ഹരേര്ഭക്തിവ്യവഹിതാ സര്വമായാകരണ്ഡികാ । സംസാരകാരാഗാരേ ച ശശ്വന്നിഗഡരൂപിണീ
ഹരിയോടുള്ള ഭക്തിയെ തടയുകയും, എല്ലാ മായകളും നിറഞ്ഞ പാത്രവുമാണ് അവൾ; ഈ ലോകജീവിതത്തിന്റെ തടവുശാലയിൽ എപ്പോഴും കെട്ടുപോലെയാണ് അവൾ.
ഇന്ദ്രജാലസ്വരൂപാ ച മിഥ്യാ ച സ്വപ്നരൂപിണീ । ബിഭ്രതീ ബാഹ്യസൌന്ദര്യമധോഽങ്ഗമതികുത്സിതമ്
ഇന്ദ്രജാലംപോലെയുള്ള സ്വഭാവവും, അസത്യവും, സ്വപ്നംപോലെയുള്ളതുമായവളാണ് അവൾ; പുറത്തു സൗന്ദര്യം കാണിച്ചാലും, അവളുടെ അവയവങ്ങൾ മുഴുവൻ നിന്ദ്യമാണ്.
നാനാവിണ്മൂത്രപൂയാനാമാധാരം മലസംയുതമ് । ദുര്ഗന്ധിദോഷസംയുക്തം രക്താരക്തമസംസ്കൃതമ്
വിവിധ വിസർജ്യങ്ങളും മൂത്രവും പുഴുവുമൊക്കെയുടെ ആധാരവും മലവും നിറഞ്ഞവളുമാണ് അവൾ; ദുർഗന്ധവും ദോഷങ്ങളും ചേർന്നതും, രക്തം കലർന്നതും ശുദ്ധിയില്ലാത്തതുമാണ് അവളുടെ ശരീരം.
മായാരൂപാ മായിനാം ച വിധിനാ നിര്മിതാ പുരാ । വിഷരൂപാ മുമുക്ഷൂണാമദൃശ്യാപ്യഭിവാഞ്ഛതാമ്
മായയുടെ രൂപവും, മായയിൽപ്പെട്ടവർക്കായി സ്രഷ്ടാവിനാൽ സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടതുമാണ് അവൾ; മോക്ഷം ആഗ്രഹിക്കുന്നവർക്കു വിഷംപോലെയും, ആഗ്രഹിക്കുന്നവർക്കു കാണാനാവാത്തതുമായവളാണ്.
ഇത്യുക്ത്വാ തുലസീ തം തു വിരരാമ ച നാരദ । സസ്മിതഃ ശങ്ഖചൂഡശ്ച പ്രവക്തുമുപചക്രമേ
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് തുളസിയും നാരദനും മൗനം പാലിച്ചു. ശങ്കചൂഡൻ പുഞ്ചിരിയോടെ സംസാരിക്കാൻ തുടങ്ങി.
ശങ്ഖചൂഡ ഉവാച ത്വയാ യത്കഥിതം ദേവി ന ച സര്വമലീകകമ് । കിഞ്ചിത്സത്യമലീകം ച കിഞ്ചിന്മത്തോ നിശാമയ
ശങ്കചൂഡൻ പറഞ്ഞു: ദേവി, നീ പറഞ്ഞതിൽ എല്ലാം കള്ളമല്ല; ചിലത് സത്യമാണ്, ചിലത് അല്ല. ഇപ്പോൾ ഞാൻ പറയുന്നത് കേൾക്കൂ.
നിര്മിതം ദ്വിവിധം ധാത്രാ സ്ത്രീരൂപം സര്വമോഹനമ് । കൃത്വാ രൂപം വാസ്തവം ച പ്രശസ്യം ചാപ്രശംസിതമ്
സ്രഷ്ടാവ് സ്ത്രീരൂപം രണ്ടുവിധത്തിൽ സൃഷ്ടിച്ചിട്ടുണ്ട്, എല്ലാം ആകർഷകമായവയാണ്. അതിൽ ഒന്നാണ് യഥാർത്ഥവും പ്രശംസനീയവും, മറ്റൊന്ന് അങ്ങനെ അല്ല.
