ശുക ഉവാച യദര്ഥമാഗതോഽസ്മ്യത്ര തത്പ്രാപ്തം വചനാത്തവ । വിദേഹനഗരം ദ്രഷ്ടും പ്രവേശോ യത്ര ദുര്ലഭഃ
ശുകൻ പറഞ്ഞു: 'ഞാൻ ഇവിടെ വന്നതിന്റെ ഉദ്ദേശം നിന്റെ വാക്കുകൾകൊണ്ട് തന്നെ പൂർത്തിയായി. വിഡേഹനഗരം കാണാനാണ് ഞാൻ വന്നത്; ഇവിടെ പ്രവേശനം അത്ര എളുപ്പമല്ല.'
മോഹോഽയം മമ ദുര്ബുദ്ധേഃ സമുല്ലങ്ഘ്യ ഗിരിദ്വയമ് । രാജാനം ദ്രഷ്ടുകാമോഽഹം പര്യടന്സമുപാഗതഃ
'എന്റെ അജ്ഞതയിൽ നിന്നുണ്ടായ ഭ്രമം കൊണ്ടാണ് ഞാൻ രണ്ട് പർവതങ്ങൾ കടന്ന് ഇവിടെ എത്തിയത്. രാജാവിനെ കാണണമെന്ന ആഗ്രഹത്തിൽ ഞാൻ ചുറ്റി നടക്കുകയായിരുന്നു.'
വഞ്ചിതോഽഹം സ്വയം പിത്രാ ദൂഷണം കസ്യ ദീയതേ । ഭ്രാമിതോഽഹം മഹാഭാഗ കര്മണാ വാ മഹീതലേ
'എന്റെ സ്വന്തം അച്ഛനാണ് എന്നെ വഞ്ചിച്ചത്—ഇതിൽ ആരെയാണ് കുറ്റം പറയേണ്ടത്? ഭാഗ്യവാനേ, ഞാൻ എന്റെ പ്രവൃത്തി കൊണ്ടോ വിധിയാൽ തന്നെയോ ഭൂമിയിൽ ചുറ്റി നടക്കേണ്ടിവന്നു.'
ധനാശാ പുരുഷസ്യേഹ പരിഭ്രമണകാരണമ് । സാ മേ നാസ്തി തഥാപ്യത്ര സമ്പ്രാപ്തോഽസ്മി ഭ്രമാത്കില
'ധനലോഭം മനുഷ്യനെ ലോകത്ത് ചുറ്റിച്ചിരിയാൻ കാരണമാകുന്നു. എനിക്ക് അങ്ങനെയൊന്നുമില്ല, എന്നിരുന്നാലും ഞാൻ ഇവിടെ എത്തിയത് ഭ്രമം കൊണ്ടാണ്.'
നിരാശസ്യ സുഖം നിത്യം യദി മോഹേ ന മജ്ജതി । നിരാശോഽഹം മഹാഭാഗ മഗ്നോഽസ്മിന്മോഹസാഗരേ
'ആശയില്ലാത്തവനു സുഖം എപ്പോഴും ഉണ്ടാകും—അവൻ ഭ്രമത്തിൽ മുങ്ങിയില്ലെങ്കിൽ. എനിക്ക് ആശയില്ല, ഭാഗ്യവാനേ, എങ്കിലും ഞാൻ ഈ ഭ്രമസമുദ്രത്തിൽ മുങ്ങിയിരിക്കുന്നു.'
ക്വ മേരുര്മിഥിലാ ക്വേയം പദ്ഭ്യാം ച സമുപാഗതഃ । പരിശ്രമഫലം കിം മേ വഞ്ചിതോ വിധിനാ കില
'മേരുപർവതം എവിടെയാണ്, മിഥില എവിടെയാണ്, ഞാൻ കാലിൽ നടക്കാതെ ഇവിടെയെത്തിയത് എങ്ങനെ? എന്റെ പരിശ്രമത്തിന് എന്താണ് ഫലം? വിധി എന്നെ വഞ്ചിച്ചിരിക്കുന്നു.'
പ്രാരബ്ധം കില ഭോക്തവ്യം ശുഭം വാപ്യഥവാശുഭമ് । ഉദ്യമസ്തദ്വശേ നിത്യം കാരയത്യേവ സര്വഥാ
'ആരംഭിച്ച കാര്യങ്ങൾ നല്ലതായാലും ചീത്തയായാലും അനുഭവിക്കേണ്ടതുതന്നെ. എല്ലാ ശ്രമങ്ങളും അതിന്റെ അധീനത്തിലാണ്.'
