ധര്മിഷ്ഠാ പുത്രമാതാ ച കുലസ്ത്രീ കുലപാലികാ । ഹരിഭക്തിപ്രദോ ബന്ധുര്ന ചാഭീഷ്ടസുഖപ്രദഃ
ധാർമ്മികതയുള്ള, പുത്രന്മാരുടെ അമ്മയായ, കുടുംബത്തെ സംരക്ഷിക്കുന്ന, ഹരിയിലേയ്ക്ക് ഭക്തി നൽകുന്ന സ്ത്രീയാണെങ്കിൽ, അങ്ങനെയുള്ള ബന്ധു ആഗ്രഹിച്ച സന്തോഷം മാത്രം നൽകുന്നവളല്ല.
യോ ബന്ധുശ്ചേത്സ ച പിതാ ഹരിവര്ത്മപ്രദര്ശകഃ । സാ ഗര്ഭധാരിണീ യാ ച ഗര്ഭാവാസവിമോചനീ
ഇങ്ങനെയുള്ള ബന്ധുവാണെങ്കിൽ, ഹരിയുടെ മാർഗ്ഗം കാണിക്കുന്ന പിതാവാണ് അവൻ. ഗർഭം ധരിച്ച് കുഞ്ഞിനെ പ്രസവിക്കുന്നവളാണ് യഥാർത്ഥ അമ്മ.
ദയാരൂപാ ച ഭഗിനീ യമഭീതിവിമോചനീ । വിഷ്ണുമന്ത്രപ്രദാതാ ച സ ഗുരുര്വിഷ്ണുഭക്തിദഃ
ദയയുടെ രൂപമായ സഹോദരി, യമന്റെ ഭയത്തിൽ നിന്ന് മോചനം നൽകുന്നവൾ, വിഷ്ണുമന്ത്രം നൽകുന്നവൻ—ഇങ്ങനെയുള്ളവൻ ഗുരുവാണ്, വിഷ്ണുഭക്തി നൽകുന്നവൻ.
ഗുരുശ്ച ജ്ഞാനദോ യോ ഹി യജ്ജ്ഞാനം കൃഷ്ണഭാവനമ് । ആബ്രഹ്മസ്തമ്ബപര്യന്തം തതോ വിശ്വം ചരാചരമ്
ജ്ഞാനം നൽകുന്ന ഗുരു, കൃഷ്ണഭാവനയുള്ള ജ്ഞാനമാണ് അവന്റെ ജ്ഞാനം. അങ്ങനെയുള്ളവൻ ബ്രഹ്മാവിൽ നിന്ന് ഒരു പുല്ലുവരെ ഈ ലോകം മുഴുവൻ മനസ്സിലാക്കുന്നു.
ആവിര്ഭൂതം തിരോഭൂതം കിം വാ ജ്ഞാനം തദന്യതഃ । വേദജം യജ്ഞജം യദ്യത്തത്സാരം ഹരിസേവനമ്
ലോകത്തിൽ പ്രത്യക്ഷമായതും അപ്രത്യക്ഷമായതും, വേദത്തിൽ നിന്നോ യജ്ഞത്തിൽ നിന്നോ വരുന്ന ജ്ഞാനമോ, അതിന്റെ സാരമായത് ഹരിയെ സേവിക്കുന്നതിലാണ്.
തത്ത്വാനാം സാരഭൂതം ച ഹരേരന്യദ്വിഡമ്ബനമ് । ദത്തം ജ്ഞാനം മയാ തുഭ്യം സ സ്വാമീ ജ്ഞാനദോ ഹി യഃ
എല്ലാ തത്വങ്ങളുടെയും സാരം ഹരിയിലാണ്; അതിനു പുറമേയുള്ളത് വെറും അനുകരണമാണ്. ഞാൻ നിന്നെക്ക് നൽകിയ ജ്ഞാനം—ഇങ്ങനെയുള്ള ജ്ഞാനം നൽകുന്നവനാണ് യഥാർത്ഥ സ്വാമി.
