രാജാ തസ്മൈ ദദൌ താം ച രത്നഭൂഷണഭൂഷിതാമ് । സോഽപി സാര്ധം കൌതുകേന താം ഗൃഹീത്വാ ഗൃഹം യയൌ
രാജാവ് രത്നാഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ച സാവിത്രിയെ സത്യവാനെക്കു നൽകി. സത്യവാനും സന്തോഷത്തോടെ അവളെ കൂട്ടി വീട്ടിലേക്ക് പോയി.
സ ച സംവത്സരേഽതീതേ സത്യവാന് സത്യവിക്രമഃ । ജഗാമ ഫലകാഷ്ഠാര്ഥം പ്രഹര്ഷം പിതുരാജ്ഞയാ
ഒരു വർഷം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ, സത്യവാൻ സത്യവിക്രമൻ അച്ഛന്റെ കല്പനപ്രകാരം ഇന്ധനത്തിനായി മരക്കഷ്ണം ശേഖരിക്കാൻ സന്തോഷത്തോടെ പോയി.
ജഗാമ സാധ്വീ തത്പശ്ചാത്സാവിത്രീ ദൈവയോഗതഃ । നിപത്യ വൃക്ഷാദ്ദൈവേന പ്രാണാംസ്തത്യാജ സത്യവാന്
ദൈവാനുഗ്രഹത്താൽ, സാവിത്രി ഭർത്താവിനെ പിന്തുടർന്നു. ദൈവവിധിയാൽ, സത്യവാൻ ഒരു മരത്തിൽ നിന്ന് വീണു ജീവൻ വിട്ടു.
യമസ്തം പുരുഷം ദൃഷ്ട്വാ ബദ്ധ്വാങ്ഗുഷ്ഠസമം മുനേ । ഗൃഹീത്വാ ഗമനം ചക്രേ തത്പശ്ചാത്പ്രയയൌ സതീ
യമൻ ആ മനുഷ്യനെ കണ്ടു. അവന്റെ അങുലം വലിപ്പമുള്ള ആത്മാവിനെ പിടിച്ചു, കൊണ്ടുപോകാൻ തുടങ്ങി. ഭക്തിയായ ഭാര്യ പിന്നിൽ പിന്തുടർന്നു.
പശ്ചാത്താം സുദതീം ദൃഷ്ട്വാ യമഃ സംയമനീപതിഃ । ഉവാച മധുരം സാധ്വീം സാധൂനാം പ്രവരോ മഹാന്
ശേഷം, ആ സുന്ദരിയായ സാവിത്രിയെ കണ്ട യമൻ, നീതിയുടെ അധിപൻ, സത്യവാന്റെ ഭാര്യയോട് മധുരമായി സംസാരിച്ചു.
ധര്മരാജ ഉവാച അഹോ ക്വ യാസി സാവിത്രി ഗൃഹീത്വാ മാനുഷീം തനുമ് । യദി യാസ്യസി കാന്തേന സാര്ധം ദേഹം തദാ ത്യജ
ധർമ്മരാജാവ് പറഞ്ഞു: സാവിത്രി, നീ മനുഷ്യശരീരത്തോടുകൂടി എവിടേക്കാണ് പോകുന്നത്? ഭർത്താവിനൊപ്പം പോകണമെന്നു ആഗ്രഹമുണ്ടെങ്കിൽ, ശരീരം ഉപേക്ഷിക്കണം.
ഗന്തും മര്ത്യോ ന ശക്നോതി ഗൃഹീത്വാ പാഞ്ചഭൌതികമ് । ദേഹം ച മമ ലോകം ച നശ്വരം നശ്വരഃ സദാ
മനുഷ്യൻ ഈ അഞ്ചു ഘടകങ്ങളാൽ നിർമ്മിതമായ ശരീരം കൊണ്ടു പോകാൻ കഴിയില്ല. എന്റെ ലോകവും ശരീരവും എല്ലാം നശ്വരമാണ്, എല്ലായ്പ്പോഴും നശിക്കുന്നു.
ഭര്തുസ്തേ പൂര്ണകാലോ വൈ ബഭൂവ ഭാരതേ സതി । സ്വകര്മഫലഭോഗാര്ഥം സത്യവാന് യാതി മദ്ഗൃഹമ്
ഭാരതീയളായ സാവിത്രി, നിന്റെ ഭർത്താവിന്റെ ആയുസ്സിന്റെ കാലം പൂർത്തിയായി. തന്റെ കർമ്മഫലങ്ങൾ അനുഭവിക്കാനായി സത്യവാൻ എന്റെ ലോകത്തേക്ക് വരുന്നു.