ന തീര്ഥം ന ച വേദോഽത്ര യദര്ഥമിഹ മേ ശ്രമഃ । അപ്രവേശഃ പുരേ ജാതോ വിദേഹോ നാമ ഭൂപതിഃ
'ഇവിടെ തീർത്ഥമോ വേദമോ ഇല്ല—എന്തിനാണ് ഞാൻ ഇത്രയൊക്കെ കഷ്ടപ്പെട്ടത്? നഗരത്തിൽ പ്രവേശനം അനുവദിച്ചില്ല; രാജാവിന്റെ പേര് വിഡേഹൻ.'
ഇത്യുക്ത്യാ വിരരാമാശു മൌനീഭൂത ഇവ സ്ഥിതഃ । ജ്ഞാതോ ഹി പ്രതിഹാരേണ ജ്ഞാനീ കശ്ചിദ്ദ്വിജോത്തമഃ
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞശേഷം, അവൻ വേഗത്തിൽ മൗനിയായി നിന്നു; കാരണം, കാവൽക്കാരൻ അവനെ ഒരു ജ്ഞാനിയും ഉന്നത ബ്രാഹ്മണനുമെന്നു തിരിച്ചറിഞ്ഞു.
സാമപൂര്വമുവാചാസൌ തം ക്ഷത്താ സംസ്ഥിതം മുനിമ് । ഗച്ഛ ഭോ യത്ര തേ കാര്യം യഥേഷ്ടം ദ്വിജസത്തമ
സൗമ്യമായ വാക്കുകളിൽ കാവൽക്കാരൻ അവിടെ നിന്ന മുനിയെ അഭിസംബോധന ചെയ്തു: 'സർ, നിനക്ക് വേണ്ട കാര്യത്തിനായി എവിടേക്കും പോകൂ, ദ്വിജശ്രേഷ്ഠാ, ഇഷ്ടംപോലെ.'
അപരാധോ മമ ബ്രഹ്മന്യന്നിവാരിതവാനഹമ് । തത്ക്ഷന്തവ്യം മഹാഭാഗ വിമുക്താനാം ക്ഷമാ ബലമ്
'ബ്രാഹ്മണാ, നിന്നെ ഞാൻ തടഞ്ഞത് എന്റെ തെറ്റാണ്. ഭാഗ്യവാനേ, അത് ക്ഷമിക്കണം; മോചിതന്മാരുടെ ശക്തി ക്ഷമയാണല്ലോ.'
ശുക ഉവാച കിം തേഽത്ര ദൂഷണം ക്ഷത്തഃ പരതന്ത്രോഽസി സര്വദാ । പ്രഭുകാര്യം പ്രകര്തവ്യം സേവകേന യഥോചിതമ്
ശുകൻ പറഞ്ഞു: 'ഇവിടെ നിന്നെ കുറ്റപ്പെടുത്താൻ എന്താണ്, കാവൽക്കാരാ? നീ എല്ലായ്പ്പോഴും മറ്റൊരാളുടെ ആജ്ഞയിൽ ആണ്. ദാസൻ യജമാനന്റെ കല്പന യഥാവിധി നിർവഹിക്കേണ്ടതാണല്ലോ.'
ന ഭൂപദൂഷണം ചാത്ര യദഹം രക്ഷിതസ്ത്വയാ । ചോരശത്രുപരിജ്ഞാനം കര്തവ്യം സര്വഥാ ബുധൈഃ
ഇവിടെ രാജാവിന് ഒരു കുറ്റവും ഇല്ല, കാരണം നീ എന്നെ രക്ഷിച്ചു. മിടുക്കന്മാർക്ക് എപ്പോഴും കള്ളന്മാരെയും ശത്രുക്കളെയും ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതുണ്ട്.
മമൈവ സര്വഥാ ദോഷോ യദഹം സമുപാഗതഃ । ഗമനം പരഗേഹേ യല്ലഘുതായാശ്ച കാരണമ്
എനിക്ക് തന്നെ പൂർണ്ണമായും കുറ്റം ഉണ്ട്, ഞാൻ ഇവിടെ വന്നതുകൊണ്ടാണ്. മറ്റൊരാളുടെ വീട്ടിലേക്ക് ഞാൻ പോയത് തന്നെയാണ് എന്റെ അപമാനത്തിന് കാരണം.
പ്രതീഹാര ഉവാച കിം സുഖം ദ്വിജ കിം ദുഃഖം കിം കാര്യം ശുഭമിച്ഛതാ । കഃ ശത്രുര്ഹിതകര്താ കോ ബ്രൂഹി സര്വം മമാദ്യ വൈ
വാതിൽക്കാവൽക്കാരൻ പറഞ്ഞു: ദ്വിജൻ, സന്തോഷം എന്ത്, ദു:ഖം എന്ത്, നല്ലത് ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ ചെയ്യേണ്ടത് എന്ത്? ശത്രു ആരാണ്, ഉപകാരി ആരാണ്? ഇതെല്ലാം ഇന്നെനിക്ക് പറയൂ.
