തുലസീവചനം ശ്രുത്വാ ഭുക്ത്വാ പീത്വാ നൃപേശ്വര । ഉവാച വചനം പ്രാജ്ഞോ ഹിതം സത്യം യഥോചിതമ്
തുളസിയുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട്, ഭക്ഷണം കഴിച്ച് വെള്ളം കുടിച്ച ശേഷം, ആ ജ്ഞാനി രാജാവ് ഉചിതവും സത്യവുമായ, ഉപകാരപ്രദമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.
ശംഖചൂഡ ഉവാച കാലേന യോജിതം സര്വം കര്മഭോഗനിബന്ധനമ് । ശുഭം ഹര്ഷഃ സുഖം ദുഃഖം ഭയം ശോകശ്ച മങ്ഗലമ്
ശംഖചൂഡൻ പറഞ്ഞു: എല്ലാം കാലത്തിന്റെ കെട്ടിപ്പിണഞ്ഞതാണ്, കർമ്മഫലങ്ങളുടെ അനുഭവത്തിൽ ബന്ധിതമായത്—മംഗളം, സന്തോഷം, സുഖം, ദുഃഖം, ഭയം, ശോകം, ഭാഗ്യം എന്നിവയൊക്കെയും.
കാലേ ഭവന്തി വൃക്ഷാശ്ച സ്കന്ധവന്തശ്ച കാലതഃ । ക്രമേണ പുഷ്പവന്തശ്ച ഫലവന്തശ്ച കാലതഃ
സമയമാകുമ്പോൾ വൃക്ഷങ്ങൾ വളർന്നു, പിന്നീട് ശാഖകളും ഉണ്ടാകും. അതിനുശേഷം പൂക്കളും, പിന്നെ പഴങ്ങളും തക്ക സമയത്ത് ഉണ്ടാകുന്നു.
തേഷാം ഫലാനി പക്വാനി പ്രഭവന്ത്യേവ കാലതഃ । തേ സര്വേ ഫലിതാഃ കാലേ പാതം യാന്തി ച കാലതഃ
അവയുടെ പഴങ്ങൾ തക്ക സമയത്ത് പാകംചെയ്യുന്നു. എല്ലാം ഫലംകൊടുത്ത ശേഷം, അവ ഓരോന്നും തങ്ങളുടെ സമയത്ത് നിലംവിടുന്നു.
കാലേ ഭവന്തി വിശ്വാനി കാലേ നശ്യന്തി സുന്ദരി । കാലാത്സ്രഷ്ടാ ച സൃജതി പാതാ പാതി ച കാലതഃ
സുന്ദരിയേ, എല്ലാം സമയമനുസരിച്ച് ഉണ്ടാകുന്നു, സമയമാകുമ്പോൾ നശിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. സ്രഷ്ടാവ് സമയത്തിൽ സൃഷ്ടിക്കുന്നു, രക്ഷകൻ സമയത്തിൽ സംരക്ഷിക്കുന്നു.
സംഹര്താ സംഹരേത്കാലേ ക്രമേണ സഞ്ചരന്തി തേ । ബ്രഹ്മവിഷ്ണുശിവാദീനാമീശ്വരഃ പ്രകൃതിഃ പരാ
സംഹാരകൻ സമയത്ത് സംഹരിക്കുന്നു; ബ്രഹ്മാവ്, വിഷ്ണു, ശിവൻ തുടങ്ങിയവർ ഓരോന്നും തങ്ങളുടെ ക്രമത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഇവർക്കെല്ലാം പരമപ്രകൃതി തന്നെയാണ് യഥാർത്ഥാധിപതി.
സ്രഷ്ടാ പാതാ ച സംഹര്താ സ ചാത്മാ കാലനര്തകഃ । കാലേ സ ഏവ പ്രകൃതിം സ്വാഭിന്നാം സ്വേച്ഛയാ പ്രഭുഃ
സൃഷ്ടാവ്, രക്ഷകൻ, സംഹാരകൻ—ഇവൻ തന്നെയാണ് സമയത്തിന്റെ നർത്തകൻ. സമയമാകുമ്പോൾ, തന്റെ ഇഷ്ടപ്രകാരം, അവൻ അവിഭജ്യമായ പ്രകൃതിയെ പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു.