കര്മണാ ജായതേ ജന്തുഃ കര്മണൈവ പ്രലീയതേ । സുഖം ദുഃഖം ഭയം ശോകഃ കര്മണൈവ പ്രണീയതേ
ജീവികൾ കർമ്മഫലത്താൽ ജനിക്കുന്നു, കർമ്മഫലത്താൽ തന്നെ നശിക്കുന്നു. സുഖം, ദു:ഖം, ഭയം, ദു:ഖം എന്നിവയെല്ലാം കർമ്മം നിയന്ത്രിക്കുന്നു.
കര്മണേന്ദ്രോ ഭവേജ്ജീവോ ബ്രഹ്മപുത്രഃ സ്വകര്മണാ । സ്വകര്മണാ ഹരേര്ദാസോ ജന്മാദിരഹിതോ ഭവേത്
കർമ്മഫലത്താൽ ജീവൻ ഇന്ദ്രനാകാം; സ്വന്തം കർമ്മത്താൽ ബ്രഹ്മാവിന്റെ മകനാകാം; സ്വന്തം കർമ്മത്താൽ ഹരിയുടെ ദാസനാകാം; ജനനമില്ലാത്തവനും ആകാം.
സ്വകര്മണാ സര്വസിദ്ധിമമരത്വം ലഭേദ് ധ്രുവമ് । ലഭേത്സ്വകര്മണാ വിഷ്ണോഃ സാലോക്യാദിചതുഷ്ടയമ്
സ്വന്തം പ്രവൃത്തിയാൽ ഒരുവൻ എല്ലാ സിദ്ധികളും അമരത്വവും ഉറപ്പായും നേടുന്നു. അതുപോലെ, സ്വന്തം പ്രവൃത്തിയാൽ ഒരുവൻ വിഷ്ണുവിന്റെ ലോകത്തിൽ വാസം ഉൾപ്പെടെ നാലു വിധത്തിലുള്ള സമീപത്വവും നേടുന്നു.
സുരത്വം ച മനുത്വം ച രാജേന്ദ്രത്വം ലഭേന്നരഃ । കര്മണാ ച ശിവത്വം ച ഗണേശത്വം തഥൈവ ച
പ്രവൃത്തിയാൽ ഒരുവൻ ദേവതയായോ മനുഷ്യനായോ രാജാവായോ ആകുന്നു. അതുപോലെ, പ്രവൃത്തിയാൽ ശിവനാകാനും ഗണപതിയായും ആകാനും സാധിക്കും.
കര്മണാ ച മുനീന്ദ്രത്വം തപസ്വിത്വം സ്വകര്മണാ । സ്വകര്മണാ ക്ഷത്രിയത്വം വൈശ്യത്വം ച സ്വകര്മണാ
പ്രവൃത്തിയാൽ ഒരുവൻ മഹർഷിയായോ തപസ്വിയായോ ആകുന്നു. സ്വന്തം പ്രവൃത്തിയാൽ ഒരുവൻ ക്ഷത്രിയനായോ വൈശ്യനായോ ആകുന്നു.
കര്മണൈവ ച മ്ലേച്ഛത്വം ലഭതേ നാത്ര സംശയഃ । സ്വകര്മണാ ജങ്ഗമത്വം ശൈലത്വം ച സ്വകര്മണാ
പ്രവൃത്തിയാൽ ഒരുവൻ മ്ലേച്ഛനാകുന്നു, ഇതിൽ സംശയമില്ല. സ്വന്തം പ്രവൃത്തിയാൽ ഒരുവൻ ചലിക്കുന്ന ജീവിയാകാം, അല്ലെങ്കിൽ കുന്നായും ആകാം.
കര്മണാ രാക്ഷസത്വം ച കിന്നരത്വം സ്വകര്മണാ । കര്മണൈവാധിപത്യം ച വൃക്ഷത്വം ച സ്വകര്മണാ
പ്രവൃത്തിയാൽ ഒരുവൻ രാക്ഷസനാകാം, അല്ലെങ്കിൽ കിന്നരനാകാം. പ്രവൃത്തിയാൽ തന്നെ ഒരുവൻ അധിപതിയായും, അല്ലെങ്കിൽ വൃക്ഷമായും ആകുന്നു.
കര്മണൈവ പശുത്വം ച വനജീവീ സ്വകര്മണാ । കര്മണാ ക്ഷുദ്രജന്തുത്വം കൃമിത്വം ച സ്വകര്മണാ
പ്രവൃത്തിയാൽ ഒരുവൻ മൃഗമായും, സ്വന്തം പ്രവൃത്തിയാൽ കാട്ടിൽ ജീവിക്കുന്നവനായി ആകുന്നു. പ്രവൃത്തിയാൽ ഒരുവൻ ചെറു ജീവിയാകാം, അല്ലെങ്കിൽ സ്വന്തം പ്രവൃത്തിയാൽ പുഴുവായും ആകാം.
