സര്വപാതകയുക്തോഽപി മുച്യതേ സര്വപാതകൈഃ । ശിരോവ്രതമിദം യേന ചരിതം വിധിവദ്ബുധൈഃ
എത്ര പാപം ചെയ്തവനാണെങ്കിലും, ഈ ശിരോവ്രതം ജ്ഞാനികൾ പറഞ്ഞതുപോലെ ശരിയായി ആചരിച്ചാൽ, എല്ലാ പാപങ്ങളിൽ നിന്നും മോചനം ലഭിക്കും.
ശിരോവ്രതമിദം നാമ ശിരസ്യാഥര്വണശ്രുതേഃ । യദുക്തം തദ്ധി നൈവാന്യത്തത്തു പുണ്യേന ലഭ്യതേ
ശിരോവ്രതം എന്ന ഈ വ്രതം അതർവണവേദത്തിൽ പറയപ്പെട്ടതുപോലെയാണ്; മറ്റൊന്നിലും ഇതില്ല, നല്ല പുണ്യത്താൽ മാത്രമേ ഇതിനെ നേടാൻ കഴിയൂ.
ശാഖാഭേദേഷു നാമാനി വ്രതസ്യാസ്യ വിഭേദതഃ । പഠ്യന്തേ മുനിശാര്ദൂല ശാഖാസ്വേകവ്രതം ഹി തത്
മഹർഷിയേ, ഈ വ്രതത്തിന് ശാഖകളനുസരിച്ച് വ്യത്യസ്ത പേരുകളുണ്ട്; എന്നാൽ ഓരോ ശാഖയിലും അതേ വ്രതം തന്നെയാണ്.
സര്വശാഖാസു വസ്ത്വേകം ശിവാഖ്യം സത്യചിദ്ഘനമ് । തഥാ തദ്വിഷയം ജ്ഞാനം തഥൈവ ച ശിരോതവ്രതമ്
എല്ലാ ശാഖകളിലും സത്യം, ജ്ഞാനം നിറഞ്ഞ ശിവം എന്ന ഒറ്റ സാരമാണ്; അതുപോലെ തന്നെ അതിനെക്കുറിച്ചുള്ള ജ്ഞാനവും ശിരോവ്രതവും ഒന്നുതന്നെയാണ്.
ശിരോവ്രതവിഹീനസ്തു സര്വധര്മവിവര്ജിതഃ । അപി സര്വാസു വിദ്യാസു സോഽധികാരീ ന സംശയഃ
ശിരോവ്രതം ഇല്ലാത്തവൻ എല്ലാ ധർമ്മങ്ങളിൽ നിന്നും ഒഴിഞ്ഞവനാണ്; അവൻ എല്ലാ വിദ്യകളും പഠിച്ചാലും യോഗ്യതയില്ല, സംശയമില്ല.
ശിരോവ്രതമിദം കാര്യം പാപകാന്താരദാഹകമ് । സാധനം സര്വവിദ്യാനാം യതസ്തത്സമ്യഗാചരേത്
ശിരോവ്രതം നിർബന്ധമായും ആചരിക്കണം, കാരണം ഇത് എല്ലാ പാപങ്ങളുടെ അടിത്തറ കത്തിച്ചുകളയുന്നു; എല്ലാ വിദ്യകൾക്കും ഇതാണ് മാർഗം, അതിനാൽ ശരിയായി ആചരിക്കണം.
ശ്രുതിരാഥര്വണീ സൂക്ഷ്മാ സൂക്ഷ്മാര്ഥസ്യ പ്രകാശിനീ । യദുവാച വ്രതം പ്രീത്യാ തന്നിത്യം സമ്യഗാചരേത്
അതർവണവേദം സൂക്ഷ്മവും സൂക്ഷ്മത്വത്തിന്റെ അർത്ഥം വെളിപ്പെടുത്തുന്നതുമാണ്; അതിൽ പറഞ്ഞിരിക്കുന്ന വ്രതം ഭക്തിയോടെ എല്ലായ്പ്പോഴും ശരിയായി ആചരിക്കണം.
അഗ്നിരിത്യാദിഭിര്മന്ത്രൈഃ ഷഡ്ഭിഃ ശുദ്ധേന ഭസ്മനാ । സര്വാങ്ഗോദ്ധൂലനം കുര്യാച്ഛിരോവ്രതസമാഹ്വയമ്
അഗ്നി തുടങ്ങിയ ആറു മന്ത്രങ്ങൾ ഉപയോഗിച്ച്, ശുദ്ധമായ ഭസ്മം കൊണ്ടു ശരീരത്തിലെ എല്ലാ അവയവങ്ങളും ശുദ്ധീകരിക്കണം; ഇതാണ് ശിരോവ്രതം എന്ന് വിളിക്കുന്നത്.