ജ്ഞാനാത്പ്രമുച്യതേ ബന്ധാത്സ രിപുര്യോ ഹി ബന്ധദഃ । വിഷ്ണുഭക്തിയുതം ജ്ഞാനം നോ ദദാതി ച യോ ഗുരുഃ
ജ്ഞാനത്തിലൂടെ ബന്ധനത്തിൽ നിന്ന് മോചനം ലഭിക്കും; ബന്ധനം ഉണ്ടാക്കുന്നവൻ ശത്രുവാണ്. വിഷ്ണുഭക്തിയോടുകൂടിയ ജ്ഞാനം നൽകാത്ത ഗുരു—
സ രിപുഃ ശിഷ്യഘാതീ ച യതോ ബന്ധാന്ന മോചയേത് । ജനനീം ഗര്ഭജക്ലേശാദ്യമയാതനയാ തഥാ
അവൻ ശത്രുവാണ്, ശിഷ്യനെ നശിപ്പിക്കുന്നവനാണ്, കാരണം അവൻ ബന്ധനത്തിൽ നിന്ന് മോചനം നൽകുന്നില്ല. അമ്മ ഗർഭത്തിലെ കഷ്ടത്തിൽ നിന്ന് കുട്ടിയെ മോചിപ്പിക്കാത്തപോലെ—
ന മോചയേദ്യഃ സ കഥം ഗുരുസ്താതോ ഹി ബാന്ധവഃ । പരമാനന്ദരൂപം ച കൃഷ്ണമാര്ഗമനശ്വരമ്
മോചനം നൽകാത്തവൻ എങ്ങനെ ഗുരുവോ, പിതാവോ, ബന്ധുവോ ആകാം? കൃഷ്ണന്റെ മാർഗ്ഗം പരമാനന്ദത്തിന്റെ രൂപവും ശാശ്വതവുമാണ്.
ന ദര്ശയേദ്യഃ സതതം കീദൃശോ ബാന്ധവോ നൃണാമ് । ഭജ സാധ്വി പരം ബ്രഹ്മാച്യുതം കൃഷ്ണം ച നിര്ഗുണമ്
ആ മാർഗ്ഗം എല്ലായ്പ്പോഴും കാണിക്കാത്തവൻ മനുഷ്യരിൽ എങ്ങനെയുള്ള ബന്ധുവാണ്? സതീ, നീ പരബ്രഹ്മമായ അച്യുതനെയും ഗുണരഹിതനായ കൃഷ്ണനെയും ഭജിക്കൂ.
നിര്മൂലം ച ഭവേത്പുംസാം കര്മ വൈ തസ്യ സേവയാ । മയാ ഛലേന ത്വം ത്യക്താ ക്ഷമസ്വൈതന്മമ പ്രിയേ
അവനെ സേവിച്ചാൽ മനുഷ്യരുടെ കർമ്മത്തിന്റെ വേരുകൾ നശിക്കും. എന്റെ വഞ്ചനയാൽ നിന്നെ ഉപേക്ഷിച്ചു—എന്റെ പ്രിയേ, ഇതു ക്ഷമിക്കണമേ.
ക്ഷമായുതാനാം സാധ്വീനാം സത്ത്വാത്ക്രോധോ ന വിദ്യതേ । പുഷ്കരേ തപസേ യാമി ഗച്ഛ ദേവി യഥാസുഖമ്
ക്ഷമയുള്ള സതീകളിൽ സ്വഭാവം കൊണ്ടു കോപം ഉണ്ടാകുന്നില്ല. ഞാൻ പുഷ്കരത്തിലേക്ക് തപസ്സിനായി പോകുന്നു; ദേവി, നീ ഇഷ്ടംപോലെ പോകൂ.
ശ്രീകൃഷ്ണചരണാമ്ഭോജേ നിഃസ്പൃഹാണാം മനോരഥാഃ । ജരത്കാരുവചഃ ശ്രുത്വാ മനസാ ശോകകാതരാ
ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ പാദപദ്മത്തിൽ ആസക്തിയില്ലാത്തവരുടെ ആഗ്രഹങ്ങൾ ഫലിക്കില്ല. ജരത്കാരുവിന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ അവൾ ഉള്ളിൽ ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങി.
സാശ്രുനേത്രാ ച വിനയാദുവാച പ്രാണവല്ലഭമ് । മനസോവാച ദോഷോ നാസ്ത്യേവ മേ ത്യക്തും നിദ്രാഭങ്ഗേന തേ പ്രഭോ
കണ്ണീരോടെ, വിനയത്തോടെ അവൾ പ്രിയപ്പെട്ട ഭർത്താവിനോട് പറഞ്ഞു: 'പ്രഭോ, നിന്റെ ഉറക്കം ഭംഗം വന്നതുകൊണ്ട് നീ എന്നെ ഉപേക്ഷിച്ചതിൽ എനിക്ക് യാതൊരു പാപവും ഇല്ല.'
യത്ര സ്മരാമി ത്വാം നിത്യം തത്ര മാമാഗമിഷ്യസി । ബന്ധുഭേദഃ ക്ലേശതമഃ പുത്രഭേദസ്തതഃ പരമ്
'ഞാൻ എവിടെയായാലും നിന്നെ എപ്പോഴും ഓർക്കുന്നിടത്ത് നീ എന്നെ തേടി വരും. ബന്ധുക്കളിൽ ഭേദം ഏറ്റവും വലിയ ദുഃഖമാണ്; പുത്രനിൽ നിന്നുള്ള ഭേദം അതിലും വലുതാണ്.'