ദൈതേയത്വം ദാനവത്വമസുരത്വം സ്വകര്മണാ । ഇത്യേതദുക്ത്വാ സാവിത്രീം വിരരാമ സ വൈ യമഃ
സ്വന്തം പ്രവൃത്തിയാൽ ഒരുവൻ ദൈത്യനാകാം, ദാനവനാകാം, അസുരനാകാം. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, യമൻ സാവിത്രിയോടുള്ള വാക്ക് അവസാനിപ്പിച്ചു.
ഇതി ശ്രീമദ്ദേവീഭാഗവതേ മഹാപുരാണേഽഷ്ടാദശസാഹസ്ര്യാം സംഹിതായാം നവമസ്കന്ധേ സാവിത്ര്യുപാഖ്യാനേ യമസാവിത്രീസംവാദവര്ണനം നാമ സപ്തവിംശോഽധ്യായഃ
ഇങ്ങനെ പതിനെട്ടായിരം ശ്ലോകങ്ങളുള്ള മഹാപുരാണമായ ശ്രീമദ്ദേവീഭാഗവതത്തിലെ ഒമ്പതാം സ്കന്ധത്തിലെ സാവിത്രിയുടെ കഥയിൽ യമനും സാവിത്രിയും തമ്മിലുള്ള സംവാദം എന്ന തലവാചകമുള്ള ഇരുപത്തിയേഴാം അധ്യായം സമാപിച്ചു.
സാവിത്ര്യുപാഖ്യാനേ യമസാവിത്രീസംവാദവര്ണനമ് ശ്രീനാരായണ ഉവാച യമസ്യ വചനം ശ്രുത്വാ സാവിത്രീ ച പതിവ്രതാ । തുഷ്ടാവ പരയാ ഭക്ത്യാ തമുവാച മനസ്വിനീ
സാവിത്രിയുടെ കഥയിൽ, യമനും സാവിത്രിയും തമ്മിലുള്ള സംവാദത്തിന്റെ വിവരണം: ശ്രീനാരായണൻ പറഞ്ഞു — യമന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട സാവിത്രി, ഭർത്താവിനോടുള്ള പരമഭക്തിയോടെ അവനെ സ്തുതിച്ചു, മനസ്സിൽ സമാധാനത്തോടെ അവനോട് പറഞ്ഞു.
സാവിത്ര്യുവാച കിം കര്മ തദ്ഭവേത്കേന കോ വാ തദ്ധേതുരേവ ച । കോ വാ ദേഹീ ച ദേഹഃ കഃ കോ വാത്ര കര്മകാരകഃ
സാവിത്രി പറഞ്ഞു: പ്രവൃത്തി എന്നത് എന്താണ്? അതു ചെയ്യുന്നത് ആരാണ്? അതിന് കാരണമെന്ത്? ശരീരമുള്ളവൻ ആരാണ്, ശരീരം എന്താണ്? ഈ കാര്യത്തിൽ പ്രവൃത്തി ചെയ്യുന്നവൻ ആരാണ്?
കിം വാ ജ്ഞാനം ച ബുദ്ധിഃ കാ കോ വാ പ്രാണഃ ശരീരിണാമ് । കാനീന്ദ്രിയാണി കിം തേഷാം ലക്ഷണം ദേവതാശ്ച കാഃ
ജ്ഞാനം എന്താണ്, ബുദ്ധി ഏതാണ്? ശരീരമുള്ളവരിൽ പ്രാണൻ ആരാണ്? ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ എന്തൊക്കെയാണ്? അവയുടെ ലക്ഷണങ്ങൾ എന്ത്, അവയുടെ ദേവതകൾ ആരൊക്കെയാണ്?
ഭോക്താ ഭോജയിതാ കോ വാ കോ വാ ഭോഗശ്ച നിഷ്കൃതിഃ । കോ ജീവഃ പരമാത്മാ കസ്തന്മേ വ്യാഖ്യാതുമര്ഹസി
ആസ്വാദകൻ ആരാണ്, അനുഭവം നൽകുന്നവൻ ആരാണ്? അനുഭവം എന്നത് എന്താണ്, മോക്ഷം എന്താണ്? ജീവൻ ആരാണ്, പരമാത്മാവ് ആരാണ്? ദയവായി ഇതെല്ലാം എനിക്ക് വിശദീകരിക്കണം.
