ശിരോവ്രതേന യഃ സ്നാതസ്തം തു നോപദിശേത്തു യഃ । തസ്യ വിദ്യാ വിനഷ്ടാ സ്യാന്നിര്ഘൃണഃ സ ഗുരുഃ ഖലു
ശിരോവ്രതം ആചരിച്ച് സ്നാനം ചെയ്തവനെ, അതു ചെയ്യാത്തവൻ ഉപദേശിക്കരുത്; അങ്ങനെ ചെയ്താൽ അവന്റെ ജ്ഞാനം നശിക്കും, അത്തരം ഗുരു ക്രൂരനാണ്.
ബ്രഹ്മവിദ്യാഗുരുഃ സാക്ഷാന്മുനിഃ കാരുണികഃ ഖലു । യഥാ സര്വേശ്വരഃ ശ്രീമാന്മൃദുഃ കാരുണികഃ ഖലു
ബ്രഹ്മവിദ്യയുടെ ഗുരു നേരെ തന്നെ ഒരു മഹർഷിയാണു, ദയയും കരുണയും നിറഞ്ഞവൻ; എല്ലാറ്റിനും അധിപനായ മഹാത്മാവു പോലെ, സൗമ്യനും കരുണാനിധിയുമാണ്.
ജന്മാന്തരസഹസ്രേഷു നരാ യേ ധര്മചാരിണഃ । തേഷാമേവ ഖലു ശ്രദ്ധാ ജായതേ ന കദാചന
ആയിരക്കണക്കിന് ജന്മങ്ങളിൽ ധർമ്മം ആചരിച്ച മനുഷ്യരിൽ മാത്രം വിശ്വാസം ഉദയം ചെയ്യും; മറ്റുള്ളവരിൽ ഒരിക്കലും ഇല്ല.
പ്രത്യുതാജ്ഞാനബാഹുല്യാദ്ദ്വേഷ ഏവ വിജായതേ । അതഃ പ്രദ്വേഷയുക്തസ്യ ന ഭവേദാത്മവേദനമ്
അറിയാതിരിപ്പിന്റെ അധികം മൂലം വിരോധം മാത്രമേ ഉണ്ടാകൂ; അതിനാൽ, ദ്വേഷം ഉള്ളവനിൽ ആത്മജ്ഞാനം ഉണ്ടാകില്ല.
ബ്രഹ്മവിദ്യോപദേശസ്യ സാക്ഷാദേവാധികാരിണഃ । ത ഏവ നേതരേ വിദ്വന് യേ തു സ്നാതാഃ ശിരോവ്രതൈഃ
മഹാത്മാവേ, ബ്രഹ്മവിദ്യ നേരിട്ട് പഠിപ്പിക്കാൻ യോജ്യർ, ശിരോവ്രതം ആചരിച്ച് സ്നാനം ചെയ്തവരേയാണ്; മറ്റുള്ളവർക്ക് അർഹതയില്ല.
വ്രതം പാശുപതം ചീര്ണം യൈര്ദ്വിജൈരാദരേണ തു । തേഷാമേവോപദേഷ്ടവ്യമിതി വേദാനുശാസനമ്
വേദത്തിന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം, പാശുപതവ്രതം ഭക്തിയോടെ ആചരിച്ച ദ്വിജന്മാരെ മാത്രം ഉപദേശിക്കണം.
യഃ പശുസ്തത്പശുത്വം ച വ്രതേനാനേന സന്ത്യജേത് । താന്ഹത്വാ ന സ പാപീയാന്ഭവേദ്വേദാന്തനിശ്ചയഃ
ആരെങ്കിലും മൃഗസ്വഭാവവും അതിന്റെ ദോഷങ്ങളും ഈ വ്രതം പാലിച്ച് വിട്ട് കളയുകയാണെങ്കില്, അവയെ അതിജീവിച്ചതിനാല് അവന് കൂടുതല് പാപം ഉണ്ടാകില്ലെന്ന് വേദാന്തം ഉറപ്പായി പറയുന്നു.
ത്രിപുണ്ഡ്രധാരണം പ്രോക്തം ജാബാലൈരാദരേണ തു । ത്രിയമ്ബകേന മന്ത്രേണ സതാരേണ ശിവേന ച
ത്രിപുണ്ഡ്രം ധരിക്കണമെന്ന് ജാബാല സന്യാസികള് ഭക്തിയോടെ ഉപദേശിക്കുന്നു; ത്ര്യമ്പക മന്ത്രവും സതാര മന്ത്രവും ശിവനും ഇതിന് ഉപദേശിച്ചിരിക്കുന്നു.