ശുക ഉവാച ദ്വൈവിധ്യം സര്വലോകേഷു സര്വത്ര ദ്വിവിധോ ജനഃ । രാഗീ ചൈവ വിരാഗീ ച തയോശ്ചിത്തം ദ്വിധാ പുനഃ
ശുകൻ പറഞ്ഞു: ലോകത്ത് എല്ലായിടത്തും ഇരട്ടത്വം ഉണ്ട്; എല്ലാവരും രണ്ട് തരത്തിലാണ് — ആസക്തിയുള്ളവരും ആസക്തിയില്ലാത്തവരും. അവരുടെ മനസ്സും അങ്ങനെ രണ്ടായി വിഭജിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
വിരാഗീ ത്രിവിധഃ കാമം ജ്ഞാതോഽജ്ഞാതശ്ച മധ്യമഃ । രാഗീ ച ദ്വിവിധഃ പ്രോക്തോ മൂര്ഖശ്ച ചതുരസ്തഥാ
വിരക്തൻ മൂന്നു തരമുണ്ട്: അറിവുള്ളവൻ, അറിവില്ലാത്തവൻ, ഇടത്തരം ഉള്ളവൻ. ആസക്തൻ രണ്ടുതരമുണ്ട്: മണ്ടനും ചതിയനും.
ചാതുര്യം ദ്വിവിധം പ്രോക്തം ശാസ്ത്രജം മതിജം തഥാ । മതിസ്തു ദ്വിവിധാ ലോകേ യുക്തായുക്തേതി സര്വഥാ
ചതിയൻ രണ്ടുതരമുണ്ട്: ശാസ്ത്രത്തിൽ നിന്ന് വരുന്ന ചതിയും, ബുദ്ധിയിൽ നിന്ന് വരുന്ന ചതിയും. ബുദ്ധിയും ലോകത്ത് രണ്ടുതരമാണ് — ശരിയായതും തെറ്റായതും.
പ്രതീഹാര ഉവാച യദുക്തം ഭവതാ വിദ്വന്നാര്ഥജ്ഞോഽഹം ദ്വിജോത്തമ । തത്സര്വം വിസ്തരേണാദ്യ യഥാര്ഥം വദ സത്തമ
വാതിൽക്കാവൽക്കാരൻ പറഞ്ഞു: ഭവാൻ പറഞ്ഞതുപോലെ, ഞാൻ അർത്ഥം മനസ്സിലാക്കുന്നില്ല. മഹാനായ ദ്വിജൻ, ഇതെല്ലാം വിശദമായി സത്യമായി എനിക്ക് പറഞ്ഞുതരൂ.
ശുക ഉവാച രാഗോ യസ്യാസ്തി സംസാരേ സ രാഗീത്യുച്യതേ ധ്രുവമ് । ദുഃഖം ബഹുവിധം തസ്യ സുഖം ച വിവിധം പുനഃ
ശുകൻ പറഞ്ഞു: ഈ ലോകത്ത് ആര്ക്ക് ആസക്തി ഉണ്ടോ, അവൻ ആസക്തനാണ് എന്ന് ഉറപ്പാണ്. അവന് അനേകം തരത്തിലുള്ള ദു:ഖവും, പലവിധ സന്തോഷവും ഉണ്ടാകും.
ധനം പ്രാപ്യ സുതാന്ദാരാന്മാനം ച വിജയം തഥാ । തദപ്രാപ്യ മഹദ്ദുഃഖം ഭവത്യേവ ക്ഷണേ ക്ഷണേ
സമ്പത്ത്, മക്കൾ, ഭാര്യമാർ, മാനം, ജയം എന്നിവ ലഭിച്ചാൽ സന്തോഷം, ലഭിക്കാതിരുന്നാൽ വലിയ ദു:ഖം ഓരോ നിമിഷവും അവനെ പിടിക്കും.
കാര്യസ്തസ്യ സുഖോപായഃ കര്തവ്യം സുഖസാധനമ് । തസ്യാരാതിഃ സ വിജ്ഞേയഃ സുഖവിഘ്നം കരോതി യഃ
അവന്റെ ജോലി സന്തോഷം നേടാനുള്ള മാർഗം അന്വേഷിക്കുകയും, സന്തോഷം നൽകുന്ന പ്രവൃത്തികൾ ചെയ്യുകയും ചെയ്യുകയാണ്. അവന്റെ സന്തോഷത്തിന് തടസ്സം സൃഷ്ടിക്കുന്നവനാണ് അവന്റെ ശത്രു.