ഏതച്ഛിരോവ്രതം കുര്യാത്സന്ധ്യാകാലേഷു സാദരമ് । യാവദ്വിദ്യോദയസ്താവത്തസ്യ വിദ്യാ ഖലൂത്തമാ
ശിരോവ്രതം സന്ധ്യാകാലങ്ങളിൽ ഭക്തിയോടെ ആചരിക്കണം; ജ്ഞാനം ഉദയിക്കുന്നതുവരെ, അവന്റെ ജ്ഞാനം ഉത്തമമായിരിക്കും.
ദ്വാദശാബ്ദമഥാബ്ദം വാ തദര്ധം ച തദര്ധകമ് । പ്രകുര്യാദ്ദ്വാദശാഹം വാ സങ്കല്പേന ശിരോവ്രതമ്
പന്ത്രണ്ടു വർഷം, അല്ലെങ്കിൽ ഒരു വർഷം, അതിന്റെ പാതി, അതിന്റെ പാതി, അല്ലെങ്കിൽ പന്ത്രണ്ട് ദിവസം നിർബന്ധത്തോടെ ശിരോവ്രതം ആചരിക്കണം.
ശിരോവ്രതേന യഃ സ്നാതസ്തം തു നോപദിശേത്തു യഃ । തസ്യ വിദ്യാ വിനഷ്ടാ സ്യാന്നിര്ഘൃണഃ സ ഗുരുഃ ഖലു
ശിരോവ്രതം ആചരിച്ച് സ്നാനം ചെയ്തവനെ, അതു ചെയ്യാത്തവൻ ഉപദേശിക്കരുത്; അങ്ങനെ ചെയ്താൽ അവന്റെ ജ്ഞാനം നശിക്കും, അത്തരം ഗുരു ക്രൂരനാണ്.
ബ്രഹ്മവിദ്യാഗുരുഃ സാക്ഷാന്മുനിഃ കാരുണികഃ ഖലു । യഥാ സര്വേശ്വരഃ ശ്രീമാന്മൃദുഃ കാരുണികഃ ഖലു
ബ്രഹ്മവിദ്യയുടെ ഗുരു നേരെ തന്നെ ഒരു മഹർഷിയാണു, ദയയും കരുണയും നിറഞ്ഞവൻ; എല്ലാറ്റിനും അധിപനായ മഹാത്മാവു പോലെ, സൗമ്യനും കരുണാനിധിയുമാണ്.
ജന്മാന്തരസഹസ്രേഷു നരാ യേ ധര്മചാരിണഃ । തേഷാമേവ ഖലു ശ്രദ്ധാ ജായതേ ന കദാചന
ആയിരക്കണക്കിന് ജന്മങ്ങളിൽ ധർമ്മം ആചരിച്ച മനുഷ്യരിൽ മാത്രം വിശ്വാസം ഉദയം ചെയ്യും; മറ്റുള്ളവരിൽ ഒരിക്കലും ഇല്ല.
പ്രത്യുതാജ്ഞാനബാഹുല്യാദ്ദ്വേഷ ഏവ വിജായതേ । അതഃ പ്രദ്വേഷയുക്തസ്യ ന ഭവേദാത്മവേദനമ്
അറിയാതിരിപ്പിന്റെ അധികം മൂലം വിരോധം മാത്രമേ ഉണ്ടാകൂ; അതിനാൽ, ദ്വേഷം ഉള്ളവനിൽ ആത്മജ്ഞാനം ഉണ്ടാകില്ല.
ബ്രഹ്മവിദ്യോപദേശസ്യ സാക്ഷാദേവാധികാരിണഃ । ത ഏവ നേതരേ വിദ്വന് യേ തു സ്നാതാഃ ശിരോവ്രതൈഃ
മഹാത്മാവേ, ബ്രഹ്മവിദ്യ നേരിട്ട് പഠിപ്പിക്കാൻ യോജ്യർ, ശിരോവ്രതം ആചരിച്ച് സ്നാനം ചെയ്തവരേയാണ്; മറ്റുള്ളവർക്ക് അർഹതയില്ല.