ത്രിപുണ്ഡ്രം ധാരയേന്നിത്യം ഗഹസ്ഥാശ്രമമാശ്രിതഃ । ഓങ്കാരേണ ത്രിരുക്തേന സഹംസേന ത്രിപുണ്ഡ്രകമ്
ഗൃഹസ്ഥാശ്രമം സ്വീകരിച്ചവന് എപ്പോഴും ത്രിപുണ്ഡ്രം ധരിക്കണം; ഓംകാരമന്ത്രം മൂന്നു പ്രാവശ്യം ഉച്ചരിച്ച് സഹംസ മന്ത്രം ചേര്ത്താണ് ത്രിപുണ്ഡ്രം ഇടേണ്ടത്.
ധാരയേദ്ഭിക്ഷുകോ നിത്യമിതി ജാബാലികീ ശ്രുതിഃ । ത്രിയമ്ബകേന മന്ത്രേണ പ്രണവേന ശിവേന ച
ഭിക്ഷുക്കള് എപ്പോഴും ത്രിപുണ്ഡ്രം ധരിക്കണമെന്ന് ജാബാലി ശാസ്ത്രം പറയുന്നു; ത്ര്യമ്പക മന്ത്രവും പ്രണവവും ശിവനും ഇതിന് ഉപദേശിച്ചിരിക്കുന്നു.
ഗൃഹസ്ഥശ്ച വാനപ്രസ്ഥോ ധാരയേച്ച ത്രിപുണ്ഡ്രകമ് । മേധാവീത്യാദിനാ വാപി ബ്രഹ്മചാരീ ദിനേ ദിനേ
ഗൃഹസ്ഥനും വാനപ്രസ്ഥനും ത്രിപുണ്ഡ്രം ധരിക്കണം; വിദ്യാർത്ഥിയും ബുദ്ധിമാനായി ദിവസേന ത്രിപുണ്ഡ്രം ഇടണം.
ഭസ്മനാ സജലേനാപി ധാരയേച്ച ത്രിപുണ്ഡ്രകമ് । ബ്രാഹ്മണോ വിധിനോത്പന്നസ്ത്രിപുണ്ഡ്രഭസ്മനൈവ തു
വിഭൂതിയാലോ വെള്ളം കൊണ്ടോ ത്രിപുണ്ഡ്രം ഇടാം; പക്ഷേ, യഥാവിധി ദീക്ഷയേറ്റ ബ്രാഹ്മണന് വിഭൂതി കൊണ്ടു മാത്രം ത്രിപുണ്ഡ്രം ഇടണം.
ലലാടേ ധാരയേന്നിത്യം തിര്യഗ്ഭസ്മാവഗുണ്ഠനമ് । (മഹാദേവസ്യ സമ്ബന്ധാത്തദ്ധര്മേഽപ്യസ്തി സങ്ഗതിഃ ।) സമ്യക് ത്രിപുണ്ഡ്രധര്മം ച ബ്രാഹ്മണോ നിത്യമാചരേത്
ലലാടത്തില് എപ്പോഴും തിരശ്ശീല പോലെ വിഭൂതി ഇടണം; മഹാദേവനുമായി ഇതിന് ബന്ധമുണ്ടായതിനാല് ഈ ധര്മ്മത്തിലും അതിന് പ്രാധാന്യമുണ്ട്; ബ്രാഹ്മണന് എപ്പോഴും ത്രിപുണ്ഡ്രധര്മ്മം ശരിയായി പാലിക്കണം.
ആദിബ്രാഹ്മണഭൂതേന ത്രിപുണ്ഡ്രം ഭസ്മനാ ധൃതമ് । യതോഽത ഏവ വിപ്രസ്തു ത്രിപുണ്ഡ്രം ധാരയേത്സദാ
ആദിബ്രാഹ്മണന് വിഭൂതി കൊണ്ടാണ് ത്രിപുണ്ഡ്രം ധരിച്ചത്; അതുകൊണ്ടുതന്നെ ബ്രാഹ്മണന് എപ്പോഴും ത്രിപുണ്ഡ്രം ഇടണം.
ഭസ്മനാ വേദസിദ്ധേന ത്രിപുണ്ഡ്രം ദേഹഗുണ്ഠനമ് । രുദ്രലിങ്ഗാര്ചനം വാപി മോഹതോഽപി ച ന ത്യജേത്
വേദം അംഗീകരിച്ച വിഭൂതി കൊണ്ടുള്ള ത്രിപുണ്ഡ്രം, ശരീരം വിഭൂതിയാല് പൊതിയല്, അല്ലെങ്കില് രുദ്രലിംഗാരാധന — ഇവയെ ഒരിക്കലും, അജ്ഞാനത്താലും പോലും, ഉപേക്ഷിക്കരുത്.
