സ്ത്രീസങ്ഗേന സദാ ഭോഗേ സുഖമാപ്നോതി മാനവഃ । അലാഭേ ദുഃഖമത്യന്തം ജീവന്മുക്തഃ കഥം ഭവേത്
സ്ത്രീസംഗം കൊണ്ടും ഭോഗങ്ങളിൽ എപ്പോഴും ലയിച്ചും മനുഷ്യൻ സന്തോഷം അനുഭവിക്കുന്നു; അതൊന്നും ലഭിക്കാതെ വന്നാൽ അത്യന്തം ദുഃഖം അനുഭവിക്കുന്നു. അങ്ങനെ ജീവിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ എങ്ങനെ മോക്ഷം നേടാം?
ജനക ഉവാച ഹിംസാ യജ്ഞേഷു പ്രത്യക്ഷാ സാഹിംസാ പരികീര്തിതാ । ഉപാധിയോഗതോ ഹിംസാ നാന്യഥേതി വിനിര്ണയഃ
ജനകൻ പറഞ്ഞു: യാഗങ്ങളിൽ ഹിംസ കാണപ്പെടുന്നു, എന്നിരുന്നാലും അതിനെ അഹിംസയെന്ന് പറയുന്നു. ഉപാധികൾ കൊണ്ടാണ് ഹിംസ ഉണ്ടാകുന്നത്; ഇതാണ് അന്തിമമായ തീരുമാനമെന്ന്.
യഥാ ചേന്ധനസംയോഗാദഗ്നൌ ധൂമഃ പ്രവര്തതേ । തദ്വിയോഗാത്തഥാ തസ്മിന്നിര്ധൂമത്വം വിഭാതി വൈ
വെളളം ചേർത്താൽ തീയിൽ പുക ഉയരുന്നതുപോലെ, അതില്ലാതാകുമ്പോൾ തീ പുകയില്ലാതെ തെളിഞ്ഞ് കാണപ്പെടുന്നു.
അഹിംസാം ച തഥാ വിദ്ധി വേദോക്താം മുനിസത്തമ । രാഗിണാം സാപി ഹിംസൈവ നിഃസ്പൃഹാണാം ന സാ മതാ
വേദങ്ങളിൽ പഠിപ്പിച്ച അഹിംസയും, ആഗ്രഹമുള്ളവർക്കു അതു തന്നെ ഹിംസയാകുന്നു; ആഗ്രഹമില്ലാത്തവർക്കു മാത്രമേ അതു യഥാർത്ഥ അഹിംസയാകൂ.
അരാഗേണ ച യത്കര്മ തഥാഹങ്കാരവര്ജിതമ് । അകൃതം വേദവിദ്വാംസഃ പ്രവദന്തി മനീഷിണഃ
ആസക്തിയും അഹങ്കാരവും ഇല്ലാതെ ചെയ്യുന്ന പ്രവൃത്തിയെ, വേദങ്ങൾ പഠിച്ച ജ്ഞാനികൾ യഥാർത്ഥത്തിൽ ചെയ്തതല്ലെന്ന് പറയുന്നു.
ഗൃഹസ്ഥാനാം തു ഹിംസൈവ യാ യജ്ഞേ ദ്വിജസത്തമ । അരാഗേണ ച യത്കര്മ തഥാഹംകാരവര്ജിതമ്
ഗൃഹസ്ഥർക്കു യജ്ഞത്തിൽ ഉണ്ടാകുന്ന ഹിംസയാണു യാഥാർത്ഥ്യം; എന്നാൽ ആസക്തിയും അഹങ്കാരവും ഇല്ലാതെ ചെയ്യുന്ന പ്രവൃത്തി—
സാഹിംസൈവ മഹാഭാഗ മുമുക്ഷൂണാം ജിതാത്മനാമ്
മോക്ഷം ആഗ്രഹിക്കുന്നവരും മനസ്സിനെ ജയിച്ചവർക്കും അതാണ് യഥാർത്ഥ അഹിംസ.
ശുകസ്യ വിവാഹാദികാര്യവര്ണനമ് ശുക ഉവാച സന്ദേഹോഽയം മഹാരാജ വര്തതേ ഹൃദയേ മമ । മായാമധ്യേ വര്തമാനഃ സ കഥം നിഃസ്പൃഹോ ഭവേത്
ശുകൻ പറഞ്ഞു: മഹാരാജാവേ, എന്റെ ഹൃദയത്തിൽ ഒരു സംശയം ഉണ്ട്; മായയിൽ കഴിയുന്നവൻ എങ്ങനെ ആഗ്രഹരഹിതനാകാം?
