ദുര്ജരം വാസനാജാലം ന ശാന്തിമുപയാതി വൈ । അതസ്തച്ഛമനാര്ഥായ ക്രമേണ ച പരിത്യജേത്
വാസനകളുടെ കുടം തുരത്താൻ വളരെ പ്രയാസമാണ്; അതിനാൽ മനസ്സിന്റെ ശാന്തിക്ക്, അവയെ ക്രമമായി ഉപേക്ഷിക്കണം.
ഊര്ധ്വം സുപ്തഃ പതത്യേവ ന ശയാനഃ പതത്യധഃ । പരിവ്രജ്യ പരിഭ്രഷ്ടോ ന മാര്ഗം ലഭതേ പുനഃ
മേൽക്കിടക്കയിൽ ഉറങ്ങുന്നവൻ താഴേക്ക് വീഴും, പക്ഷേ താഴെ കിടക്കുന്നവൻ വീഴില്ല. അതുപോലെ, സന്യാസം സ്വീകരിച്ചവൻ വഴിതെറ്റിയാൽ, വീണ്ടും വഴികാണാൻ എളുപ്പമല്ല.
യഥാ പിപീലികാ മൂലാച്ഛാഖായാമധിരോഹതി । ശനൈഃ ശനൈഃ ഫലം യാതി സുഖേന പദഗാമിനീ
ഒരു ഉറുമ്പ് വേരിൽ നിന്നു ശാഖയിലേക്കു പതിയെ പതിയെ കയറി, അതിന്റെ വഴിയിൽ സുഖത്തോടെ ഫലത്തിലേക്ക് എത്തും.
വിഹങ്ഗസ്തരസാ യാതി വിഘ്നശങ്കാമുദസ്യ വൈ । ശ്രാന്തോ ഭവതി വിശ്രമ്യ സുഖം യാതി പിപീലികാ
പക്ഷി വേഗത്തിൽ പറന്ന് തടസ്സങ്ങളെ അവഗണിച്ചാൽ തളരുന്നു; ഉറുമ്പ് ആവശ്യമെങ്കിൽ വിശ്രമിച്ച്, സുഖത്തോടെ ലക്ഷ്യത്തിലെത്തും.
മനസ്തു പ്രബലം കാമമജേയമകൃതാത്മഭിഃ । അതഃ ക്രമേണ ജേതവ്യമാശ്രമാനുക്രമേണ ച
മനസ്സ് ആഗ്രഹത്തിൽ ശക്തമാണ്; ആത്മനിയന്ത്രണമില്ലാത്തവർക്ക് അതിനെ ജയിക്കാൻ കഴിയില്ല. അതിനാൽ, ആശ്രമങ്ങളുടെ ക്രമം അനുസരിച്ച്, മനസ്സിനെ ക്രമേണ ജയിക്കണം.
ഗൃഹസ്ഥാശ്രമസംസ്ഥോഽപി ശാന്തഃ സുമതിരാത്മവാന് । ന ച ഹൃഷ്യേന്ന ച തപേല്ലാഭാലാഭേ സമോ ഭവേത്
ഗൃഹസ്ഥാശ്രമത്തിൽ തന്നെ, ശാന്തനും വിവേകിയും ആത്മനിയന്ത്രണമുള്ളവനും ആനന്ദത്തിലും നഷ്ടത്തിലും ഒരുപോലെ ഇരിക്കണം; സന്തോഷിക്കാതെയും ദുഃഖിക്കാതെയും സമതയോടെ ജീവിക്കണം.
വിഹതം കര്മ കുര്വാണസ്ത്യജംശ്ചിന്താന്വിതം ച യത് । ആത്മലാഭേന സന്തുഷ്ടോ മുച്യതേ നാത്ര സംശയഃ
തന്റെ കര്ത്തവ്യം നിര്വഹിച്ച്, ആശയും ചിന്തയും ഉപേക്ഷിച്ച്, ആത്മാവിൽ തൃപ്തനായി ജീവിച്ചാൽ മോക്ഷം ലഭിക്കും; ഇതിൽ സംശയമില്ല.
പശ്യാഹം രാജ്യസംസ്ഥോഽപി ജീവന്മുക്തോ യഥാനഘ । വിചരാമി യഥാകാമം ന മേ കിഞ്ചിത്പ്രജായതേ
നീ കാണൂ, ഞാൻ രാജാവായിട്ടും ജീവിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ തന്നെ മോക്ഷം നേടിയിരിക്കുന്നു. പാപരഹിതനേ, ഞാൻ ഇഷ്ടം പോലെ സഞ്ചരിക്കുന്നു; എനിക്ക് അകത്തൊന്നും ഉദിക്കാറില്ല.