ലക്ഷ്മീഃ സരസ്വതീ ദുര്ഗാ സാവിത്രീ രാധികാദികാ । സൃഷ്ടിസൂത്രസ്വരൂപാ ച ആദ്യാ സൃഷ്ടിര്വിനിര്മിതാ
ലക്ഷ്മി, സരസ്വതി, ദുര്ഗ്ഗ, സാവിത്രി, രാധിക തുടങ്ങിയവയും, സൃഷ്ടിയുടെ സൂത്രസ്വരൂപങ്ങളും ആദിയിൽ സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടവയാണ്.
ഏതാസാമംശരൂപം ച സ്ത്രീരൂപം വാസ്തവം സ്മൃതമ് । തത്പ്രശസ്യം യശോരൂപം സര്വമങ്ഗലകാരകമ്
ഇവയുടെ അംശരൂപങ്ങളാണ് യഥാർത്ഥ സ്ത്രീരൂപങ്ങളായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നത്. അവ പ്രശംസനീയവും യശസ്സിന്റെ രൂപവും എല്ലാ മംഗളത്തിന്റെയും കാരണവുമാണ്.
ശതരൂപാ ദേവഹൂതീ സ്വധാ സ്വാഹാ ച ദക്ഷിണാ । ഛായാവതീ രോഹിണീ ച വരുണാനീ ശചീ തഥാ
ശതരൂപ, ദേവഹൂതി, സ്വധ, സ്വാഹ, ദക്ഷിണ, ഛായാവതി, രോഹിണി, വരുണാനി, ശചി എന്നിവരും,
കുബേരസ്യ ച പത്നീ യാപ്യദിതിശ്ച ദിതിസ്തഥാ । ലോപാമുദ്രാനസൂയാ ച കോടഭീ തുലസീ തഥാ
കുബേരന്റെ ഭാര്യ, അതുപോലെ അദിതി, ദിതി, ലോപാമുദ്ര, അനസൂയ, കൊട്ടഭി, തുളസി എന്നിവരും,
അഹല്യാരുന്ധതീ മേനാ താരാ മന്ദോദരീ തഥാ । ദമയന്തീ വേദവതീ ഗങ്ഗാ ച മനസാ തഥാ
അഹല്യ, അരുന്ധതി, മേന, താര, മന്ദോദരി, ദമയന്തി, വേദവതി, ഗംഗ, മനസാ എന്നിവരും,
പുഷ്ടിസ്തുഷ്ടിഃ സ്മൃതിര്മേധാ കാലികാ ച വസുന്ധരാ । ഷഷ്ഠീ മങ്ഗലചണ്ഡീ ച മൂര്തിശ്ച ധര്മകാമിനീ
പുഷ്ടി, തുഷ്ടി, സ്മൃതി, മേധ, കാലിക, വസുന്ധര, ഷഷ്ഠി, മംഗളചണ്ഡി, മൂർത്തി, ധർമ്മകാമിനി എന്നിവയും,
സ്വസ്തിഃ ശ്രദ്ധാ ച ശാന്തിശ്ച കാന്തിഃ ക്ഷാന്തിസ്തഥാ പരാ । നിദ്രാ തന്ദ്രാ ക്ഷുത്പിപാസാ സന്ധ്യാ രാത്രിദിനാനി ച
സ്വസ്തി, ശ്രദ്ധ, ശാന്തി, കാന്തി, ക്ഷാന്തി, പരാ, നിദ്ര, തന്ദ്ര, വിശപ്പ്, ദാഹം, സന്ധ്യ, രാത്രി, പകലുകൾ എന്നിവയും,
സമ്പത്തിര്ധൃതികീര്തീ ച ക്രിയാ ശോഭാ പ്രഭാ ശിവാ । യത്സ്ത്രീരൂപം ച സമ്ഭൂതമുത്തമം തു യുഗേ യുഗേ
സമ്പത്ത്, ധൈര്യം, കീർത്തി, പ്രവർത്തനം, ഭംഗി, പ്രകാശം, ശുഭം — ഓരോ യുഗത്തിലും ഉത്തമമായ സ്ത്രീരൂപം ഉദിച്ചുവരുമ്പോൾ അതെല്ലാം ഇവയിലേയ്ക്കാണ് വരുന്നത്.
