അദ്രോഹഃ സര്വഭൂതേഷു കര്തവ്യഃ സര്വദാ ബുധൈഃ । സ കഥം രാജശാര്ദൂല ഗൃഹസ്ഥസ്യ ഭവേത്തഥാ
സർവ്വഭൂതികളോടും ദ്രോഹം ചെയ്യാതിരിക്കുക എന്നത് ജ്ഞാനികൾക്ക് എപ്പോഴും ചെയ്യേണ്ടതാണ്; രാജാവേ, ഗൃഹസ്ഥനായി ജീവിക്കുമ്പോൾ അത് എങ്ങനെ സാധ്യമാകും?
വിത്തൈഷണാ ന തേ ശാന്താ തഥാ രാജ്യസുഖൈഷണാ । ജയൈഷണാ ച സങ്ഗ്രാമേ ജീവന്മുക്തഃ കഥം ഭവേഃ
സമ്പത്തിനുള്ള ആഗ്രഹം ശമിക്കാറില്ല, രാജസുഖത്തിനുള്ള ആഗ്രഹവും അതുപോലെ; യുദ്ധത്തിൽ ജയിക്കാനുള്ള മോഹവും ഉണ്ട്—അങ്ങനെ ജീവിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ എങ്ങനെ മോക്ഷം നേടാം?
ചൌരേഷു ചൌരബുദ്ധിസ്തു സാധുബുദ്ധിസ്തു താപസേ । സ്വപരത്വം തവാപ്യസ്തി വിദേഹസ്ത്വം കഥം നൃപ
ചോരന്മാരിൽ ചോരന്റെ മനസ്സും, തപസ്സുകാരിൽ സത്പുരുഷന്റെ മനസ്സും കാണാം; നിനക്കുമാണ് സ്വം-പരമായ ഭാവം—അങ്ങനെ രാജാവേ, എങ്ങനെ ശരീരബോധം വിട്ടൊഴിയാം?
കടുതീക്ഷ്ണുകഷായാമ്ലരസാന്വേത്സി ശുഭാശുഭാന് । ശുഭേഷു രമതേ ചിത്തം നാശുഭേഷു തഥാ നൃപ
നീ കഠിനവും ഉഗ്രവും കയ്പും പുളിപ്പും രുചികൾ അനുഭവിക്കുന്നു; ശുഭവും അശുഭവും കാണുന്നു; ശുഭത്തിൽ മനസ്സ് ആസ്വദിക്കുന്നു, അശുഭത്തിൽ അങ്ങനെ അല്ല, രാജാവേ.
ജാഗ്രത്സ്വപ്നസുഷുപ്തിശ്ച തവ രാജന് ഭവന്തി ഹി । അവസ്ഥാസ്തു യഥാകാലം തുരീയാ തു കഥം നൃപ
ജാഗ്രത, സ്വപ്നം, സുഷുപ്തി—ഇവയാണ് നിന്റെ അവസ്ഥകൾ, രാജാവേ; അവ സമയത്തിന് അനുസരിച്ച് സംഭവിക്കുന്നു—നാലാമത്തെ അവസ്ഥ എങ്ങനെ നേടാം, രാജാവേ?
പദാത്യശ്വരഥേഭാശ്ച സര്വേ വൈ വശഗാ മമ । സ്വാമ്യഹം ചൈവ സര്വേഷാം മന്യസേ ത്വം ന മന്യസേ
കാലാളുകളും കുതിരകളും രഥങ്ങളും ആനകളും എല്ലാം എന്റെ അധികാരത്തിലാണ്; ഞാൻ എല്ലാവർക്കും യജമാനനാണെന്ന് നീ കരുതുന്നോ, അല്ലയോ?
മിഷ്ടമത്സി സദാ രാജന്മുദിതോ വിമനാസ്തഥാ । മാലായാം ച തഥാ സര്പേ സമദൃക് ക്വ നൃപോത്തമ
സ്വാദിഷ്ടമായ ഭക്ഷണം കഴിക്കുമ്പോൾ നീ സന്തോഷിക്കുന്നു, ചിലപ്പോൾ വിഷമവും അനുഭവിക്കുന്നു; പൂമാലയിലോ പാമ്പിലോ ഒരുപോലെ കാണുന്ന സമഭാവം എവിടെയാണ്, മഹാരാജാവേ?