ശാസ്ത്രജ്ഞാനം ച സമ്പ്രാപ്യ നിത്യാനിത്യവിചാരണമ് । ത്യജതേ ന മനോ മോഹം സ കഥം മുച്യതേ നരഃ
ശാസ്ത്രജ്ഞാനം നേടി, നിത്യവും അനിത്യവുമായുള്ള വിവേചനം ഉണ്ടായാലും മനസ്സ് മോഹം വിട്ടൊഴിയുന്നില്ല; അങ്ങനെ എങ്ങനെ മനുഷ്യൻ മോക്ഷം നേടും?
അന്തര്ഗതം തമശ്ഛേത്തും ശാസ്ത്രാദ്ബോധോ ഹി ന ക്ഷമഃ । യഥാ ന നശ്യതി തമഃ കൃതയാ ദീപവാര്തയാ
അകത്തുള്ള ഇരുണ്ടിയെ മുറിക്കുവാൻ ശാസ്ത്രബോധം മതിയാകില്ല; ഒരു വിളക്ക് തെളിയിച്ചാൽ ഇരുണ്ടി അകന്നുപോകാത്തതുപോലെ.
അദ്രോഹഃ സര്വഭൂതേഷു കര്തവ്യഃ സര്വദാ ബുധൈഃ । സ കഥം രാജശാര്ദൂല ഗൃഹസ്ഥസ്യ ഭവേത്തഥാ
സർവ്വഭൂതികളോടും ദ്രോഹം ചെയ്യാതിരിക്കുക എന്നത് ജ്ഞാനികൾക്ക് എപ്പോഴും ചെയ്യേണ്ടതാണ്; രാജാവേ, ഗൃഹസ്ഥനായി ജീവിക്കുമ്പോൾ അത് എങ്ങനെ സാധ്യമാകും?
വിത്തൈഷണാ ന തേ ശാന്താ തഥാ രാജ്യസുഖൈഷണാ । ജയൈഷണാ ച സങ്ഗ്രാമേ ജീവന്മുക്തഃ കഥം ഭവേഃ
സമ്പത്തിനുള്ള ആഗ്രഹം ശമിക്കാറില്ല, രാജസുഖത്തിനുള്ള ആഗ്രഹവും അതുപോലെ; യുദ്ധത്തിൽ ജയിക്കാനുള്ള മോഹവും ഉണ്ട്—അങ്ങനെ ജീവിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ എങ്ങനെ മോക്ഷം നേടാം?
ചൌരേഷു ചൌരബുദ്ധിസ്തു സാധുബുദ്ധിസ്തു താപസേ । സ്വപരത്വം തവാപ്യസ്തി വിദേഹസ്ത്വം കഥം നൃപ
ചോരന്മാരിൽ ചോരന്റെ മനസ്സും, തപസ്സുകാരിൽ സത്പുരുഷന്റെ മനസ്സും കാണാം; നിനക്കുമാണ് സ്വം-പരമായ ഭാവം—അങ്ങനെ രാജാവേ, എങ്ങനെ ശരീരബോധം വിട്ടൊഴിയാം?
കടുതീക്ഷ്ണുകഷായാമ്ലരസാന്വേത്സി ശുഭാശുഭാന് । ശുഭേഷു രമതേ ചിത്തം നാശുഭേഷു തഥാ നൃപ
നീ കഠിനവും ഉഗ്രവും കയ്പും പുളിപ്പും രുചികൾ അനുഭവിക്കുന്നു; ശുഭവും അശുഭവും കാണുന്നു; ശുഭത്തിൽ മനസ്സ് ആസ്വദിക്കുന്നു, അശുഭത്തിൽ അങ്ങനെ അല്ല, രാജാവേ.
ജാഗ്രത്സ്വപ്നസുഷുപ്തിശ്ച തവ രാജന് ഭവന്തി ഹി । അവസ്ഥാസ്തു യഥാകാലം തുരീയാ തു കഥം നൃപ
ജാഗ്രത, സ്വപ്നം, സുഷുപ്തി—ഇവയാണ് നിന്റെ അവസ്ഥകൾ, രാജാവേ; അവ സമയത്തിന് അനുസരിച്ച് സംഭവിക്കുന്നു—നാലാമത്തെ അവസ്ഥ എങ്ങനെ നേടാം, രാജാവേ?