വ്രതം പാശുപതം ചീര്ണം യൈര്ദ്വിജൈരാദരേണ തു । തേഷാമേവോപദേഷ്ടവ്യമിതി വേദാനുശാസനമ്
വേദത്തിന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം, പാശുപതവ്രതം ഭക്തിയോടെ ആചരിച്ച ദ്വിജന്മാരെ മാത്രം ഉപദേശിക്കണം.
യഃ പശുസ്തത്പശുത്വം ച വ്രതേനാനേന സന്ത്യജേത് । താന്ഹത്വാ ന സ പാപീയാന്ഭവേദ്വേദാന്തനിശ്ചയഃ
ആരെങ്കിലും മൃഗസ്വഭാവവും അതിന്റെ ദോഷങ്ങളും ഈ വ്രതം പാലിച്ച് വിട്ട് കളയുകയാണെങ്കില്, അവയെ അതിജീവിച്ചതിനാല് അവന് കൂടുതല് പാപം ഉണ്ടാകില്ലെന്ന് വേദാന്തം ഉറപ്പായി പറയുന്നു.
ത്രിപുണ്ഡ്രധാരണം പ്രോക്തം ജാബാലൈരാദരേണ തു । ത്രിയമ്ബകേന മന്ത്രേണ സതാരേണ ശിവേന ച
ത്രിപുണ്ഡ്രം ധരിക്കണമെന്ന് ജാബാല സന്യാസികള് ഭക്തിയോടെ ഉപദേശിക്കുന്നു; ത്ര്യമ്പക മന്ത്രവും സതാര മന്ത്രവും ശിവനും ഇതിന് ഉപദേശിച്ചിരിക്കുന്നു.
ത്രിപുണ്ഡ്രം ധാരയേന്നിത്യം ഗഹസ്ഥാശ്രമമാശ്രിതഃ । ഓങ്കാരേണ ത്രിരുക്തേന സഹംസേന ത്രിപുണ്ഡ്രകമ്
ഗൃഹസ്ഥാശ്രമം സ്വീകരിച്ചവന് എപ്പോഴും ത്രിപുണ്ഡ്രം ധരിക്കണം; ഓംകാരമന്ത്രം മൂന്നു പ്രാവശ്യം ഉച്ചരിച്ച് സഹംസ മന്ത്രം ചേര്ത്താണ് ത്രിപുണ്ഡ്രം ഇടേണ്ടത്.
ധാരയേദ്ഭിക്ഷുകോ നിത്യമിതി ജാബാലികീ ശ്രുതിഃ । ത്രിയമ്ബകേന മന്ത്രേണ പ്രണവേന ശിവേന ച
ഭിക്ഷുക്കള് എപ്പോഴും ത്രിപുണ്ഡ്രം ധരിക്കണമെന്ന് ജാബാലി ശാസ്ത്രം പറയുന്നു; ത്ര്യമ്പക മന്ത്രവും പ്രണവവും ശിവനും ഇതിന് ഉപദേശിച്ചിരിക്കുന്നു.
ഗൃഹസ്ഥശ്ച വാനപ്രസ്ഥോ ധാരയേച്ച ത്രിപുണ്ഡ്രകമ് । മേധാവീത്യാദിനാ വാപി ബ്രഹ്മചാരീ ദിനേ ദിനേ
ഗൃഹസ്ഥനും വാനപ്രസ്ഥനും ത്രിപുണ്ഡ്രം ധരിക്കണം; വിദ്യാർത്ഥിയും ബുദ്ധിമാനായി ദിവസേന ത്രിപുണ്ഡ്രം ഇടണം.
ഭസ്മനാ സജലേനാപി ധാരയേച്ച ത്രിപുണ്ഡ്രകമ് । ബ്രാഹ്മണോ വിധിനോത്പന്നസ്ത്രിപുണ്ഡ്രഭസ്മനൈവ തു
വിഭൂതിയാലോ വെള്ളം കൊണ്ടോ ത്രിപുണ്ഡ്രം ഇടാം; പക്ഷേ, യഥാവിധി ദീക്ഷയേറ്റ ബ്രാഹ്മണന് വിഭൂതി കൊണ്ടു മാത്രം ത്രിപുണ്ഡ്രം ഇടണം.
ലലാടേ ധാരയേന്നിത്യം തിര്യഗ്ഭസ്മാവഗുണ്ഠനമ് । (മഹാദേവസ്യ സമ്ബന്ധാത്തദ്ധര്മേഽപ്യസ്തി സങ്ഗതിഃ ।) സമ്യക് ത്രിപുണ്ഡ്രധര്മം ച ബ്രാഹ്മണോ നിത്യമാചരേത്
ലലാടത്തില് എപ്പോഴും തിരശ്ശീല പോലെ വിഭൂതി ഇടണം; മഹാദേവനുമായി ഇതിന് ബന്ധമുണ്ടായതിനാല് ഈ ധര്മ്മത്തിലും അതിന് പ്രാധാന്യമുണ്ട്; ബ്രാഹ്മണന് എപ്പോഴും ത്രിപുണ്ഡ്രധര്മ്മം ശരിയായി പാലിക്കണം.