നിര്മായ കൃതവാന്സര്വാന്വിശ്വസ്ഥാംശ്ച ചരാചരാന് । സര്വേശഃ സര്വരൂപശ്ച സര്വാത്മാ പരമേശ്വരഃ
സഞ്ചാരികളും അചഞ്ചലങ്ങളും ഉൾപ്പെടെ എല്ലാം സൃഷ്ടിച്ച് സൃഷ്ടാവൻ, അവൻ സകലത്തിന്റെയും നാഥൻ, എല്ലാ രൂപങ്ങളുടെയും ഉടമ, എല്ലാം നിറഞ്ഞിരിക്കുന്ന ആത്മാവ്, പരമേശ്വരൻ.
ജനം ജനേന ജനിതാ ജനം പാതി ജനേന യഃ । ജനം ജനേന ഹരതേ തം ദേവം ഭജ സാമ്പ്രതമ്
ജീവികളെ മറ്റൊരു ജീവിയുടെ മുഖാന്തിരം സൃഷ്ടിക്കുന്നവനും, സംരക്ഷിക്കുന്നവനും, അകറ്റുന്നവനും ആ ദൈവത്തെയാണ് ഇപ്പോൾ ആരാധിക്കേണ്ടത്.
യസ്യാജ്ഞയാ വാതി വാതഃ ശീഘ്രഗാമീ ച സാമ്പ്രതമ് । യസ്യാജ്ഞയാ ച തപനസ്തപത്യേവ യഥാക്ഷണമ്
അവന്റെ ആജ്ഞയാൽ തന്നെയാണ് കാറ്റ് ഇപ്പോൾ വേഗത്തിൽ വീശുന്നത്; അവന്റെ ആജ്ഞയാൽ സൂര്യനും ഓരോ നിമിഷവും കത്തുന്നു.
യഥാക്ഷണം വര്ഷതീന്ദ്രോ മൃത്യുശ്ചരതി ജന്തുഷു । യഥാക്ഷണം ദഹത്യഗ്നിശ്ചന്ദ്രോ ഭ്രമതി ശീതവാന്
ഓരോ നിമിഷവും ഇന്ദ്രൻ മഴവർഷിക്കുന്നു, മരണൻ ജീവികളിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നു, അഗ്നി കത്തുന്നു, ചന്ദ്രൻ തണുപ്പോടെ സഞ്ചരിക്കുന്നു.
മൃത്യോര്മൃത്യും കാലകാലം യമസ്യ ച യമം പരമ് । വിഭും സ്രഷ്ടുശ്ച സ്രഷ്ടാരം മാതുശ്ച മാതൃകം ഭവേ
മരണത്തിന്റെ മരണൻ, സമയത്തിന്റെ സമയൻ, യമന്റെ യമൻ, സർവ്വശക്തനായ സ്രഷ്ടാവിന്റെ സ്രഷ്ടാവ്, മാതാവിന്റെ മാതാവ്—ഭവനേ, അവനാണ്.
സംഹര്താരം ച സംഹര്തുസ്തം ദേവം ശരണം വ്രജ । കോ വാ ബന്ധുശ്ച കേഷാം വാ സര്വബന്ധും ഭജ പ്രിയേ
സംഹാരകന്റെ സംഹാരകനായ ആ ദൈവത്തിൽ അഭയം പ്രാപിക്കൂ. ആരാണ് ആരുടെ ബന്ധു? പ്രിയയായവളേ, സർവ്വബന്ധുവായവനെ ആരാധിക്കൂ.
അഹം കോ വാ ച ത്വം കാ വാ വിധിനാ യോജിതഃ പുരാ । ത്വയാ സാര്ധം കര്മണാ ച പുനസ്തേന വിയോജിതഃ
ഞാൻ ആരാണ്, നീ ആരാണ്, നാം എങ്ങനെയാണ് വിധിയാൽ ഒന്നായത്? പ്രവൃത്തി കൊണ്ടാണ് നാം ഒന്നായത്, അതേ വിധിയാൽ തന്നെ വേർപിരിയുകയും ചെയ്തു.
അജ്ഞാനീ കാതരഃ ശോകേ വിപത്തൌ ന ച പണ്ഡിതഃ । സുഖേ ദുഃഖേ ഭ്രമത്യേവ കാലനേമിക്രമേണ ച
അജ്ഞാനിയായവൻ ദുഃഖത്തിലും അനർത്ഥത്തിലും ഭയപ്പെടുന്നു, അവൻ ജ്ഞാനിയല്ല; സുഖത്തിലും ദുഃഖത്തിലും, സമയചക്രം അനുസരിച്ച്, അവൻ അലഞ്ഞുതിരിയുന്നു.
നാരായണം തം സര്വേശം കാന്തം യാസ്യസി നിശ്ചിതമ് । തപഃ കൃതം യദര്ഥം ച പുരാ ബദരികാശ്രമേ
നീ നിർബന്ധമായും സർവ്വേശ്വരനായ നാരായണനിലേക്കാണ് പോകുന്നത്, പ്രിയേ; ബദരികാശ്രമത്തിൽ നീ ചെയ്ത തപസ്സിന്റെ ഫലത്തിനായാണ്.
മയാ ത്വം തപസാ ലബ്ധാ ബ്രഹ്മണസ്തു വരേണ ച । ഹര്യര്ഥേ യത്തവ തപോ ഹരിം പ്രാപ്സ്യസി കാമിനി
ഞാൻ നിന്നെ തപസ്സിലൂടെയും ബ്രഹ്മാവിന്റെ അനുഗ്രഹത്താലും നേടി; നീ ഹരിക്കായി ചെയ്ത തപസ്സിന്റെ ഫലമായി ഹരിയെ നേടും, മനോഹരിയായവളേ.
വൃന്ദാവനേ ച ഗോവിന്ദം ഗോലോകേ ത്വം ലഭിഷ്യസി । അഹം യാസ്യാമി തല്ലോകം തനും ത്യക്ത്വാ ച ദാനവീമ്
വൃന്ദാവനത്തിൽ നീ ഗോവിന്ദനെ കാണും, ഗോലോകത്തിൽ നീ അവനെ പ്രാപിക്കും; ഞാൻ എന്റെ അസുരശരീരം ഉപേക്ഷിച്ച് ആ ലോകത്തേക്ക് പോകും.
തത്ര ദ്രക്ഷ്യസി മാം ത്വം ച ദ്രക്ഷ്യാമി ത്വാം ച സാമ്പ്രതമ് । അഗമം രാധികാശാപാദ്ഭാരതം ച സുദുര്ലഭമ്
അവിടെ നീ എന്നെ കാണും, ഞാനും നിന്നെ കാണും; രാധയുടെ ശാപം മൂലം ഞാൻ ഈ ദുർലഭമായ ഭാരതത്തിലേക്ക് വന്നിരിക്കുന്നു.
പുനര്യാസ്യാമി തത്രൈവ കഃ ശോകോ മേ ശൃണു പ്രിയേ । ത്വം ച ദേഹം പരിത്യജ്യ ദിവ്യരൂപം വിധായ ച
ഞാൻ വീണ്ടും അവിടെത്തിരിക്കും—എനിക്ക് എന്തിനാണ് ദുഃഖം, പ്രിയേ? നീയും ശരീരം ഉപേക്ഷിച്ച് ദിവ്യരൂപം സ്വീകരിക്കും.
തത്കാലം പ്രാപ്സ്യസി ഹരിം മാ കാന്തേ കാതരാ ഭവ । ഇത്യുക്ത്വാ ച ദിനാന്തേ ച തയാ സാര്ധം മനോഹരമ്
അപ്പോഴെത്തുമ്പോൾ നീ ഹരിയെ പ്രാപിക്കും; പ്രിയേ, മനസ്സിൽ വിഷമിക്കേണ്ട. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, ആ ദിവസം അവസാനിക്കുമ്പോൾ അവളോടൊപ്പം മനോഹരമായി—
സുഷ്വാപ ശോഭനേ തല്പേ പുഷ്പചന്ദനചര്ചിതേ । നാനാപ്രകാരവിഭവം ചകാര രത്നമന്ദിരേ
പൂക്കളും ചന്ദനവും അണിഞ്ഞ മനോഹരമായ കിടക്കയിൽ അദ്ദേഹം സുഖമായി ഉറങ്ങി; രത്നങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ച മന്ദിരത്തിൽ പലവിധ ആനന്ദങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ചു.
രത്നപ്രദീപസംയുക്തേ സ്ത്രീരത്നം പ്രാപ്യ സുന്ദരീമ് । നിനായ രജനീം രാജാ ക്രീഡാകൌതുകമങ്ഗലൈഃ
രത്നദീപങ്ങൾ തെളിഞ്ഞ രത്നമന്ദിരത്തിൽ, സ്ത്രീരത്നമായ മനോഹരിയെയും പ്രാപിച്ച രാജാവ്, കളികളും വിനോദങ്ങളും ശുഭകാര്യങ്ങളും കൊണ്ട് ആ രാത്രി കഴിച്ചു.