പദാത്യശ്വരഥേഭാശ്ച സര്വേ വൈ വശഗാ മമ । സ്വാമ്യഹം ചൈവ സര്വേഷാം മന്യസേ ത്വം ന മന്യസേ
കാലാളുകളും കുതിരകളും രഥങ്ങളും ആനകളും എല്ലാം എന്റെ അധികാരത്തിലാണ്; ഞാൻ എല്ലാവർക്കും യജമാനനാണെന്ന് നീ കരുതുന്നോ, അല്ലയോ?
മിഷ്ടമത്സി സദാ രാജന്മുദിതോ വിമനാസ്തഥാ । മാലായാം ച തഥാ സര്പേ സമദൃക് ക്വ നൃപോത്തമ
സ്വാദിഷ്ടമായ ഭക്ഷണം കഴിക്കുമ്പോൾ നീ സന്തോഷിക്കുന്നു, ചിലപ്പോൾ വിഷമവും അനുഭവിക്കുന്നു; പൂമാലയിലോ പാമ്പിലോ ഒരുപോലെ കാണുന്ന സമഭാവം എവിടെയാണ്, മഹാരാജാവേ?
വിമുക്തസ്തു ഭവേദ്രാജന് സമലോഷ്ടാശ്മകാഞ്ചനഃ । ഏകാത്മബുദ്ധിഃ സര്വത്ര ഹിതകൃത്സര്വജന്തുഷു
മുക്തനായവൻ മണ്ണിനെയും കല്ലിനെയും പൊന്നിനെയും ഒരുപോലെ കാണുന്നു; എല്ലായിടത്തും ഏകത്വബോധത്തോടെ എല്ലാ ജീവികൾക്കും ഉപകാരമാകുന്നവനാണ്.
ന മേഽദ്യ രമതേ ചിത്തം ഗൃഹദാരാദിഷു ക്വചിത് । ഏകാകീ നിഃസ്പൃഹോഽത്യര്ഥം ചരേയമിതി മേ മതിഃ
ഇന്ന് എന്റെ മനസ്സ് വീട്ടിലോ ഭാര്യയിലോ മറ്റെന്തിലോ ആസ്വാദനം കാണുന്നില്ല; ഞാൻ ഒരുത്തനായി, ആഗ്രഹരഹിതനായി സഞ്ചരിക്കണമെന്നതാണ് എന്റെ മനസ്സ്.
നിഃസങ്ഗോ നിര്മമഃ ശാന്തഃ പത്രമൂലഫലാശനഃ । മൃഗവദ്വിചരിഷ്യാമി നിര്ദ്വന്ദ്വോ നിഷ്പരിഗ്രഹഃ
ബന്ധമില്ലാതെ, എന്റെതെന്ന ഭാവം ഇല്ലാതെ, ശാന്തനായി, ഇലകളും കിഴങ്ങുകളും പഴങ്ങളും ഭക്ഷിച്ച്, മൃഗംപോലെ ഇരട്ടഭാവം കൂടാതെ, സ്വത്ത് ഒന്നുമില്ലാതെ ഞാൻ സഞ്ചരിക്കും.
കിം മേ ഗൃഹേണ വിത്തേന ഭാര്യയാ ച സുരൂപയാ । വിരാഗമനസഃ കാമം ഗുണാതീതസ്യ പാര്ഥിവ
രാജാവേ, മനസ്സ് എല്ലാം വിട്ട്, ഗുണങ്ങളെ അതിജീവിച്ചവനാകുമ്പോള് എനിക്ക് വീട്ടോ, സമ്പത്തോ, സുന്ദരിയായ ഭാര്യയോ എന്തിനാണ്?
ചിന്ത്യസേ വിവിധാകാരം നാനാരാഗസമാകുലമ് । ദമ്ഭോഽയം കില തേ ഭാതി വിമുക്തോഽസ്മീതി ഭാഷസേ
നിനക്ക് പലവിധ രൂപങ്ങളും, അനേകം ആസക്തികളും മനസ്സില് ഉണ്ട്; ഇതൊക്കെ വെറും ഭാവുകത്വം മാത്രമാണ്, നീ മോചിതനാണെന്ന് പറയുന്നത് സത്യമായില്ല.