ആദിബ്രാഹ്മണഭൂതേന ത്രിപുണ്ഡ്രം ഭസ്മനാ ധൃതമ് । യതോഽത ഏവ വിപ്രസ്തു ത്രിപുണ്ഡ്രം ധാരയേത്സദാ
ആദിബ്രാഹ്മണന് വിഭൂതി കൊണ്ടാണ് ത്രിപുണ്ഡ്രം ധരിച്ചത്; അതുകൊണ്ടുതന്നെ ബ്രാഹ്മണന് എപ്പോഴും ത്രിപുണ്ഡ്രം ഇടണം.
ഭസ്മനാ വേദസിദ്ധേന ത്രിപുണ്ഡ്രം ദേഹഗുണ്ഠനമ് । രുദ്രലിങ്ഗാര്ചനം വാപി മോഹതോഽപി ച ന ത്യജേത്
വേദം അംഗീകരിച്ച വിഭൂതി കൊണ്ടുള്ള ത്രിപുണ്ഡ്രം, ശരീരം വിഭൂതിയാല് പൊതിയല്, അല്ലെങ്കില് രുദ്രലിംഗാരാധന — ഇവയെ ഒരിക്കലും, അജ്ഞാനത്താലും പോലും, ഉപേക്ഷിക്കരുത്.
ത്രിയമ്ബകേന മന്ത്രേണ സതാരേണ തഥൈവ ച । പഞ്ചാക്ഷരേണ മന്ത്രേണ പ്രണവേന തഥൈവ ച
ത്ര്യമ്പക മന്ത്രം, സതാര മന്ത്രം, പഞ്ചാക്ഷര മന്ത്രം, പ്രണവം — ഇവയൊക്കെയും ഉപയോഗിച്ച്,
ലലാടേ ഹൃദയേ ചൈവ ദോര്ദ്വന്ദ്വേ ച മഹാമുനേ । ത്രിപുണ്ഡ്രം ധാരയേന്നിത്യം സംന്യാസാശ്രമമാശ്രിതഃ
സന്യാസാശ്രമം സ്വീകരിച്ചവന് ലലാടത്തിലും ഹൃദയത്തിലും ഇരുകൈകളിലും എപ്പോഴും ത്രിപുണ്ഡ്രം ഇടണം, മഹാമുനിയേ.
ത്രിയായുഷേണ മന്ത്രേണ മേധാവീത്യാദിനാഥവാ । ഗൌണേന ഭസ്മനാ ധാര്യം ത്രിപുണ്ഡ്രം ബ്രഹ്മചാരിണാ
ത്രിയായുഷ് മന്ത്രം, അല്ലെങ്കില് മെധാവി മന്ത്രം മുതലായവ, അല്ലെങ്കില് ഗൗണ വിഭൂതി ഉപയോഗിച്ച് ബ്രഹ്മചാരിയും ത്രിപുണ്ഡ്രം ഇടണം.
നമോഽന്തേന ശിവേനൈവ ശൂദ്രഃ ശുശ്രൂഷണേ രതഃ । ഉദ്ധൂലനം ത്രിപുണ്ഡ്രം ച നിത്യം ഭക്ത്യാ സമാചരേത്
ശുശ്രൂഷയിലേര്പ്പെട്ട ശൂദ്രന് 'നമഃ' എന്നുള്ള ശിവമന്ത്രം ഉപയോഗിച്ച് ഭക്തിയോടെ എപ്പോഴും വിഭൂതി ചിതറുകയും ത്രിപുണ്ഡ്രം ഇടുകയും വേണം.
അന്യേഷാമപി സര്വേഷാം വിനാ മന്ത്രേണ സുവ്രത । ഉദ്ധൂലനം ത്രിപുണ്ഡ്രം ച കര്തവ്യം ഭക്തിതോ മുനേ
മറ്റുള്ളവര്ക്കും, മഹാനേ, മന്ത്രം ഇല്ലാതിരുന്നാലും, ഭക്തിയോടെ വിഭൂതി ചിതറലും ത്രിപുണ്ഡ്രധാരണമും ചെയ്യണം.