, ശരീരം വീഴുന്നതുവരെ അല്ലെങ്കിൽ പന്ത്രണ്ടു വർഷം വരെ ദീക്ഷയോടെ തുടരണം.