ഭുഞ്ജാനോ വിവിധാന്ഭോഗാന്കുര്വന്കാര്യാണ്യനേകശഃ । ഭവിഷ്യാമി യഥാഹം ത്വം തഥാ മുക്തോ ഭവാനഘ
നാനാതരം ഭോഗങ്ങൾ അനുഭവിച്ചും പലവിധ കര്മ്മങ്ങൾ ചെയ്തും ഞാൻ എങ്ങനെ ഇരിക്കുമോ, അതുപോലെ നീയും മോക്ഷം നേടും, പാപരഹിതനേ.
കഥ്യതേ ഖലു യദ്ദൃശ്യമദൃശ്യം ബധ്യതേ കുതഃ । ദൃശ്യാനി പഞ്ചഭൂതാനി ഗുണാസ്തേഷാം തഥാ പുനഃ
കാണുന്നതും കാണാത്തതും ബന്ധിതമാണെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു; മറ്റെന്താണ് കാരണം? കാണുന്നവയെല്ലാം അഞ്ചു ഭൂതങ്ങളും അവയുടെ ഗുണങ്ങളും തന്നെയാണ്.
ആത്മാ ഗമ്യോഽനുമാനേന പ്രത്യക്ഷോ ന കദാചന । സ കഥം ബധ്യതേ ബ്രഹ്മന്നിര്വികാരോ നിരഞ്ജനഃ
ആത്മാവ് അനുമാനത്തിലൂടെ മാത്രം അറിയാവുന്നതാണ്; നേരിട്ട് കാണാൻ കഴിയില്ല. അങ്ങനെ, ബ്രാഹ്മണനേ, അവനിൽ മാറ്റമോ മങ്ങിയതോ ഇല്ലെങ്കിൽ എങ്ങനെ ബന്ധിതനാകും?
മനസ്തു സുഖദുഃഖാനാം മഹതാം കാരണം ദ്വിജ । ജാതേ തു നിര്മലേ ഹ്യസ്മിന്സര്വം ഭവതി നിര്മലമ്
സുഖത്തിന്റെയും ദുഃഖത്തിന്റെയും പ്രധാന കാരണം മനസ്സാണ്, ദ്വിജനേ. മനസ്സ് നിർമലമായാൽ, എല്ലാം നിർമലമാകും.
ഭ്രമന്സര്വേഷു തീര്ഥേഷു സ്നാത്വാ സ്നാത്വാ പുനഃ പുനഃ । നിര്മലം ന മനോ യാവത്താവത്സര്വം നിരര്ഥകമ്
എത്ര തിര്ഥങ്ങളിൽ കുളിച്ചാലും, വീണ്ടും വീണ്ടും സ്നാനം ചെയ്താലും, മനസ്സ് നിർമലമാകാതെ ഇരിക്കുമ്പോൾ എല്ലാം വ്യർത്ഥമാണ്.
ന ദേഹോ ന ച ജീവാത്മാ നേന്ദ്രിയാണി പരന്തപ । മന ഏവ മനുഷ്യാണാം കാരണം ബന്ധമോക്ഷയോഃ
ശരീരം അല്ല, ജീവാത്മാവും അല്ല, ഇന്ദ്രിയങ്ങളും അല്ല, ശത്രുനാശകനേ; മനുഷ്യർക്കു ബന്ധത്തിന്റെയും മോക്ഷത്തിന്റെയും കാരണം മനസ്സാണ്.
ശുദ്ധോ മുക്തഃ സദൈവാത്മാ ന വൈ ബധ്യേത കര്ഹിചിത് । ബന്ധമോക്ഷൌ മനഃസംസ്ഥൌ തസ്മിഞ്ഛാന്തേ പ്രശാമ്യതി
ആത്മാവ് എപ്പോഴും ശുദ്ധിയും സ്വതന്ത്രവുമാണ്, ഒരിക്കലും ബന്ധിക്കപ്പെടുന്നില്ല. ബന്ധവും മോക്ഷവും മനസ്സിലാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്; മനസ്സ് ശാന്തമായാൽ അവ രണ്ടും അപ്രസക്തമാകും.