ത്രിയമ്ബകേന മന്ത്രേണ സതാരേണ തഥൈവ ച । പഞ്ചാക്ഷരേണ മന്ത്രേണ പ്രണവേന തഥൈവ ച
ത്ര്യമ്പക മന്ത്രം, സതാര മന്ത്രം, പഞ്ചാക്ഷര മന്ത്രം, പ്രണവം — ഇവയൊക്കെയും ഉപയോഗിച്ച്,
ലലാടേ ഹൃദയേ ചൈവ ദോര്ദ്വന്ദ്വേ ച മഹാമുനേ । ത്രിപുണ്ഡ്രം ധാരയേന്നിത്യം സംന്യാസാശ്രമമാശ്രിതഃ
സന്യാസാശ്രമം സ്വീകരിച്ചവന് ലലാടത്തിലും ഹൃദയത്തിലും ഇരുകൈകളിലും എപ്പോഴും ത്രിപുണ്ഡ്രം ഇടണം, മഹാമുനിയേ.
ത്രിയായുഷേണ മന്ത്രേണ മേധാവീത്യാദിനാഥവാ । ഗൌണേന ഭസ്മനാ ധാര്യം ത്രിപുണ്ഡ്രം ബ്രഹ്മചാരിണാ
ത്രിയായുഷ് മന്ത്രം, അല്ലെങ്കില് മെധാവി മന്ത്രം മുതലായവ, അല്ലെങ്കില് ഗൗണ വിഭൂതി ഉപയോഗിച്ച് ബ്രഹ്മചാരിയും ത്രിപുണ്ഡ്രം ഇടണം.
നമോഽന്തേന ശിവേനൈവ ശൂദ്രഃ ശുശ്രൂഷണേ രതഃ । ഉദ്ധൂലനം ത്രിപുണ്ഡ്രം ച നിത്യം ഭക്ത്യാ സമാചരേത്
ശുശ്രൂഷയിലേര്പ്പെട്ട ശൂദ്രന് 'നമഃ' എന്നുള്ള ശിവമന്ത്രം ഉപയോഗിച്ച് ഭക്തിയോടെ എപ്പോഴും വിഭൂതി ചിതറുകയും ത്രിപുണ്ഡ്രം ഇടുകയും വേണം.
അന്യേഷാമപി സര്വേഷാം വിനാ മന്ത്രേണ സുവ്രത । ഉദ്ധൂലനം ത്രിപുണ്ഡ്രം ച കര്തവ്യം ഭക്തിതോ മുനേ
മറ്റുള്ളവര്ക്കും, മഹാനേ, മന്ത്രം ഇല്ലാതിരുന്നാലും, ഭക്തിയോടെ വിഭൂതി ചിതറലും ത്രിപുണ്ഡ്രധാരണമും ചെയ്യണം.
ഭൂത്യൈവോദ്ധൂലനം തിര്യക് ത്രിപുണ്ഡ്രസ്യ ച ധാരണമ് । വരേണ്യം സര്വധര്മേഭ്യസ്തസ്മാന്നിത്യം സമാചരേത്
വിഭൂതിയാൽ ചിതറലും തിരശ്ശീലപോലെ ത്രിപുണ്ഡ്രം ഇടലും എല്ലാ ധര്മ്മങ്ങളിലും ഏറ്റവും ശ്രേഷ്ഠമാണ്; അതുകൊണ്ട് എപ്പോഴും ഇത് ചെയ്യണം.
ഭസ്മാഗ്നിഹോത്രജം വാഥ വിരജാഗ്നിസമുദ്ഭവമ് । ആദരേണ സമാദായ ശുദ്ധേ പാത്രേ നിധായ തത്
അഗ്നിഹോത്രത്തില് നിന്നോ വിശുദ്ധ അഗ്നിയില് നിന്നോ ലഭിച്ച വിഭൂതി ആദരപൂർവ്വം എടുക്കണം, ശുദ്ധമായ പാത്രത്തില് വെക്കണം.
പ്രക്ഷാല്യ പാദൌ ഹസ്തൌ ച ദ്വിരാചമ്യ സമാഹിതഃ । ഗൃഹീത്വാ ഭസ്മ തത്പഞ്ചബ്രഹ്മമന്ത്രൈഃ ശനൈഃ ശനൈഃ
കാല് കൈകള് കഴുകി, രണ്ടു പ്രാവശ്യം നമസ്കരിച്ച്, മനസ്സോടെ ആ വിഭൂതി എടുത്ത് അഞ്ചു ബ്രഹ്മമന്ത്രങ്ങള് മൃദുവായി ഉച്ചരിക്കണം.