വിമുക്തസ്തു ഭവേദ്രാജന് സമലോഷ്ടാശ്മകാഞ്ചനഃ । ഏകാത്മബുദ്ധിഃ സര്വത്ര ഹിതകൃത്സര്വജന്തുഷു
മുക്തനായവൻ മണ്ണിനെയും കല്ലിനെയും പൊന്നിനെയും ഒരുപോലെ കാണുന്നു; എല്ലായിടത്തും ഏകത്വബോധത്തോടെ എല്ലാ ജീവികൾക്കും ഉപകാരമാകുന്നവനാണ്.
ന മേഽദ്യ രമതേ ചിത്തം ഗൃഹദാരാദിഷു ക്വചിത് । ഏകാകീ നിഃസ്പൃഹോഽത്യര്ഥം ചരേയമിതി മേ മതിഃ
ഇന്ന് എന്റെ മനസ്സ് വീട്ടിലോ ഭാര്യയിലോ മറ്റെന്തിലോ ആസ്വാദനം കാണുന്നില്ല; ഞാൻ ഒരുത്തനായി, ആഗ്രഹരഹിതനായി സഞ്ചരിക്കണമെന്നതാണ് എന്റെ മനസ്സ്.
നിഃസങ്ഗോ നിര്മമഃ ശാന്തഃ പത്രമൂലഫലാശനഃ । മൃഗവദ്വിചരിഷ്യാമി നിര്ദ്വന്ദ്വോ നിഷ്പരിഗ്രഹഃ
ബന്ധമില്ലാതെ, എന്റെതെന്ന ഭാവം ഇല്ലാതെ, ശാന്തനായി, ഇലകളും കിഴങ്ങുകളും പഴങ്ങളും ഭക്ഷിച്ച്, മൃഗംപോലെ ഇരട്ടഭാവം കൂടാതെ, സ്വത്ത് ഒന്നുമില്ലാതെ ഞാൻ സഞ്ചരിക്കും.
കിം മേ ഗൃഹേണ വിത്തേന ഭാര്യയാ ച സുരൂപയാ । വിരാഗമനസഃ കാമം ഗുണാതീതസ്യ പാര്ഥിവ
രാജാവേ, മനസ്സ് എല്ലാം വിട്ട്, ഗുണങ്ങളെ അതിജീവിച്ചവനാകുമ്പോള് എനിക്ക് വീട്ടോ, സമ്പത്തോ, സുന്ദരിയായ ഭാര്യയോ എന്തിനാണ്?
ചിന്ത്യസേ വിവിധാകാരം നാനാരാഗസമാകുലമ് । ദമ്ഭോഽയം കില തേ ഭാതി വിമുക്തോഽസ്മീതി ഭാഷസേ
നിനക്ക് പലവിധ രൂപങ്ങളും, അനേകം ആസക്തികളും മനസ്സില് ഉണ്ട്; ഇതൊക്കെ വെറും ഭാവുകത്വം മാത്രമാണ്, നീ മോചിതനാണെന്ന് പറയുന്നത് സത്യമായില്ല.
കദാചിച്ഛത്രുജാ ചിന്താ ധനജാ ച കദാചന । കദാചിത്സൈന്യജാ ചിന്താ നിശ്ചിന്തോഽസി കദാ നൃപ
ഒരിക്കല് ശത്രുക്കളെക്കുറിച്ചും, മറ്റൊരിക്കല് സമ്പത്തിനെക്കുറിച്ചും, പിന്നെ സൈന്യത്തെക്കുറിച്ചും നീ വിഷമിക്കുന്നു; രാജാവേ, നീ എപ്പോഴാണ് സത്യത്തില് ആശങ്കകളില്ലാതെ ജീവിക്കുന്നത്?
വൈഖാനസാ യേ മുനയോ മിതാഹാരാ ജിതവ്രതാഃ । തേഽപി മുഹ്യന്തി സംസാരേ ജാനന്തോഽപി ഹ്യസത്യതാമ്
മിതമായി ഭക്ഷണം കഴിക്കുന്നതും വ്രതങ്ങള് പാലിക്കുന്നതും ആയ വൈഖാനസമുനികള്ക്കു പോലും, ലോകം അസത്യമാണ് എന്ന് അറിഞ്ഞിട്ടും, ഈ Samsāram് മനസ്സു കുഴപ്പമുണ്ടാക്കുന്നു.
തവ വംശസമുത്ഥാനാം വിദേഹാ ഇതി ഭൂപതേ । കുടിലം നാമ ജാനീഹി നാന്യഥേതി കദാചന
രാജാവേ, നിന്റെ വംശത്തില് ജനിച്ചവരെ 'വിദേഹന്' എന്ന് വിളിക്കപ്പെടുന്നു; ഈ പേര് വളരെയധികം വളച്ചുകെട്ടിയതാണ്, മറ്റൊന്നുമല്ല.
