അപരാധോ മമ ബ്രഹ്മന്യന്നിവാരിതവാനഹമ് । തത്ക്ഷന്തവ്യം മഹാഭാഗ വിമുക്താനാം ക്ഷമാ ബലമ്
'ബ്രാഹ്മണാ, നിന്നെ ഞാൻ തടഞ്ഞത് എന്റെ തെറ്റാണ്. ഭാഗ്യവാനേ, അത് ക്ഷമിക്കണം; മോചിതന്മാരുടെ ശക്തി ക്ഷമയാണല്ലോ.'
ശുക ഉവാച കിം തേഽത്ര ദൂഷണം ക്ഷത്തഃ പരതന്ത്രോഽസി സര്വദാ । പ്രഭുകാര്യം പ്രകര്തവ്യം സേവകേന യഥോചിതമ്
ശുകൻ പറഞ്ഞു: 'ഇവിടെ നിന്നെ കുറ്റപ്പെടുത്താൻ എന്താണ്, കാവൽക്കാരാ? നീ എല്ലായ്പ്പോഴും മറ്റൊരാളുടെ ആജ്ഞയിൽ ആണ്. ദാസൻ യജമാനന്റെ കല്പന യഥാവിധി നിർവഹിക്കേണ്ടതാണല്ലോ.'
ന ഭൂപദൂഷണം ചാത്ര യദഹം രക്ഷിതസ്ത്വയാ । ചോരശത്രുപരിജ്ഞാനം കര്തവ്യം സര്വഥാ ബുധൈഃ
ഇവിടെ രാജാവിന് ഒരു കുറ്റവും ഇല്ല, കാരണം നീ എന്നെ രക്ഷിച്ചു. മിടുക്കന്മാർക്ക് എപ്പോഴും കള്ളന്മാരെയും ശത്രുക്കളെയും ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതുണ്ട്.
മമൈവ സര്വഥാ ദോഷോ യദഹം സമുപാഗതഃ । ഗമനം പരഗേഹേ യല്ലഘുതായാശ്ച കാരണമ്
എനിക്ക് തന്നെ പൂർണ്ണമായും കുറ്റം ഉണ്ട്, ഞാൻ ഇവിടെ വന്നതുകൊണ്ടാണ്. മറ്റൊരാളുടെ വീട്ടിലേക്ക് ഞാൻ പോയത് തന്നെയാണ് എന്റെ അപമാനത്തിന് കാരണം.
പ്രതീഹാര ഉവാച കിം സുഖം ദ്വിജ കിം ദുഃഖം കിം കാര്യം ശുഭമിച്ഛതാ । കഃ ശത്രുര്ഹിതകര്താ കോ ബ്രൂഹി സര്വം മമാദ്യ വൈ
വാതിൽക്കാവൽക്കാരൻ പറഞ്ഞു: ദ്വിജൻ, സന്തോഷം എന്ത്, ദു:ഖം എന്ത്, നല്ലത് ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ ചെയ്യേണ്ടത് എന്ത്? ശത്രു ആരാണ്, ഉപകാരി ആരാണ്? ഇതെല്ലാം ഇന്നെനിക്ക് പറയൂ.
ശുക ഉവാച ദ്വൈവിധ്യം സര്വലോകേഷു സര്വത്ര ദ്വിവിധോ ജനഃ । രാഗീ ചൈവ വിരാഗീ ച തയോശ്ചിത്തം ദ്വിധാ പുനഃ
ശുകൻ പറഞ്ഞു: ലോകത്ത് എല്ലായിടത്തും ഇരട്ടത്വം ഉണ്ട്; എല്ലാവരും രണ്ട് തരത്തിലാണ് — ആസക്തിയുള്ളവരും ആസക്തിയില്ലാത്തവരും. അവരുടെ മനസ്സും അങ്ങനെ രണ്ടായി വിഭജിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
വിരാഗീ ത്രിവിധഃ കാമം ജ്ഞാതോഽജ്ഞാതശ്ച മധ്യമഃ । രാഗീ ച ദ്വിവിധഃ പ്രോക്തോ മൂര്ഖശ്ച ചതുരസ്തഥാ
വിരക്തൻ മൂന്നു തരമുണ്ട്: അറിവുള്ളവൻ, അറിവില്ലാത്തവൻ, ഇടത്തരം ഉള്ളവൻ. ആസക്തൻ രണ്ടുതരമുണ്ട്: മണ്ടനും ചതിയനും.