ശത്രുര്മിത്രമുദാസീനോ ഭേദാഃ സര്വേ മനോഗതാഃ । ഏകാത്മത്വേ കഥം ഭേദഃ സമ്ഭവേദ്ദ്വൈതദര്ശനാത്
ശത്രുവും സുഹൃത്തും അനാസക്തനും എന്നിങ്ങനെയുള്ള വ്യത്യാസങ്ങൾ എല്ലാം മനസ്സിൽ മാത്രമാണ്. എല്ലാം ഒരേ ആത്മാവാണെങ്കിൽ വ്യത്യാസം എങ്ങനെ ഉണ്ടാകും? ഇരട്ടത്വം കാണുമ്പോഴാണ് അങ്ങനെ തോന്നുന്നത്.
ജീവോ ബ്രഹ്മ സദൈവാഹം നാത്ര കാര്യാ വിചാരണാ । ഭേദബുദ്ധിസ്തു സംസാരേ വര്തമാനാ പ്രവര്തതേ
ജീവൻ എന്നും ബ്രഹ്മമാണ്; ഇതിൽ കൂടുതൽ അന്വേഷിക്കേണ്ടതില്ല. വ്യത്യാസം എന്ന ധാരണ Samsāramിൽ മാത്രമാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്.
അവിദ്യേയം മഹാഭാഗ വിദ്യാ ചൈതന്നിവര്തനമ് । വിദ്യാവിദ്യേ ച വിജ്ഞേയേ സര്വദൈവ വിചക്ഷണൈഃ
ഈ അജ്ഞാനം, മഹാഭാഗനേ, ജ്ഞാനത്തിലൂടെ മാറിപ്പോകുന്നു. ജ്ഞാനവും അജ്ഞാനവും എപ്പോഴും വിവേകമുള്ളവർ തിരിച്ചറിയണം.
വിനാതപം ഹി ഛായായാ ജ്ഞായതേ ച കഥം സുഖമ് । അവിദ്യയാ വിനാ തദ്വത്കഥം വിദ്യാം ച വേത്തി വൈ
സൂര്യപ്രകാശം ഇല്ലാതെ നിഴൽ അറിയാൻ കഴിയില്ല; അതുപോലെ അജ്ഞാനം ഇല്ലാതെ ജ്ഞാനം എങ്ങനെ അറിയാം?
ഗുണാ ഗുണേഷു വര്തന്തേ ഭൂതാനി ച തഥൈവ ച । ഇന്ദ്രിയാണീന്ദ്രിയാര്ഥേഷു കോ ദോഷസ്തത്ര ചാത്മനഃ
ഗുണങ്ങൾ തമ്മിൽ തന്നെ പ്രവർത്തിക്കുന്നു, ജീവികളും അങ്ങനെ തന്നെ. ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ അവയുടെ വിഷയങ്ങളിൽ ലയിക്കുന്നു; ഇതിൽ ആത്മാവിന് എന്ത് കുറ്റമുണ്ട്?
മര്യാദാ സര്വരക്ഷാര്ഥം കൃതാ വേദേഷു സര്വശഃ । അന്യഥാ ധര്മനാശഃ സ്യാത്സൌഗതാനാമിവാനഘ
എല്ലാവരുടെയും സംരക്ഷണത്തിന് വേണ്ടിയാണ് വേദങ്ങളിൽ നിയന്ത്രണങ്ങൾ സ്ഥാപിച്ചിരിക്കുന്നത്. അല്ലെങ്കിൽ, ബുദ്ധമതത്തിൽപോലെ, ധർമ്മം നശിക്കുമായിരുന്നു.
ധര്മനാശേ വിനഷ്ടഃ സ്യാദ്വര്ണാചാരോഽതിവര്തിതഃ । അതോ വേദപ്രദിഷ്ടേന മാര്ഗേണ ഗച്ഛതാം ശുഭമ്
ധർമ്മം നശിച്ചാൽ വർണ്ണങ്ങളുടെ ആചാരങ്ങൾ നശിക്കുകയും അതിക്രമിക്കുകയും ചെയ്യും. അതുകൊണ്ടാണ് വേദങ്ങൾ നിർദേശിച്ച വഴിയിൽ പോകുന്നവർക്ക് ശുഭം ലഭിക്കുന്നത്.
ശുക ഉവാച സന്ദേഹോ വര്തതേ രാജന്ന നിവര്തതി മേ ക്വചിത് । ഭവതാ കഥിതം യത്തച്ഛൃണ്വതോ മേ നരാധിപ
ശുകൻ പറഞ്ഞു: രാജാവേ, എന്റെ മനസ്സിൽ സംശയം ഇപ്പോഴും നിലനിൽക്കുന്നു, ഒട്ടും മാറുന്നില്ല. ഭവാൻ പറഞ്ഞത് ഞാൻ കേൾക്കുമ്പോഴും അത് അകറ്റപ്പെടുന്നില്ല, മനുഷ്യരാജാവേ.