കലാകലാംശരൂപം ച സ്വര്വേശ്യാദികമേവ ച । തദപ്രശസ്യം വിശ്വേഷു പുംശ്ചലീരൂപമേവ ച
കലകളുടെയും കലയുടെ അംശങ്ങളുടെയും, ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെ അധിപതികളുടെയും രൂപങ്ങൾ പ്രശംസനീയമല്ല; ലോകത്തിൽ അവയെ ചഞ്ചലസ്ത്രീകളുടെ രൂപം എന്നാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്.
സത്ത്വപ്രധാനം യദ്രൂപം തദ്യുക്തം ച പ്രഭാവതഃ । തദുത്തമം ച വിശ്വേഷു സാധ്വീരൂപം പ്രശംസിതമ്
സത്ത്വഗുണം പ്രധാനമായ രൂപം ശക്തിയോടെ ഉള്ളതായാൽ അതാണ് ലോകത്ത് ഉത്തമമായതും സദ്വൃത്തയുടേതായും പ്രശംസിക്കപ്പെടുന്നത്.
തദ്വാസ്തവം ച വിജ്ഞേയം പ്രവദന്തി മനീഷിണഃ । രജോരൂപം തമോരൂപം കലാസു വിവിധം സ്മൃതമ്
അത് യഥാർത്ഥമായ രൂപമാണെന്ന് ജ്ഞാനികൾ പറയുന്നു; രാജസവും തമസവും കലകളിൽ വിവിധരൂപങ്ങളിൽ കാണപ്പെടുന്നു.
മധ്യമാ രജസശ്ചാംശാസ്താസ്തു ഭോഗേഷു ലോലുപാഃ । സുഖസമ്ഭോഗവശ്യാശ്ച സ്വകാര്യേ നിരതാഃ സദാ
രാജസഗുണം കൂടുതലുള്ളവർ മധ്യസ്ഥസ്വഭാവമുള്ളവരാണ്; ആനന്ദത്തിനും ഭോഗത്തിനും എപ്പോഴും ആഗ്രഹിക്കുന്നു, സ്വന്തം കാര്യങ്ങളിൽ നിരതരായിരിക്കുന്നു.
കപടാ മോഹകാരിണ്യോ ധര്മാര്ഥവിമുഖാഃ സദാ । രജോരൂപസ്യ സാധ്വീത്വമതോ നൈവോപജായതേ
കപടവും മോഹം ഉണ്ടാക്കുന്നതും ധർമ്മത്തിലും സമ്പത്തിലും മനസ്സില്ലാത്തവരുമാണ് രാജസസ്വഭാവമുള്ളവർ; അതുകൊണ്ട് സദ്വൃത്തം അവരിൽ ഉണ്ടാകാറില്ല.
ഇദം മധ്യമരൂപം ച പ്രവദന്തി മനീഷിണഃ । തമോരൂപം ദുര്നിവാര്യമധമം തദ്വിദുര്ബുധാഃ
ഈ മധ്യസ്ഥസ്വഭാവം ജ്ഞാനികൾ അങ്ങനെ തന്നെ പറയുന്നു; തമോഗുണം അടക്കാൻ പ്രയാസമുള്ളതും ഏറ്റവും താഴ്ന്നതുമായ സ്വഭാവമാണെന്ന് പണ്ഡിതർ പറയുന്നു.
ന പൃച്ഛതി കുലേ ജാതഃ പണ്ഡിതശ്ച പരസ്ത്രിയമ് । നിര്ജനേ നിര്ജലേ വാപി രഹസ്യപി പരസ്ത്രിയമ്
ഉയർന്ന കുടുംബത്തിൽ ജനിച്ചവനും പണ്ഡിതനുമായവനും മറ്റുള്ളവരുടെ ഭാര്യയെ ഒരിക്കലും സമീപിക്കില്ല; ഒറ്റയ്ക്കായാലും, വെള്ളത്തിൽ ആയാലും, രഹസ്യമായാലും.
ആഗച്ഛാമി ത്വത്സമീപമാജ്ഞയാ ബ്രഹ്മണോഽധുനാ । ഗാന്ധര്വേണ വിവാഹേന ത്വാം ഗ്രഹീഷ്യാമി ശോഭനേ
ബ്രഹ്മാവിന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം ഞാൻ ഇപ്പോൾ നിന്റെ അടുത്ത് എത്തിയിരിക്കുന്നു. മനോഹരിയായേ, ഗന്ധർവവിവാഹം പോലെ നിന്നെ ഞാൻ ഭാര്യയായി സ്വീകരിക്കും.