ചാതുര്യം ദ്വിവിധം പ്രോക്തം ശാസ്ത്രജം മതിജം തഥാ । മതിസ്തു ദ്വിവിധാ ലോകേ യുക്തായുക്തേതി സര്വഥാ
ചതിയൻ രണ്ടുതരമുണ്ട്: ശാസ്ത്രത്തിൽ നിന്ന് വരുന്ന ചതിയും, ബുദ്ധിയിൽ നിന്ന് വരുന്ന ചതിയും. ബുദ്ധിയും ലോകത്ത് രണ്ടുതരമാണ് — ശരിയായതും തെറ്റായതും.
പ്രതീഹാര ഉവാച യദുക്തം ഭവതാ വിദ്വന്നാര്ഥജ്ഞോഽഹം ദ്വിജോത്തമ । തത്സര്വം വിസ്തരേണാദ്യ യഥാര്ഥം വദ സത്തമ
വാതിൽക്കാവൽക്കാരൻ പറഞ്ഞു: ഭവാൻ പറഞ്ഞതുപോലെ, ഞാൻ അർത്ഥം മനസ്സിലാക്കുന്നില്ല. മഹാനായ ദ്വിജൻ, ഇതെല്ലാം വിശദമായി സത്യമായി എനിക്ക് പറഞ്ഞുതരൂ.
ശുക ഉവാച രാഗോ യസ്യാസ്തി സംസാരേ സ രാഗീത്യുച്യതേ ധ്രുവമ് । ദുഃഖം ബഹുവിധം തസ്യ സുഖം ച വിവിധം പുനഃ
ശുകൻ പറഞ്ഞു: ഈ ലോകത്ത് ആര്ക്ക് ആസക്തി ഉണ്ടോ, അവൻ ആസക്തനാണ് എന്ന് ഉറപ്പാണ്. അവന് അനേകം തരത്തിലുള്ള ദു:ഖവും, പലവിധ സന്തോഷവും ഉണ്ടാകും.
ധനം പ്രാപ്യ സുതാന്ദാരാന്മാനം ച വിജയം തഥാ । തദപ്രാപ്യ മഹദ്ദുഃഖം ഭവത്യേവ ക്ഷണേ ക്ഷണേ
സമ്പത്ത്, മക്കൾ, ഭാര്യമാർ, മാനം, ജയം എന്നിവ ലഭിച്ചാൽ സന്തോഷം, ലഭിക്കാതിരുന്നാൽ വലിയ ദു:ഖം ഓരോ നിമിഷവും അവനെ പിടിക്കും.
കാര്യസ്തസ്യ സുഖോപായഃ കര്തവ്യം സുഖസാധനമ് । തസ്യാരാതിഃ സ വിജ്ഞേയഃ സുഖവിഘ്നം കരോതി യഃ
അവന്റെ ജോലി സന്തോഷം നേടാനുള്ള മാർഗം അന്വേഷിക്കുകയും, സന്തോഷം നൽകുന്ന പ്രവൃത്തികൾ ചെയ്യുകയും ചെയ്യുകയാണ്. അവന്റെ സന്തോഷത്തിന് തടസ്സം സൃഷ്ടിക്കുന്നവനാണ് അവന്റെ ശത്രു.
സുഖോത്പാദയിതാ മിത്രം രാഗയുക്തസ്യ സര്വദാ । ചതുരോ നൈവ മുഹ്യേത മൂര്ഖഃ സര്വത്ര മുഹ്യതി
ആസക്തിയുള്ളവന് സന്തോഷം നൽകുന്നവനാണ് എപ്പോഴും സ്നേഹിതൻ. ചതിയൻ ഒരിക്കലും ഭ്രമിക്കില്ല, പക്ഷേ മണ്ടൻ എല്ലായിടത്തും ഭ്രമിക്കും.
വിരക്തസ്യാത്മരക്തസ്യ സുഖമേകാന്തസേവനമ് । ആത്മാനുചിന്തനം ചൈവ വേദാന്തസ്യ ച ചിന്തനമ്
വിരക്തനും ആത്മാനുരാഗിയുമായവന് ഏകാന്തതയിൽ കഴിയുന്നതിലും ആത്മചിന്തയിലും വേദാന്തചിന്തയിലും സന്തോഷം ഉണ്ട്.
ദുഃഖം തദേതത്സര്വം ഹി സംസാരകഥനാദികമ് । ശത്രവോ ബഹവസ്തസ്യ വിജ്ഞസ്യ ശുഭമിച്ഛതഃ
ലോകകാര്യങ്ങളിലൊക്കെ ചർച്ച ചെയ്യുന്നതും ഇത്തരത്തിലുള്ളതും അവനു മുഴുവൻ ദു:ഖം തന്നെയാണ്. നല്ലത് ആഗ്രഹിക്കുന്ന ജ്ഞാനിക്ക് അനേകം ശത്രുക്കളുണ്ട്.