കദാചിച്ഛത്രുജാ ചിന്താ ധനജാ ച കദാചന । കദാചിത്സൈന്യജാ ചിന്താ നിശ്ചിന്തോഽസി കദാ നൃപ
ഒരിക്കല് ശത്രുക്കളെക്കുറിച്ചും, മറ്റൊരിക്കല് സമ്പത്തിനെക്കുറിച്ചും, പിന്നെ സൈന്യത്തെക്കുറിച്ചും നീ വിഷമിക്കുന്നു; രാജാവേ, നീ എപ്പോഴാണ് സത്യത്തില് ആശങ്കകളില്ലാതെ ജീവിക്കുന്നത്?
വൈഖാനസാ യേ മുനയോ മിതാഹാരാ ജിതവ്രതാഃ । തേഽപി മുഹ്യന്തി സംസാരേ ജാനന്തോഽപി ഹ്യസത്യതാമ്
മിതമായി ഭക്ഷണം കഴിക്കുന്നതും വ്രതങ്ങള് പാലിക്കുന്നതും ആയ വൈഖാനസമുനികള്ക്കു പോലും, ലോകം അസത്യമാണ് എന്ന് അറിഞ്ഞിട്ടും, ഈ Samsāram് മനസ്സു കുഴപ്പമുണ്ടാക്കുന്നു.
തവ വംശസമുത്ഥാനാം വിദേഹാ ഇതി ഭൂപതേ । കുടിലം നാമ ജാനീഹി നാന്യഥേതി കദാചന
രാജാവേ, നിന്റെ വംശത്തില് ജനിച്ചവരെ 'വിദേഹന്' എന്ന് വിളിക്കപ്പെടുന്നു; ഈ പേര് വളരെയധികം വളച്ചുകെട്ടിയതാണ്, മറ്റൊന്നുമല്ല.
വിദ്യാധരോ യഥാ മൂര്ഖോ ജന്മാന്ധസ്തു ദിവാകരഃ । ലക്ഷ്മീധരോ ദരിദ്രശ്ച നാമ തേഷാം നിരര്ഥകമ്
ഒരു വിദ്യാധരന് മണ്ടനാണെന്നോ, ജന്മാന്ധന് സൂര്യനാണെന്നോ, ധനികന് ദരിദ്രനാണെന്നോ പറയുന്നത് പോലെ, ഈ പേരുകള് എല്ലാം അര്ത്ഥശൂന്യമാണ്.
തവ വംശോദ്ഭവാ യേ യേ ശ്രുതാഃ പൂര്വേ മയാ നൃപാഃ । വിദേഹാ ഇതി വിഖ്യാതാ നാമതഃ കര്മതോ ന തേ
നിന്റെ വംശത്തില് ജനിച്ച എല്ലാ രാജാക്കന്മാരെയും ഞാന് കേട്ടിട്ടുണ്ട്; അവരെ 'വിദേഹന്' എന്ന പേരിലാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്, പക്ഷേ പ്രവൃത്തിയില് അങ്ങനെ അല്ല.
നിമിനാമാഭവദ്രാജാ പൂര്വം തവ കുലേ നൃപ । യജ്ഞാര്ഥം സ തു രാജര്ഷിര്വസിഷ്ഠം സ്വഗുരും മുനിമ്
രാജാവേ, നിന്റെ വംശത്തില് നേരത്തെ 'നിമി' എന്ന രാജാവുണ്ടായിരുന്നു; യാഗത്തിനായി ആ രാജര്ഷി തന്റെ ഗുരുവായ വസിഷ്ഠമുനിയെ ക്ഷണിച്ചു.
നിമന്ത്രയാമാസ തദാ തമുവാച നൃപം മുനിഃ । നിമന്ത്രിതോഽസ്മി യജ്ഞാര്ഥം ദേവേന്ദ്രേണാധുനാ കില
അപ്പോള് അവനെ ക്ഷണിച്ചപ്പോള് ആ മുനി രാജാവിനോട് പറഞ്ഞു: 'ഇപ്പോള് ദേവേന്ദ്രന് എന്നെ യാഗത്തിനായി ക്ഷണിച്ചിട്ടുണ്ട്.'
കൃത്വാ തസ്യ മഖം പൂര്ണം കരിഷ്യാമി തവാപി വൈ । താവത്കുരുഷ്വ രാജേന്ദ്ര സമ്ഭാരം തു ശനൈഃ ശനൈഃ
'അവന്റെ യാഗം പൂര്ത്തിയാക്കിയ ശേഷം, നിന്റെ യാഗവും ഞാന് നടത്താം; അതുവരെ രാജേന്ദ്രാ, നീ യാഗസാമഗ്രികള് പതിയെ ഒരുക്കിക്കൊള്.'