പ്രാണേശഭേദഃ പ്രാണാനാം വിച്ഛേദാത്സര്വതഃ പരഃ । പതിഃ പതിവ്രതാനാം തു ശതപുത്രാധികം പ്രിയഃ
'പ്രാണന്റെ പ്രിയനിൽ നിന്നുള്ള വേർപാട്, ജീവൻ വിട്ടുപോകുന്നതാണ് എല്ലാറ്റിലും വലിയത്. ഭർത്താവിനോടു ഭക്തിയുള്ള സ്ത്രീക്ക് ഭർത്താവ് നൂറു പുത്രന്മാരിലും അധികം പ്രിയനാണ്.'
സര്വസ്മാത്തു പ്രിയഃ സ്ത്രീണാം പ്രിയസ്തേനോച്യതേ ബുധൈഃ । പുത്രേ യഥൈകപുത്രാണാം വൈഷ്ണവാനാം യഥാ ഹരൌ
സ്ത്രീകൾക്ക് ഏറ്റവും പ്രിയപ്പെട്ടത് മറ്റൊന്നുമില്ലാത്തത്ര പ്രിയമാണ്; പണ്ഡിതന്മാർ ഇങ്ങനെ പറയുന്നു. ഒരേ മകനുള്ള അമ്മക്ക് ആ മകൻ എത്രമാത്രം പ്രിയമാണോ, വൈഷ്ണവന്മാർക്ക് വിഷ്ണു എത്ര പ്രിയമാണോ അതുപോലെയാണ്.
നേത്രേ യഥൈകനേത്രാണാം തൃഷിതാനാം യഥാ ജലേ । ക്ഷുധിതാനാം യഥാന്നേ ച കാമുകാനാം ച മൈഥുനേ
ഒറ്റ കണ്ണുള്ളവർക്കു ആ കണ്ണ് എത്ര വിലപ്പെട്ടതാണോ, ദാഹമുള്ളവർക്കു വെള്ളം എത്ര ആവശ്യമാണോ, വിശപ്പുള്ളവർക്കു അന്നം എത്ര പ്രധാനമാണോ, കാമനയുള്ളവർക്കു സങ്കല്പം എത്ര പ്രിയമാണോ അതുപോലെയാണ്.
യഥാ പരസ്വേ ചൌരാണാം യഥാ ജാരേ കുയോഷിതാമ് । വിദുഷാം ച യഥാ ശാസ്ത്രേ വാണിജ്യേ വണിജാം യഥാ
മറ്റുള്ളവരുടെ സമ്പത്ത് കള്ളന്മാർക്ക് എത്ര ആഗ്രഹമുള്ളതാണോ, ദുഷ്ടസ്ത്രീകൾക്ക് പ്രേമികൻ എത്ര പ്രിയമാണോ, പണ്ഡിതന്മാർക്ക് ശാസ്ത്രം എത്ര പ്രധാനമാണോ, വ്യാപാരികൾക്ക് വ്യാപാരം എത്ര പ്രധാനമാണോ അതുപോലെയാണ്.
തഥാ ശശ്വന്മനഃ കാന്തേ സാധ്വീനാം യോഷിതാം പ്രഭോ । ഇത്യുക്ത്വാ മനസാ ദേവീ പപാത സ്വാമിനഃ പദേ
അങ്ങനെ തന്നെ, സദാചാരമുള്ള സ്ത്രീകളുടെ മനസ്സ് എപ്പോഴും ഭർത്താവിൽ ആകർഷിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു, പ്രഭുവേ. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ദേവി ഭർത്താവിന്റെ പാദങ്ങളിൽ മനസ്സോടെ വീണു.
ക്ഷണം ചകാര ക്രോഡേ താം കൃപയാ ച കൃപാനിധിഃ । നേത്രോദകേന മനസാം സ്നാപയാമാസ താം മുനിഃ
ക്ഷണത്തേക്ക് കരുണാനിധിയായ അദ്ദേഹം അവളെ കരുണയോടെ അങ്കത്തിലേറ്റു; മുനി കണ്ണുനീരും മനസ്സുമുപയോഗിച്ച് അവളെ സ്നാനമാടിച്ചു.
സാശ്രു നേത്രാ മുനേഃ ക്രോഡം സിഷേച ഭേദകാതരാ । തദാ ജ്ഞാനേന തൌ ദ്വൌ ച വിശോകൌ സമ്ബഭൂവതുഃ
കണ്ണുനീർ നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളോടെ അവൾ മുനിയുടെ മടിയിൽ കണ്ണുനീർ ചൊരിഞ്ഞു, വിഷാദത്തിൽ വിറയച്ചു; അപ്പോൾ ജ്ഞാനത്താൽ ഇരുവരും ദുഃഖരഹിതരായി.