പ്രാണായാമത്രയം കൃത്വാ അഗ്നിരിത്യാദിമന്ത്രിതമ് । തൈരേവ സപ്തഭിര്മന്ത്രൈസ്ത്രിവാരമഭിമന്ത്രയേത്
മൂന്നു പ്രാണായാമം ചെയ്തു, 'അഗ്നി'യെന്നു തുടങ്ങുന്ന മന്ത്രം ഉച്ചരിച്ച്, ആ ഏഴു മന്ത്രങ്ങള് കൊണ്ട് മൂന്നു പ്രാവശ്യം വിഭൂതി അഭിമന്ത്രണം ചെയ്യണം.
ഓമാപോജ്യോതിരിത്യുക്ത്വാ ധ്യാത്വാ മന്ത്രാനുദീരയേത് । സിതേന ഭസ്മനാ പൂര്വം സമുദ്ധൂല്യ ശരീരകമ്
'ഓം ആപ്പോ ജ്യോതിര്' എന്നു ഉച്ചരിച്ച്, മനസ്സില് ധ്യാനിച്ച് മന്ത്രം ജപിക്കണം. ആദ്യം വെള്ള നിറമുള്ള ഭസ്മം കൊണ്ടു ശരീരം ശുദ്ധീകരിക്കണം.
വിപാപോ വിരജോ മര്ത്യോ ജായതേ നാത്ര സംശയഃ । തതോ ധ്യാത്വാ മഹാവിഷ്ണും ജഗന്നാഥം ജലാധിപമ്
അശുദ്ധിയും രാഗവും വിട്ടു, മനുഷ്യന് ശുദ്ധനാകുന്നു—ഇതില് സംശയമില്ല. അതിന് ശേഷം മഹാവിഷ്ണുവിനെ, ലോകനാഥനെയും ജലത്തിന്റെ അധിപനെയും ധ്യാനിക്കണം.
സംയോജ്യ ഭസ്മനാ തോയമഗ്നിരിത്യാദിഭിഃ പുനഃ । വിമൃജ്യ സാമ്ബം ധ്യാത്വാ ച സമുദ്ധൂല്യോര്ധ്വമസ്തകമ്
ഭസ്മവും വെള്ളവും ചേര്ത്തു, 'അഗ്നി' എന്നതുപോലുള്ള മന്ത്രങ്ങള് ഉച്ചരിച്ച്, ശരീരത്തില് പുരട്ടി, സംഭുവിനെ ധ്യാനിച്ച്, തലയുടെ മുകളിലേക്ക് ഭസ്മം തളിക്കണം.
തേന ഭാവനയാ ബ്രാഹ്മഭൂതേന സിതഭസ്മനാ । ലലാടവക്ഷഃസ്കന്ധേഷു സ്വാശ്രമോചിതമന്ത്രതഃ
അങ്ങനെയുള്ള ഭാവനയോടെ, ചിന്തയിലൂടെ ബ്രഹ്മസ്വരൂപമായ വെള്ള ഭസ്മം, തനിക്കു അനുയോജ്യമായ മന്ത്രങ്ങള് ഉപയോഗിച്ച് നെറ്റി, നെഞ്ച്, ഭുജങ്ങള് എന്നിവിടങ്ങളില് പുരട്ടണം.
മധ്യമാനാമികാങ്ഗുഷ്ഠൈരനുലോമവിലോമതഃ । ത്രിപുണ്ഡ്രം ധാരയേന്നിത്യം ത്രികാലേഷ്വപി ഭക്തിതഃ
മധ്യവിരല്, അനാമിക, അംഗുഷ്ഠം എന്നിവ ഉപയോഗിച്ച്, നേരും മറുവശവും ആയി, ഭക്തിയോടെ ദിവസത്തില് മൂന്നു പ്രാവശ്യം ത്രിപുണ്ഡ്രം ധരിക്കണം.
ഭസ്മമാഹാത്മ്യേ പാശുപതവ്രതവര്ണനമ് ശ്രീനാരായണ ഉവാച ആഗ്നേയം ഗൌണമജ്ഞാനധ്വംസകം ജ്ഞാനസാധകമ് । ഗൌണം നാനാവിധം വിദ്ധി ബ്രഹ്മന്ബ്രഹ്മവിദാംവര
ഭസ്മത്തിന്റെ മഹത്വവും പാശുപതവ്രതത്തിന്റെ വിവരണവും. ശ്രീനാരായണന് പറഞ്ഞു: അഗ്നിയില് നിന്നുള്ള ഭസ്മം രണ്ടാംതരം, അതു അജ്ഞാനം നശിപ്പിക്കുകയും ജ്ഞാനം നേടാന് സഹായിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ബ്രാഹ്മണന്മാരില് ഏറ്റവും ശ്രേഷ്ഠനായവനേ, രണ്ടാംതരം ഭസ്മം പലവിധമാണെന്ന് അറിയുക.