വിദ്യാധരോ യഥാ മൂര്ഖോ ജന്മാന്ധസ്തു ദിവാകരഃ । ലക്ഷ്മീധരോ ദരിദ്രശ്ച നാമ തേഷാം നിരര്ഥകമ്
ഒരു വിദ്യാധരന് മണ്ടനാണെന്നോ, ജന്മാന്ധന് സൂര്യനാണെന്നോ, ധനികന് ദരിദ്രനാണെന്നോ പറയുന്നത് പോലെ, ഈ പേരുകള് എല്ലാം അര്ത്ഥശൂന്യമാണ്.
തവ വംശോദ്ഭവാ യേ യേ ശ്രുതാഃ പൂര്വേ മയാ നൃപാഃ । വിദേഹാ ഇതി വിഖ്യാതാ നാമതഃ കര്മതോ ന തേ
നിന്റെ വംശത്തില് ജനിച്ച എല്ലാ രാജാക്കന്മാരെയും ഞാന് കേട്ടിട്ടുണ്ട്; അവരെ 'വിദേഹന്' എന്ന പേരിലാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്, പക്ഷേ പ്രവൃത്തിയില് അങ്ങനെ അല്ല.
നിമിനാമാഭവദ്രാജാ പൂര്വം തവ കുലേ നൃപ । യജ്ഞാര്ഥം സ തു രാജര്ഷിര്വസിഷ്ഠം സ്വഗുരും മുനിമ്
രാജാവേ, നിന്റെ വംശത്തില് നേരത്തെ 'നിമി' എന്ന രാജാവുണ്ടായിരുന്നു; യാഗത്തിനായി ആ രാജര്ഷി തന്റെ ഗുരുവായ വസിഷ്ഠമുനിയെ ക്ഷണിച്ചു.
നിമന്ത്രയാമാസ തദാ തമുവാച നൃപം മുനിഃ । നിമന്ത്രിതോഽസ്മി യജ്ഞാര്ഥം ദേവേന്ദ്രേണാധുനാ കില
അപ്പോള് അവനെ ക്ഷണിച്ചപ്പോള് ആ മുനി രാജാവിനോട് പറഞ്ഞു: 'ഇപ്പോള് ദേവേന്ദ്രന് എന്നെ യാഗത്തിനായി ക്ഷണിച്ചിട്ടുണ്ട്.'
കൃത്വാ തസ്യ മഖം പൂര്ണം കരിഷ്യാമി തവാപി വൈ । താവത്കുരുഷ്വ രാജേന്ദ്ര സമ്ഭാരം തു ശനൈഃ ശനൈഃ
'അവന്റെ യാഗം പൂര്ത്തിയാക്കിയ ശേഷം, നിന്റെ യാഗവും ഞാന് നടത്താം; അതുവരെ രാജേന്ദ്രാ, നീ യാഗസാമഗ്രികള് പതിയെ ഒരുക്കിക്കൊള്.'
ഇത്യുക്ത്യാ നിര്യയൌ സോഽഥ മഹേന്ദ്രയജനേ മുനിഃ । നിമിരന്യം ഗുരും കൃത്വാ ചകാര മഖമുത്തമമ്
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, മുനി മഹേന്ദ്രന്റെ യാഗത്തിലേക്ക് പോയി; നിമി മറ്റൊരു ഗുരുവിനെ നിയമിച്ച് ഉത്തമമായ യാഗം നടത്തി.
തച്ഛ്രുത്വാ കുപിതോഽത്യര്ഥം വസിഷ്ഠോ നൃപതിം പുനഃ । ശശാപ ച പതത്വദ്യ ദേഹസ്തേ ഗുരുലോപക
ഇത് കേട്ട വസിഷ്ഠന് വളരെ കോപിച്ചു, രാജാവിനെ ശപിച്ചു: 'ഗുരുവിനെ അവഗണിച്ചതിനാല്, ഇന്നുതന്നെ നിന്റെ ശരീരം വീഴും.'
രാജാപി തം ശശാപാഥ തവാപി ച പതത്വയമ് । അന്യോന്യശാപാത്പതിതൌ താവേവ ച മയാ ശ്രുതമ്
രാജാവും വസിഷ്ഠനെ ശപിച്ചു: 'നിന്റെ ശരീരവും വീഴും.' ഇങ്ങനെ ഇരുവരും പരസ്പരം ശപിച്ച് വീണു; ഇതാണ് ഞാന് കേട്ടത്.