സ്മാരം സ്മാരം പദാമ്ഭോജം കൃഷ്ണസ്യ പരമാത്മനഃ । ജഗാമ തപസേ വിപ്രഃ സ്വകാന്താം സമ്പ്രബോധ്യ ച
കൃഷ്ണന്റെ പാദപദ്മം വീണ്ടും വീണ്ടും ഓർത്തുകൊണ്ട്, മുനി തപസ്സിനായി പോയി, തന്റെ പ്രിയതമയെ ഉണർത്തിയശേഷം.
ജഗാമ മനസാ ശമ്ഭോഃ കൈലാസം മന്ദിരം ഗുരോഃ । പാര്വതീ ബോധയാമാസ മനസാം ശോകകര്ശിതാമ്
അവൻ മനസ്സിൽ ശംഭുവിന്റെ കൈലാസത്തിലെ ആലയം തേടി; പാർവതി ദുഃഖത്തിൽ കിടന്ന മനസ്സിനെ ഉണർത്തി.
ശിവശ്ചാതീവ ജ്ഞാനേന ശിവേന ച ശിവാലയഃ । സുപ്രശസ്തേ ദിനേ സാധ്വീ സുഷുവേ മങ്ഗലക്ഷണേ
ശിവൻ പരമജ്ഞാനത്താൽ, ശിവാലയത്തിൽ, അത്യന്തം ഉത്തമമായ ഒരു ദിവസം, സദ്വ്രതയുള്ള സ്ത്രീ ശുഭസമയത്ത് പ്രസവിച്ചു.
നാരായണാംശം പുത്രം തം യോഗിനാം ജ്ഞാനിനാം ഗുരുമ് । ഗര്ഭസ്ഥിതോ മഹാജ്ഞാനം ശ്രുത്വാ ശങ്കരവക്ത്രതഃ
നാരായണന്റെ അംശമായ, യോഗികളും ജ്ഞാനികളും ആരാധിക്കുന്ന ഗുരുവായ ഒരു മകൻ അവൾക്ക് ജനിച്ചു; ശങ്കരന്റെ വായിൽ നിന്നു മഹാജ്ഞാനം ഗർഭസ്ഥനായിരിക്കുമ്പോൾ തന്നെ അവൻ കേട്ടിരുന്നു.
സമ്ബഭൂവ ച യോഗീന്ദ്രോ യോഗിനാം ജ്ഞാനിനാം ഗുരുഃ । ജാതകം കാരയാമാസ വാചയാമാസ മങ്ഗലമ്
അങ്ങനെ യോഗികളുടെ പ്രഭുവും, ജ്ഞാനികളുടെ ഗുരുവും ജനിച്ചു; ജനനശാന്തി നടത്തി, മംഗളഗാനങ്ങൾ പാടി.
വേദാംശ്ച പാഠയാമാസ ശിവായ ച ശിവഃ ശിശോഃ । മണിരത്നകിരീടാംശ്ച ബ്രാഹ്മണേഭ്യോ ദദൌ ശിവഃ
അവനെ വേദങ്ങൾ പഠിപ്പിച്ചു; ശിവൻ ശിശുവിനായി ബ്രാഹ്മണന്മാർക്ക് മണിമുത്തുകളും രത്നക്കിരീടങ്ങളും നൽകി.
പാര്വതീ ച ഗവാം ലക്ഷം രത്നാനി വിവിധാനി ച । ശമ്ഭുശ്ച ചതുരോ വേദാന്വേദാങ്ഗാനിതരാംസ്തഥാ
പാർവതി ഒരു ലക്ഷം പശുക്കളും പലവിധ രത്നങ്ങളും നൽകി; ശംഭു നാലു വേദങ്ങളും വേദാംഗങ്ങളും മറ്റു ഗ്രന്ഥങ്ങളും നൽകി.
ബാലകം പാഠയാമാസ ജ്ഞാനം മൃത്യുഞ്ജയം പരമ് । ഭക്തിരസ്ത്യധികാ കാന്തേഽഭീഷ്ടദേവേ ഗുരൌ തഥാ
അവൻ ബാലനോട് പരമജ്ഞാനവും മൃത്യുജയവിദ്യയും പഠിപ്പിച്ചു; ഭക്തി പ്രിയതമയിലും ഇഷ്ടദൈവത്തിലും ഗുരുവിലും കൂടുതൽ ഉണ്ടായിരുന്നു.