കാമഃ ക്രോധഃ പ്രമാദശ്ച ശത്രവോ വിവിധാഃ സ്മൃതാഃ । ബന്ധുഃ സന്തോഷ ഏവാസ്യ നാന്യോഽസ്തി ഭുവനത്രയേ
കാമം, ക്രോധം, അശ്രദ്ധ — ഇതെല്ലാം അവന്റെ പലതരത്തിലുള്ള ശത്രുക്കളാണ്. മൂന്ന് ലോകത്തും അവന്റെ ഏക സ്നേഹിതൻ സംതൃപ്തിയാണ്, വേറൊന്നുമില്ല.
സൂത ഉവാച തച്ഛ്രുത്വാ വചനം തസ്യ മത്വാ തം ജ്ഞാനിനം ദ്വിജമ് । ക്ഷത്താ പ്രവേശയാമാസ കക്ഷാം ചാതിമനോരമാമ്
സൂതൻ പറഞ്ഞു: ഈ വാക്കുകൾ കേട്ട്, ആ ദ്വിജനെ ജ്ഞാനിയെന്ന് മനസ്സിലാക്കി, വാതിൽക്കാവൽക്കാരൻ അവനെ അത്യന്തം മനോഹരമായ അകത്തുള്ള മുറിയിലേക്ക് കയറ്റി.
നഗരം വീക്ഷമാണഃ സംസ്ത്രൈവിധ്യജനസങ്കുലമ് । നാനാവിപണിദ്രവ്യാഢ്യം ക്രയവിക്രയകാരകമ്
അവിടെ, മൂന്ന് തരത്തിലുള്ള ആളുകൾ നിറഞ്ഞ, പലതരം ചരക്കുകൾ കിടക്കുന്ന, വാങ്ങലും വിൽപ്പനയും നടക്കുന്ന നഗരത്തെ അവൻ നോക്കി.
രാഗദ്വേഷയുതം കാമലോഭമോഹാകുലം തഥാ । വിവദത്സുജനാകീര്ണം വസുപൂര്ണം മഹത്തരമ്
ആ നഗരം ആസക്തിയും വൈരാഗ്യവും നിറഞ്ഞതായിരുന്നു; കാമം, ലോഭം, മായ എന്നിവകൊണ്ട് അലഞ്ഞു; വഴക്കുകളും നല്ലവരും ധനസമൃദ്ധിയും നിറഞ്ഞ വലിയ നഗരമായിരുന്നു.
പശ്യന്സ ത്രിവിധാഁല്ലോകാന്പ്രാസരദ്രാജമന്ദിരമ് । പ്രാപ്തഃ പരമതേജസ്വീ ദ്വിതീയ ഇവ ഭാസ്കരഃ
മൂന്ന് തരത്തിലുള്ള ആളുകളെ കണ്ടു, അവൻ രാജധാനിയിലേക്ക് നടന്നു. അതിവിശിഷ്ടമായ തേജസ്സോടെ, രണ്ടാമത്തെ സൂര്യനെന്നപോലെ അവൻ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു.
നിവാരിതശ്ച തത്രൈവ പ്രതീഹാരേണ കാഷ്ഠവത് । തത്രൈവ ച സ്ഥിതോ ദ്വാരി മോക്ഷമേവാനുചിന്തയന്
അവിടെ വാതിൽക്കൽ വാത്സല്യത്തോടെ കാവൽക്കാരൻ തടഞ്ഞു; അങ്ങിനെ കഷ്ടത്തിൻപോലെ അചഞ്ചലനായി നിന്നുകൊണ്ട് മോക്ഷം മാത്രം ചിന്തിച്ചു.
ഛായായാമാതപേ ചൈവ സമദര്ശീ മഹാതപാഃ । ധ്യാനം കൃത്വാ തഥൈകാന്തേ സ്ഥിതഃ സ്ഥാണുരിവാചലഃ
നിഴലിലും വെളിച്ചത്തിലും ഒരുപോലെ കാണുന്ന മഹാതപസ്വി, ഏകാന്തതയിൽ ധ്യാനത്തിലിരുന്ന്, അചഞ്ചലമായ് ഒരു തൂണുപോലെ നില്ക്കുന്നു.