കൃത്വാ വക്ഷസി താം കാന്താം രുദതീമതിദുഃഖിതാമ് । കൃശോദരീം നിരാഹാരാം നിമഗ്നാം ശോകസാഗരേ
അവളുടെ കണ്ണീരും അതിയായ ദുഃഖവും കൊണ്ടു ക്ഷീണിച്ച, ഭക്ഷണം കഴിക്കാതെയും ദു:ഖസാഗരത്തിൽ മുങ്ങിയതുമായ തന്റെ പ്രിയതയെ നെഞ്ചോട് ചേർത്ത് പിടിച്ചു.
പുനസ്താം ബോധയാമാസ ദിവ്യജ്ഞാനേന ജ്ഞാനവിത് । പുരാ കൃഷ്ണേന യദ്ദത്തം ഭാണ്ഡീരേ തത്ത്വമുത്തമമ്
പിന്നീട്, ജ്ഞാനത്തിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ളവൻ ദിവ്യജ്ഞാനത്തോടെ അവളെ ഉണർത്തി; മുമ്പ് കൃഷ്ണൻ ഭാണ്ഡീരവനത്തിൽ നൽകിയ അത്യുത്തമമായ സത്യം അവൾക്കു പറഞ്ഞു.
സ ച തസ്യൈ ദദൌ സര്വം സര്വശോകഹരം പരമ് । ജ്ഞാനം സമ്പ്രാപ്യ സാ ദേവീ പ്രസന്നവദനേക്ഷണാ
അവൻ അവള്ക്ക് എല്ലാ ദു:ഖങ്ങൾ നീക്കുന്ന പരമജ്ഞാനം മുഴുവൻ നൽകി; ആ ജ്ഞാനം ലഭിച്ച ദേവി സന്തോഷഭരിതമായ മുഖത്തോടെയും പ്രകാശത്തോടെയും നിറഞ്ഞു.
ക്രീഡാം ചകാര ഹര്ഷേണ സര്വം മത്വേതി നശ്വരമ് । തൌ ദമ്പതീ ച ക്രീഡന്തൌ നിമഗ്നൌ സുഖസാഗരേ
എല്ലാം നശ്വരമാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കി അവൾ ആനന്ദത്തോടെ കളിച്ചു; ഇരുവരും, ഭർത്താവും ഭാര്യയും, കളിച്ചുകൊണ്ട് ആനന്ദസമുദ്രത്തിൽ മുങ്ങി.
പുലകാഞ്ചിതസര്വാങ്ഗൌ മൂര്ച്ഛിതൌ നിര്ജനേ മുനേ । അങ്ഗപ്രത്യങ്ഗസംയുക്തൌ സുപ്രീതൌ സുരതോത്സുകോ
മുനിവേ, ആനന്ദത്തിൽ മുഴുവനും രോമാഞ്ചം നിറഞ്ഞ അവർ, ഒരിടവേളയിൽ ഒരാന്തരീക്ഷത്തിൽ ബോധംകെട്ടു വീണു; അവരുടേയും അവരുടേയും അങ്കങ്ങൾ ചേർന്നു, പരമാനന്ദത്തിൽ, സ്നേഹത്തിൽ തൃപ്തരായി, സുഖസംഗമത്തിനായി ആഗ്രഹത്തോടെ.
ഏകാങ്ഗൌ ച തഥാ തൌ ദ്വൌ ചാര്ധനാരീശ്വരോ യഥാ । പ്രാണേശ്വരം ച തുലസീ മേനേ പ്രാണാധികം പരമ്
അർദ്ധനാരീശ്വരനെപ്പോലെ, ഇരുവരും ഒരേ ശരീരമായിത്തീരുകയും, തുളസീ ഭർത്താവിനെ ആത്മാവിനേക്കാൾ പ്രിയനായി കരുതുകയും ചെയ്തു.
പ്രാണാധികാം ച താം മേനേ രാജാ പ്രാണേശ്വരീം സതീമ് । തൌ സ്ഥിതൌ സുഖസുപ്തൌ ച തന്ദ്രിതൌ സുന്ദരൌ സമൌ
രാജാവ് തന്റെ സതീഭാര്യയെ ആത്മാവിനേക്കാൾ പ്രിയയെന്നു കരുതി; ഇരുവരും മനോഹരരായി, സന്തോഷത്തോടെ ഉറങ്ങി, മന്ദസ്മിതത്തോടെ കിടന്നു.