വിദേഹേന ച രാജേന്ദ്ര കഥം ശപ്തോ ഗുരുഃ സ്വയമ് । വിനോദ ഇവ മേ ചിത്തേ വിഭാതി നൃപസത്തമ
രാജേന്ദ്രാ, വിദേഹന് എന്ന രാജാവിന്റെ ശാപം ഗുരുവിന്റേത് എങ്ങനെ ആയിപ്പോയി? ഇതെനിക്ക് വിനോദംപോലെ മനസ്സില് തെളിയുന്നു, രാജശ്രേഷ്ഠാ.
ജനക ഉവാച സത്യമുക്തം ത്വയാ നാത്ര മിഥ്യാ കിഞ്ചിദിദം മതമ് । തഥാപി ശൃണു വിപ്രേന്ദ്ര ഗുരുര്മമ സുപൂജിതഃ
ജനകന് പറഞ്ഞു: 'നീ പറഞ്ഞത് സത്യമാണ്; ഇതില് ഒരു തെറ്റുമില്ല. എങ്കിലും, ബ്രാഹ്മണശ്രേഷ്ഠാ, എന്റെ ഗുരുവിനെ ഞാന് വളരെ ആദരവോടെ പരിചരിച്ചു.'
പിതുഃ സങ്ഗം പരിത്യജ്യ ത്വം വനം ഗന്തുമിച്ഛസി । മൃഗൈഃ സഹ സുസമ്ബന്ധോ ഭവിതാ തേ ന സംശയഃ
നിന്റെ അച്ഛന്റെ കൂട്ടം ഉപേക്ഷിച്ച്, നീ കാടിലേക്ക് പോകാന് ആഗ്രഹിക്കുന്നു; അവിടെ മൃഗങ്ങളോടൊപ്പം നിനക്ക് അടുത്ത ബന്ധം ഉണ്ടാകും, ഇതില് സംശയമില്ല.
മഹാഭൂതാനി സര്വത്ര നിഃസങ്ഗഃ ക്വ ഭവിഷ്യസി । ആഹാരാര്ഥം സദാ ചിന്താ നിശ്ചിന്തഃ സ്യാഃ കഥം മുനേ
വലിയ ഭൂതങ്ങള് എല്ലായിടത്തും ഉണ്ട്; നീ എവിടെയാണ് ബന്ധങ്ങളില്ലാതെ കഴിയുക? ആഹാരത്തിനായി എപ്പോഴും ചിന്തയുണ്ടാകും; നീ എങ്ങനെ ആശങ്കകളില്ലാതെ ജീവിക്കും, മുനിവരാ?
ദണ്ഡാജിനകൃതാ ചിന്താ യഥാ തവ വനേഽപി ച । തഥൈവ രാജ്യചിന്താ മേ ചിന്തയാനസ്യ വാ ന വാ
കാടില് നീ ദണ്ഡവും അജിനവും കുറിച്ച് ചിന്തിക്കുന്നതുപോലെ, ഞാന് രാജ്യം കുറിച്ച് ചിന്തിക്കുന്നു; ഞാന് ചിന്തിച്ചാലും ഇല്ലെങ്കിലും അതുപോലെയാണ്.
വികല്പോപഹതസ്ത്വം വൈ ദൂരദേശമുപാഗതഃ । ന മേ വികല്പസന്ദേഹോ നിര്വികല്പോഽസ്മി സര്വഥാ
നിനക്ക് സംശയങ്ങൾ കൊണ്ട് മനസ്സ് അലഞ്ഞു ദൂരദേശത്തു വന്നിരിക്കുന്നു. എനിക്ക് ഒരു സംശയവും ഇല്ല, ഞാൻ എല്ലായ്പ്പോഴും സംശയരഹിതനാണ്.
സുഖം സ്വപിമി വിപ്രാഹം സുഖം ഭുഞ്ജാമി സര്വഥാ । ന ബദ്ധോഽസ്മീതി ബുദ്ധ്യാഹം സര്വദൈവ സുഖീ മുനേ
ബ്രാഹ്മണനേ, ഞാൻ സന്തോഷത്തോടെ ഉറങ്ങുന്നു, സന്തോഷത്തോടെ ഭക്ഷണം കഴിക്കുന്നു. എന്റെ മനസ്സിൽ ഒരിക്കലും ബന്ധം ഇല്ല, ഞാൻ എല്ലായ്പ്പോഴും സന്തോഷവാനാണ്, മുനിയേ.