തം മുഹൂര്താദുപാഗത്യ രാജ്ഞോഽമാത്യഃ കൃതാഞ്ജലിഃ । പ്രാവേശയത്തതഃ കക്ഷാം ദ്വിതീയാം രാജവേശ്മനഃ
അൽപ്പം കഴിഞ്ഞ് രാജാവിന്റെ മന്ത്രിയ് ആദരപൂർവ്വം കയ്യൂന്നി വന്നു, അവനെ രാജധാനിയുടെ രണ്ടാം മുറിയിലേക്ക് കൊണ്ടുപോയി.
തത്ര ദിവ്യം മനോരമ്യം പുഷ്പിതം ദിവ്യപാദപമ് । തദ്വനം ദര്ശയിത്വാ തു കൃത്വാ ചാതിഥിസത്ക്രിയാമ്
അവിടെ ദിവ്യമായ മനോഹരമായ പൂക്കളാൽ അലങ്കരിച്ച തോട്ടവും, അതിലെ ദിവ്യവൃക്ഷങ്ങളും കാണിച്ചുകൊണ്ട്, അതിഥി സത്കാരം ചെയ്തു.
വാരമുഖ്യാഃ സ്ത്രിയസ്തത്ര രാജസേവാപരായണാഃ । ഗീതവാദിത്രകുശലാഃ കാമശാസ്ത്രവിശാരദാഃ
അവിടെ രാജസേവയിൽ ഏർപ്പെട്ട പ്രധാന സ്ത്രീകൾ, പാട്ടിലും വാദ്യങ്ങളിലും പ്രാവീണ്യമുള്ളവരും, കാമശാസ്ത്രത്തിൽ നിപുണരായവരുമാണ് ഉണ്ടായിരുന്നു.
താ ആദിശ്യ ച സേവാര്ഥം ശുകസ്യ മന്ത്രിസത്തമഃ । നിര്ഗതഃ സദനാത്തസ്മാദ്വ്യാസപുത്രഃ സ്ഥിതസ്തദാ
ആ മന്ത്രിശ്രേഷ്ഠൻ ആ സ്ത്രീകളോട് ശുകനെ സേവിക്കാൻ നിർദ്ദേശിച്ചു; പിന്നെ അവൻ മുറിയിൽ നിന്ന് പുറത്ത് പോയി, വ്യാസപുത്രൻ അവിടെ തന്നെ നിന്നു.
പൂജിതഃ പരയാ ഭക്ത്യാ താഭിഃ സ്ത്രീഭിര്യഥാവിധി । ദേശകാലോപപന്നേന നാനാന്നേനാതിതോഷിതഃ
അവിടെ ആ സ്ത്രീകൾ പരമഭക്തിയോടെ, യഥാവിധി, വിവിധ വിഭവങ്ങൾ കൊണ്ട് അവനെ ആദരിച്ചു, സന്തോഷിപ്പിച്ചു.
തതോഽന്തഃപുരവാസിന്യസ്തസ്യാന്തഃപുരകാനനമ് । രമ്യം സംദര്ശയാമാസുരങ്ഗനാഃ കാമമോഹിതാഃ
ശേഷം, ആ അന്തഃപുരസ്ത്രീകൾ, ആകർഷണത്തിൽ മയങ്ങിയവരായി, അവനോട് ആ മനോഹരമായ അന്തഃപുരതോട്ടം കാണിച്ചു.
സ യുവാ രൂപവാന്കാന്തോ മൃദുഭാഷീ മനോരമഃ । ദൃഷ്ട്വാ താ മുമുഹുഃ സര്വാസ്തം ച കാമമിവാപരമ്
അവൻ യുവാവും, സുന്ദരനും, ആകർഷകനും, മൃദുവായ ഭാഷയിലും മനോഹരനുമായിരുന്നു; അവനെ കണ്ടപ്പോൾ ആ സ്ത്രീകൾ എല്ലാവരും കാമദേവനെപ്പോലെ അവനിൽ ആകർഷിതരായി മനസ്സു മങ്ങിപ്പോയി.
ജിതേന്ദ്രിയം മുനിം മത്ത്വാ സര്വാഃ പര്യചരംസ്തദാ । ആരണേയസ്തു ശുദ്ധാത്മാ മാതൃഭാവമകല്പയത്
ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ജയിച്ച മുനിയെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ്, അവളെല്ലാവരും സേവനത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടു; എന്നാൽ ആ കാട്ടിൽ വസിക്കുന്ന ശുദ്ധഹൃദയൻ അവരെ അമ്മപോലെയുള്ള ഭാവത്തോടെ നോക്കി.