ധര്മ ഉവാച വേദപ്രണിഹിതോ ധര്മഃ കര്മ യന്മങ്ഗലം പരമ് । അവൈദികം തു യത്കര്മ തദേവാശുഭമേവ ച
ധർമ്മൻ പറഞ്ഞു: വേദങ്ങൾ നിർദ്ദേശിച്ചിരിക്കുന്നതും ഏറ്റവും മംഗളകരമായതുമായ പ്രവൃത്തി തന്നെയാണ് ധർമ്മം. വേദങ്ങൾ അനുസരിക്കാത്ത പ്രവൃത്തി അശുഭമായതും അപ്രശസ്തവുമാണ്.
അഹൈതുകീ ദേവസേവാ സംകല്പരഹിതാ സതീ । കര്മനിര്മൂലരൂപാ ച സാ ഏവ പരഭക്തിദാ
സ്വാർത്ഥതയില്ലാതെ, ആഗ്രഹം കൂടാതെ, മനസ്സിൽ സങ്കല്പം ഇല്ലാതെ ദേവതകളെ സേവിക്കുന്നത്, പ്രവൃത്തിയുടെ മൂലരൂപമായതും, അതാണ് പരമഭക്തി നൽകുന്നത്.
കോ വാ കര്മഫലം ഭുങ്ക്തേ കോ വാ നിര്ലിപ്ത ഏവ ച । ബ്രഹ്മഭക്തോ യോ നരശ്ച സ ച മുക്തഃ ശ്രുതഃ ശ്രുതൌ
പ്രവൃത്തിയുടെ ഫലം ആസ്വദിക്കുന്നത് ആരാണ്, അതിൽ അകപ്പെടാതെ ഇരിക്കുന്നത് ആരാണ്? ബ്രഹ്മത്തിൽ ഭക്തിയുള്ള മനുഷ്യൻ ശാസ്ത്രങ്ങളിൽ മോചിതനെന്നു പറയപ്പെടുന്നു.
ജന്മമൃത്യുജരാവ്യാധിശോകഭീതിവിവര്ജിതഃ । ഭക്തിശ്ച ദ്വിവിധാ സാധ്വി ശ്രുത്യുക്താ സര്വസമ്മതാ
അവൻ ജനനം, മരണം, വൃദ്ധാവസ്ഥ, രോഗം, ദുഃഖം, ഭയം എന്നിവയിൽ നിന്ന് മോചിതനാണ്. സദ്ഭാവമുള്ളവളേ, ഭക്തി രണ്ടുവിധമാണെന്ന് ശാസ്ത്രങ്ങൾ പറയുന്നു, എല്ലാവരും അതിനെ അംഗീകരിക്കുന്നു.
നിര്വാണപദദാത്രീ ച ഹരിരൂപപ്രദാ നൃണാമ് । ഹരിരൂപസ്വരൂപാം ച ഭക്തിം വാഞ്ഛന്തി വൈഷ്ണവാഃ
അത് മോക്ഷം നൽകുന്നതും ഹരിയുടെ രൂപം മനുഷ്യർക്കു നൽകുന്നതുമാണ്. ഹരിയുടെ സ്വരൂപമായ ഭക്തിയെ വൈഷ്ണവന്മാർ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.
അന്യേ നിര്വാണമിച്ഛന്തി യോഗിനോ ബ്രഹ്മവിത്തമാഃ । കര്മണോ ബീജരൂപശ്ച സതതം തത്ഫലപ്രദഃ
മറ്റുള്ളവർ, യോഗികളിൽ ഉത്തമരും ബ്രഹ്മജ്ഞാനികളും മോക്ഷം ആഗ്രഹിക്കുന്നു. പ്രവൃത്തിയുടെ വിത്ത് എപ്പോഴും അതിന്റെ ഫലം തന്നെയാണ് നൽകുന്നത്.
കര്മരൂപശ്ച ഭഗവാന്പരാത്മാ പ്രകൃതിഃ പരാ । സോഽപി തദ്ധേതുരൂപശ്ച ദേഹോ നശ്വര ഏവ ച
കർമ്മത്തിന്റെ സ്വഭാവമുള്ള ഭഗവാൻ പരമാത്മാവും പരാപ്രകൃതിയും ആകുന്നു. അവൻ അതിന്റെ കാരണവും ആകുന്നു. എന്നാൽ ശരീരം നശ്വരമാണ്.
പൃഥിവീ വായുരാകാശോ ജലം തേജസ്തഥൈവ ച । ഏതാനി സൂത്രരൂപാണി സൃഷ്ടിരൂപവിധൌ സതഃ
ഭൂമി, വായു, ആകാശം, വെള്ളം, അഗ്നി — ഈ അഞ്ചും സൂക്ഷ്മരൂപത്തിൽ സൃഷ്ടിയുടെ നൂലുകളായി നിലകൊള്ളുന്നു.