അഹമേവ ശങ്ഖചൂഡോ ദേവവിദ്രാവകാരകഃ । ദനുവംശ്യോ വിശേഷേണ സുദാമാഹം ഹരേഃ പുരാ
ഞാനാണ് ശംഖചൂഡൻ, ദേവന്മാരെ ഭയപ്പെടുത്തി ഓടിക്കുന്നവൻ. ഞാൻ ദാനുവിന്റെ വംശത്തിൽപ്പെട്ടവനും, മുമ്പ് ഹരിയുടെ സേവകനായ സുദാമയും ആയിരുന്നു.
അഹമഷ്ടസു ഗോപേഷു ഗോപോഽപി പാര്ഷദേഷു ച । അധുനാ ദാനവേന്ദ്രോഽഹം രാധികായാശ്ച ശാപതഃ
എട്ടു ഗോപുരക്ഷകന്മാരിൽ ഒരുവൻ എന്നെപ്പോലെ ഗോപുരക്ഷകനായിരുന്നു, പാർഷദന്മാരിൽ ഒരാളായും ഞാൻ ഉണ്ടായിരുന്നു. ഇപ്പോൾ രാധികയുടെ ശാപം മൂലം ഞാൻ ദാനവരാജാവാണ്.
ജാതിസ്മരോഽഹം ജാനാമി കൃഷ്ണമന്ത്രപ്രഭാവതഃ । ജാതിസ്മരാ ത്വം തുലസീ സമ്ഭുക്താ ഹരിണാ പുരാ
കൃഷ്ണമന്ത്രത്തിന്റെ ശക്തിയാൽ ഞാൻ ജന്മങ്ങൾ ഓർക്കുന്നവനാണ്. തുലസീ, നീയും ഹരിയാൽ ഒരിക്കൽ അനുഭവിക്കപ്പെട്ടതിനാൽ ജന്മങ്ങൾ ഓർക്കുന്നവളാണ്.
ത്വമേവ രാധികാകോപാജ്ജാതാസി ഭാരതേ ഭുവി । ത്വാം സമ്ഭോക്തുമുത്സുകോഽഹം നാലം രാധാഭയാത്തതഃ
രാധികയുടെ കോപം മൂലം നീ ഭാരതഭൂമിയിൽ ജനിച്ചു. നിന്നെ അനുഭവിക്കാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു, പക്ഷേ രാധയുടെ ഭയത്താൽ അതിന് കഴിയുന്നില്ല.
ഇത്യേവമുക്ത്വാ സ പുമാന്വിരരാമ മഹാമുനേ । സസ്മിതം തുലസീ തുഷ്ടാ പ്രവക്തുമുപചക്രമേ
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ആ പുരുഷൻ മൗനമായി. മഹാമുനിയേ, പിന്നെ തുലസീ പുഞ്ചിരിയോടെ സന്തോഷത്തോടെ സംസാരിക്കാൻ തുടങ്ങി.
തുലസ്യുവാച ഏവംവിധോ ബുധോ നിത്യം വിശ്വേഷു ച പ്രശംസിതഃ । കാന്തമേവംവിധം കാന്താ ശശ്വദിച്ഛതി കാമതഃ
തുലസീ പറഞ്ഞു: ഇങ്ങനെയുള്ള ജ്ഞാനിയെയാണ് എല്ലായിടത്തും എല്ലാവരും പ്രശംസിക്കുന്നത്. പ്രിയപ്പെട്ട സ്ത്രീക്ക് ഇങ്ങനെ പ്രിയപ്പെട്ടവനെയാണ് സ്നേഹത്തോടെ എപ്പോഴും ആഗ്രഹം.
ത്വയാഹമധുനാ സത്യം വിചാരേണ പരാജിതാ । സ നിന്ദിതശ്ചാപ്യശുചിര്യഃ പുമാംശ്ച സ്ത്രിയാ ജിതഃ
നിന്റെ വാദത്തിൽ ഞാൻ ഇപ്പോൾ സത്യത്തിൽ തോറ്റുപോയി. സ്ത്രീയാൽ ജയിക്കപ്പെടുന്ന പുരുഷൻ അപവിത്രനും നിന്ദ്യനുമാണ്.