വേദധര്മേഷു ഹിംസാ സ്യാദധര്മബഹുലാ ഹി സാ । കഥം മുക്തിപ്രദോ ധര്മോ വേദോക്തോ ബത ഭൂപതേ
വേദധർമ്മങ്ങളിൽ ഹിംസയുണ്ട്, അതിൽ അധർമ്മം കൂടുതലാണ്. അങ്ങനെ വേദങ്ങൾ പറയുന്ന ധർമ്മം എങ്ങനെ മോക്ഷം നൽകും, രാജാവേ?
പ്രത്യക്ഷേണ ത്വനാചാരഃ സോമപാനം നരാധിപ । പശൂനാം ഹിംസനം തദ്വദ്ഭക്ഷണം ചാമിഷസ്യ ച
നേരിട്ട് കാണുമ്പോൾ തെറ്റായ പ്രവൃത്തികൾ ഉണ്ട്: രാജാവേ, സോമപാനം, മൃഗഹത്യ, അതുപോലെ തന്നെ മാംസഭക്ഷണം.
സൌത്രാമണൌ തഥാ പ്രോക്തഃ പ്രത്യക്ഷേണ സുരാഗ്രഹഃ । ദ്യൂതക്രീഡാ തഥാ പ്രോക്താ വ്രതാനി വിവിധാനി ച
സൗത്രാമണി യാഗത്തിൽ നേരിട്ട് മദ്യപാനം നിർദേശിച്ചിരിക്കുന്നു; അതുപോലെ തന്നെ ചൂതാട്ടവും വിവിധ വ്രതങ്ങളും പറയപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
ശ്രൂയതേ സ്മ പുരാ ഹ്യാസീച്ഛശബിന്ദുര്നൃപോത്തമഃ । യജ്വാ ധര്മപരോ നിത്യം വദാന്യഃ സത്യസാഗരഃ
പണ്ടു ശശബിന്ദു എന്ന മഹാരാജാവ് ഉണ്ടായിരുന്നു എന്ന് കേട്ടിട്ടുണ്ട്, മഹാരാജാവേ. അവൻ യാഗങ്ങളിൽ ലയിച്ചവനും, എപ്പോഴും ധർമ്മനിഷ്ഠനുമായിരുന്നു; ദാനശീലനും സത്യസാഗരനുമായിരുന്നു.
ഗോപ്താ ച ധര്മസേതൂനാം ശാസ്താ ചോത്പഥഗാമിനാമ് । യജ്ഞാശ്ച വിഹിതാസ്തേന ബഹവോ ഭൂരിദക്ഷിണാഃ
അവൻ ധർമ്മത്തിന്റെ പാലങ്ങൾ കാത്തവനും, തെറ്റുവഴി പോയവരെ നിയന്ത്രിച്ചവനും ആയിരുന്നു. അവൻ അനേകം യാഗങ്ങൾ നടത്തി, ധാരാളം ദാനം നൽകി.
ചര്മണാം പര്വതോ ജാതോ വിന്ധ്യാചലസമഃ പുനഃ । മേഘാമ്ബുപ്ലാവനാജ്ജാതാ നദീ ചര്മണ്വതീ ശുഭാ
ചർമ്മങ്ങളിൽ നിന്ന് ഒരു പർവ്വതം ഉദിച്ചു, അത് വിന്ധ്യപർവ്വതത്തോടു തുല്യമായിരുന്നു. മേഘജലം ഒഴുകിയതുകൊണ്ട് ശുഭമായ ചർമ്മണ്വതീ നദി ഉദിച്ചു.
സോഽപി രാജാ ദിവം യാതഃ കീര്തിരസ്യാചലാ ഭുവി । ഏവം ധര്മേഷു വേദേഷു ന മേ ബുദ്ധിഃ പ്രവര്തതേ
ആ രാജാവും സ്വർഗത്തിലേക്ക് പോയി, അവന്റെ കീർത്തി ഭൂമിയിൽ അചഞ്ചലമായി നിലനിൽക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ വേദങ്ങളിൽ പറയുന്ന ധർമ്മത്തിൽ എന്റെ മനസ്സ് ആകർഷിക്കപ്പെടുന്നില്ല.