സുഖോത്പാദയിതാ മിത്രം രാഗയുക്തസ്യ സര്വദാ । ചതുരോ നൈവ മുഹ്യേത മൂര്ഖഃ സര്വത്ര മുഹ്യതി
ആസക്തിയുള്ളവന് സന്തോഷം നൽകുന്നവനാണ് എപ്പോഴും സ്നേഹിതൻ. ചതിയൻ ഒരിക്കലും ഭ്രമിക്കില്ല, പക്ഷേ മണ്ടൻ എല്ലായിടത്തും ഭ്രമിക്കും.
വിരക്തസ്യാത്മരക്തസ്യ സുഖമേകാന്തസേവനമ് । ആത്മാനുചിന്തനം ചൈവ വേദാന്തസ്യ ച ചിന്തനമ്
വിരക്തനും ആത്മാനുരാഗിയുമായവന് ഏകാന്തതയിൽ കഴിയുന്നതിലും ആത്മചിന്തയിലും വേദാന്തചിന്തയിലും സന്തോഷം ഉണ്ട്.
ദുഃഖം തദേതത്സര്വം ഹി സംസാരകഥനാദികമ് । ശത്രവോ ബഹവസ്തസ്യ വിജ്ഞസ്യ ശുഭമിച്ഛതഃ
ലോകകാര്യങ്ങളിലൊക്കെ ചർച്ച ചെയ്യുന്നതും ഇത്തരത്തിലുള്ളതും അവനു മുഴുവൻ ദു:ഖം തന്നെയാണ്. നല്ലത് ആഗ്രഹിക്കുന്ന ജ്ഞാനിക്ക് അനേകം ശത്രുക്കളുണ്ട്.
കാമഃ ക്രോധഃ പ്രമാദശ്ച ശത്രവോ വിവിധാഃ സ്മൃതാഃ । ബന്ധുഃ സന്തോഷ ഏവാസ്യ നാന്യോഽസ്തി ഭുവനത്രയേ
കാമം, ക്രോധം, അശ്രദ്ധ — ഇതെല്ലാം അവന്റെ പലതരത്തിലുള്ള ശത്രുക്കളാണ്. മൂന്ന് ലോകത്തും അവന്റെ ഏക സ്നേഹിതൻ സംതൃപ്തിയാണ്, വേറൊന്നുമില്ല.
സൂത ഉവാച തച്ഛ്രുത്വാ വചനം തസ്യ മത്വാ തം ജ്ഞാനിനം ദ്വിജമ് । ക്ഷത്താ പ്രവേശയാമാസ കക്ഷാം ചാതിമനോരമാമ്
സൂതൻ പറഞ്ഞു: ഈ വാക്കുകൾ കേട്ട്, ആ ദ്വിജനെ ജ്ഞാനിയെന്ന് മനസ്സിലാക്കി, വാതിൽക്കാവൽക്കാരൻ അവനെ അത്യന്തം മനോഹരമായ അകത്തുള്ള മുറിയിലേക്ക് കയറ്റി.
നഗരം വീക്ഷമാണഃ സംസ്ത്രൈവിധ്യജനസങ്കുലമ് । നാനാവിപണിദ്രവ്യാഢ്യം ക്രയവിക്രയകാരകമ്
അവിടെ, മൂന്ന് തരത്തിലുള്ള ആളുകൾ നിറഞ്ഞ, പലതരം ചരക്കുകൾ കിടക്കുന്ന, വാങ്ങലും വിൽപ്പനയും നടക്കുന്ന നഗരത്തെ അവൻ നോക്കി.
രാഗദ്വേഷയുതം കാമലോഭമോഹാകുലം തഥാ । വിവദത്സുജനാകീര്ണം വസുപൂര്ണം മഹത്തരമ്
ആ നഗരം ആസക്തിയും വൈരാഗ്യവും നിറഞ്ഞതായിരുന്നു; കാമം, ലോഭം, മായ എന്നിവകൊണ്ട് അലഞ്ഞു; വഴക്കുകളും നല്ലവരും ധനസമൃദ്ധിയും നിറഞ്ഞ വലിയ നഗരമായിരുന്നു.
പശ്യന്സ ത്രിവിധാഁല്ലോകാന്പ്രാസരദ്രാജമന്ദിരമ് । പ്രാപ്തഃ പരമതേജസ്വീ ദ്വിതീയ ഇവ ഭാസ്കരഃ
മൂന്ന് തരത്തിലുള്ള ആളുകളെ കണ്ടു, അവൻ രാജധാനിയിലേക്ക് നടന്നു. അതിവിശിഷ്ടമായ തേജസ്സോടെ, രണ്ടാമത്തെ സൂര്യനെന്നപോലെ അവൻ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു.