സമ്പശ്യന്വിവിധാന്ദേശാഁല്ലോകാംശ്ച വിത്തധര്മിണഃ । വനാനി പാദപാംശ്ചൈവ ക്ഷേത്രാണി ഫലിതാനി ച
വിവിധ ദേശങ്ങളും ധനം, ധർമ്മം എന്നിവയിൽ ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുന്ന ജനങ്ങളെയും, കാടുകളും മരങ്ങളും പഴുത്ത കൃഷിയിടങ്ങളെയും അവൻ കണ്ടു.
താപസാംസ്തപ്യമാനാംശ്ച യാജകാന്ദീക്ഷയാന്വിതാന് । യോഗാഭ്യാസരതാന്യോഗിവാനപ്രസ്ഥാന്വനൌകസഃ
തപസ്സിൽ ലീനരായ തപസ്സികളെയും, യാഗങ്ങളിൽ ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുന്ന യാജികന്മാരെയും, യോഗാഭ്യാസത്തിൽ മുഴുകിയ യോഗികളെയും, വനവാസികളെയും, വാനപ്രസ്ഥരെയും അവൻ കണ്ടു.
ശൈവാന്പാശുപതാംശ്ചൈവ സൌരാഞ്ഛാക്താംശ്ച വൈഷ്ണവാന് । വീക്ഷ്യ നാനാവിധാന്ധര്മാഞ്ജഗാമാതിസ്മയന്മുനിഃ
ശൈവന്മാരെയും പാശുപതന്മാരെയും, സൌരന്മാരെയും ശാക്തന്മാരെയും വൈഷ്ണവന്മാരെയും, വിവിധ ധർമ്മമാർഗ്ഗങ്ങളെയും കണ്ടു, ആ മുനി അത്ഭുതപ്പെട്ടു.
വര്ഷദ്വയേന മേരും ച സമുല്ലങ്ഘ്യ മഹാമതിഃ । ഹിമാചലം ച വര്ഷേണ ജഗാമ മിഥിലാം പ്രതി
രണ്ടു വർഷം കൊണ്ട് മഹാമനസ്സുള്ള ശുകൻ മേരു പർവ്വതം കടന്നു, മറ്റൊരു വർഷം കൊണ്ട് ഹിമാലയം കടന്ന് മിഥിലയിൽ എത്തി.
പ്രവിഷ്ടോ മിഥിലാം മധ്യേ പശ്യന്സര്വര്ദ്ധിമുത്തമാമ് । പ്രജാശ്ച സുഖിതാഃ സര്വാഃ സദാചാരാഃ സുസംസ്ഥിതാഃ
മിഥിലയുടെ നടുവിലേക്ക് കടന്നപ്പോൾ അവൻ അതിന്റെ വലിയ സമൃദ്ധിയും, എല്ലാവരും സന്തോഷത്തോടെയും നല്ല പെരുമാറ്റത്തോടെയും ഉറപ്പോടെ ജീവിക്കുന്നതും കണ്ടു.
ക്ഷത്രാ നിവാരിതസ്തത്ര കസ്ത്വമത്ര സമാഗതഃ । കിം തേ കാര്യം വദസ്വേതി പൃഷ്ടസ്തേന ന ചാബ്രവീത്
അവിടെ ഒരു കാവൽക്കാരൻ അവനെ തടഞ്ഞു: 'നീ ആരാണ് ഇവിടെ വന്നത്? എന്തിനാണ് വന്നത്? പറയൂ!' എന്നുവെച്ചു. പക്ഷേ, അവൻ ഒന്നും മറുപടി പറഞ്ഞില്ല.
നിഃസൃത്യ നഗരദ്വാരാത്സ്ഥിതഃ സ്ഥാണുരിവാചലഃ । വിസ്മിതോഽതിഹസംസ്തസ്ഥൌ വചോ നോവാച കിഞ്ചന
നഗരദ്വാരത്തിൽ നിന്ന് പുറത്തേക്ക് വന്നശേഷം, അവൻ ഒരു തൂണുപോലെ അശ്രദ്ധയായി നിന്നു. അത്ഭുതത്തിലും ആലോചനയിലും മുഴുകി, ഒരു വാക്കും പറഞ്ഞു ഇല്ല.
പ്രതീഹാര ഉവാച ബ്രൂഹി മൂകോഽസി കിം ബ്രഹ്മന്കിമര്ഥം ത്വമിഹാഗതഃ । ചലനം ച വിനാ കാര്യം ന ഭവേദിതി മേ മതിഃ
കാവൽക്കാരൻ പറഞ്ഞു: 'പറയൂ! നീ മൂകനോ ബ്രാഹ്മണാ? എന്തിനാണ് ഇവിടെ വന്നത്? നീ ചലിക്കാതെ കാര്യങ്ങൾ നടക്കില്ലെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു.'
രാജാജ്ഞയാ പ്രവേഷ്ടവ്യം നഗരേഽസ്മിന്സദാ ദ്വിജ । അജ്ഞാതകുലശീലസ്യ പ്രവേശോ നാത്ര സര്വഥാ
'രാജാവിന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം, ഈ നഗരത്തിൽ പ്രവേശനം എല്ലായ്പ്പോഴും നിയന്ത്രിതമാണ്, ദ്വിജ. ആരുടെയും കുടുംബവും സ്വഭാവവും അറിയാത്തവർക്കു പ്രവേശനം ഒരിക്കലും അനുവദിക്കില്ല.'
തേജസ്വീ ഭാസി നൂനം ത്വം ബ്രാഹ്മണോ വേദവിത്തമഃ । കുലം കാര്യം ച മേ ബ്രൂഹി യഥേഷ്ടം ഗച്ഛ മാനദ
'നിന്റെ മുഖം പ്രകാശമുള്ളതാണ്; നീ നിർബന്ധം ഒരു വേദപാരായണ ബ്രാഹ്മണനാണ്. നിന്റെ കുടുംബവും ഉദ്ദേശവും പറയൂ; പിന്നെ, മാന്യനായവനേ, ഇഷ്ടംപോലെ പോകൂ.'
ശുക ഉവാച യദര്ഥമാഗതോഽസ്മ്യത്ര തത്പ്രാപ്തം വചനാത്തവ । വിദേഹനഗരം ദ്രഷ്ടും പ്രവേശോ യത്ര ദുര്ലഭഃ
ശുകൻ പറഞ്ഞു: 'ഞാൻ ഇവിടെ വന്നതിന്റെ ഉദ്ദേശം നിന്റെ വാക്കുകൾകൊണ്ട് തന്നെ പൂർത്തിയായി. വിഡേഹനഗരം കാണാനാണ് ഞാൻ വന്നത്; ഇവിടെ പ്രവേശനം അത്ര എളുപ്പമല്ല.'
മോഹോഽയം മമ ദുര്ബുദ്ധേഃ സമുല്ലങ്ഘ്യ ഗിരിദ്വയമ് । രാജാനം ദ്രഷ്ടുകാമോഽഹം പര്യടന്സമുപാഗതഃ
'എന്റെ അജ്ഞതയിൽ നിന്നുണ്ടായ ഭ്രമം കൊണ്ടാണ് ഞാൻ രണ്ട് പർവതങ്ങൾ കടന്ന് ഇവിടെ എത്തിയത്. രാജാവിനെ കാണണമെന്ന ആഗ്രഹത്തിൽ ഞാൻ ചുറ്റി നടക്കുകയായിരുന്നു.'
വഞ്ചിതോഽഹം സ്വയം പിത്രാ ദൂഷണം കസ്യ ദീയതേ । ഭ്രാമിതോഽഹം മഹാഭാഗ കര്മണാ വാ മഹീതലേ
'എന്റെ സ്വന്തം അച്ഛനാണ് എന്നെ വഞ്ചിച്ചത്—ഇതിൽ ആരെയാണ് കുറ്റം പറയേണ്ടത്? ഭാഗ്യവാനേ, ഞാൻ എന്റെ പ്രവൃത്തി കൊണ്ടോ വിധിയാൽ തന്നെയോ ഭൂമിയിൽ ചുറ്റി നടക്കേണ്ടിവന്നു.'
ധനാശാ പുരുഷസ്യേഹ പരിഭ്രമണകാരണമ് । സാ മേ നാസ്തി തഥാപ്യത്ര സമ്പ്രാപ്തോഽസ്മി ഭ്രമാത്കില
'ധനലോഭം മനുഷ്യനെ ലോകത്ത് ചുറ്റിച്ചിരിയാൻ കാരണമാകുന്നു. എനിക്ക് അങ്ങനെയൊന്നുമില്ല, എന്നിരുന്നാലും ഞാൻ ഇവിടെ എത്തിയത് ഭ്രമം കൊണ്ടാണ്.'
നിരാശസ്യ സുഖം നിത്യം യദി മോഹേ ന മജ്ജതി । നിരാശോഽഹം മഹാഭാഗ മഗ്നോഽസ്മിന്മോഹസാഗരേ
'ആശയില്ലാത്തവനു സുഖം എപ്പോഴും ഉണ്ടാകും—അവൻ ഭ്രമത്തിൽ മുങ്ങിയില്ലെങ്കിൽ. എനിക്ക് ആശയില്ല, ഭാഗ്യവാനേ, എങ്കിലും ഞാൻ ഈ ഭ്രമസമുദ്രത്തിൽ മുങ്ങിയിരിക്കുന്നു.'
ക്വ മേരുര്മിഥിലാ ക്വേയം പദ്ഭ്യാം ച സമുപാഗതഃ । പരിശ്രമഫലം കിം മേ വഞ്ചിതോ വിധിനാ കില
'മേരുപർവതം എവിടെയാണ്, മിഥില എവിടെയാണ്, ഞാൻ കാലിൽ നടക്കാതെ ഇവിടെയെത്തിയത് എങ്ങനെ? എന്റെ പരിശ്രമത്തിന് എന്താണ് ഫലം? വിധി എന്നെ വഞ്ചിച്ചിരിക്കുന്നു.'
പ്രാരബ്ധം കില ഭോക്തവ്യം ശുഭം വാപ്യഥവാശുഭമ് । ഉദ്യമസ്തദ്വശേ നിത്യം കാരയത്യേവ സര്വഥാ
'ആരംഭിച്ച കാര്യങ്ങൾ നല്ലതായാലും ചീത്തയായാലും അനുഭവിക്കേണ്ടതുതന്നെ. എല്ലാ ശ്രമങ്ങളും അതിന്റെ അധീനത്തിലാണ്.'
ന തീര്ഥം ന ച വേദോഽത്ര യദര്ഥമിഹ മേ ശ്രമഃ । അപ്രവേശഃ പുരേ ജാതോ വിദേഹോ നാമ ഭൂപതിഃ
'ഇവിടെ തീർത്ഥമോ വേദമോ ഇല്ല—എന്തിനാണ് ഞാൻ ഇത്രയൊക്കെ കഷ്ടപ്പെട്ടത്? നഗരത്തിൽ പ്രവേശനം അനുവദിച്ചില്ല; രാജാവിന്റെ പേര് വിഡേഹൻ.'
ഇത്യുക്ത്യാ വിരരാമാശു മൌനീഭൂത ഇവ സ്ഥിതഃ । ജ്ഞാതോ ഹി പ്രതിഹാരേണ ജ്ഞാനീ കശ്ചിദ്ദ്വിജോത്തമഃ
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞശേഷം, അവൻ വേഗത്തിൽ മൗനിയായി നിന്നു; കാരണം, കാവൽക്കാരൻ അവനെ ഒരു ജ്ഞാനിയും ഉന്നത ബ്രാഹ്മണനുമെന്നു തിരിച്ചറിഞ്ഞു.
സാമപൂര്വമുവാചാസൌ തം ക്ഷത്താ സംസ്ഥിതം മുനിമ് । ഗച്ഛ ഭോ യത്ര തേ കാര്യം യഥേഷ്ടം ദ്വിജസത്തമ
സൗമ്യമായ വാക്കുകളിൽ കാവൽക്കാരൻ അവിടെ നിന്ന മുനിയെ അഭിസംബോധന ചെയ്തു: 'സർ, നിനക്ക് വേണ്ട കാര്യത്തിനായി എവിടേക്കും പോകൂ, ദ്വിജശ്രേഷ്ഠാ, ഇഷ്ടംപോലെ.'
അപരാധോ മമ ബ്രഹ്മന്യന്നിവാരിതവാനഹമ് । തത്ക്ഷന്തവ്യം മഹാഭാഗ വിമുക്താനാം ക്ഷമാ ബലമ്
'ബ്രാഹ്മണാ, നിന്നെ ഞാൻ തടഞ്ഞത് എന്റെ തെറ്റാണ്. ഭാഗ്യവാനേ, അത് ക്ഷമിക്കണം; മോചിതന്മാരുടെ ശക്തി ക്ഷമയാണല്ലോ.'
ശുക ഉവാച കിം തേഽത്ര ദൂഷണം ക്ഷത്തഃ പരതന്ത്രോഽസി സര്വദാ । പ്രഭുകാര്യം പ്രകര്തവ്യം സേവകേന യഥോചിതമ്
ശുകൻ പറഞ്ഞു: 'ഇവിടെ നിന്നെ കുറ്റപ്പെടുത്താൻ എന്താണ്, കാവൽക്കാരാ? നീ എല്ലായ്പ്പോഴും മറ്റൊരാളുടെ ആജ്ഞയിൽ ആണ്. ദാസൻ യജമാനന്റെ കല്പന യഥാവിധി നിർവഹിക്കേണ്ടതാണല്ലോ.'
ന ഭൂപദൂഷണം ചാത്ര യദഹം രക്ഷിതസ്ത്വയാ । ചോരശത്രുപരിജ്ഞാനം കര്തവ്യം സര്വഥാ ബുധൈഃ
ഇവിടെ രാജാവിന് ഒരു കുറ്റവും ഇല്ല, കാരണം നീ എന്നെ രക്ഷിച്ചു. മിടുക്കന്മാർക്ക് എപ്പോഴും കള്ളന്മാരെയും ശത്രുക്കളെയും ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതുണ്ട്.
മമൈവ സര്വഥാ ദോഷോ യദഹം സമുപാഗതഃ । ഗമനം പരഗേഹേ യല്ലഘുതായാശ്ച കാരണമ്
എനിക്ക് തന്നെ പൂർണ്ണമായും കുറ്റം ഉണ്ട്, ഞാൻ ഇവിടെ വന്നതുകൊണ്ടാണ്. മറ്റൊരാളുടെ വീട്ടിലേക്ക് ഞാൻ പോയത് തന്നെയാണ് എന്റെ അപമാനത്തിന് കാരണം.
പ്രതീഹാര ഉവാച കിം സുഖം ദ്വിജ കിം ദുഃഖം കിം കാര്യം ശുഭമിച്ഛതാ । കഃ ശത്രുര്ഹിതകര്താ കോ ബ്രൂഹി സര്വം മമാദ്യ വൈ
വാതിൽക്കാവൽക്കാരൻ പറഞ്ഞു: ദ്വിജൻ, സന്തോഷം എന്ത്, ദു:ഖം എന്ത്, നല്ലത് ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ ചെയ്യേണ്ടത് എന്ത്? ശത്രു ആരാണ്, ഉപകാരി ആരാണ്? ഇതെല്ലാം ഇന്നെനിക്ക് പറയൂ.
ശുക ഉവാച ദ്വൈവിധ്യം സര്വലോകേഷു സര്വത്ര ദ്വിവിധോ ജനഃ । രാഗീ ചൈവ വിരാഗീ ച തയോശ്ചിത്തം ദ്വിധാ പുനഃ
ശുകൻ പറഞ്ഞു: ലോകത്ത് എല്ലായിടത്തും ഇരട്ടത്വം ഉണ്ട്; എല്ലാവരും രണ്ട് തരത്തിലാണ് — ആസക്തിയുള്ളവരും ആസക്തിയില്ലാത്തവരും. അവരുടെ മനസ്സും അങ്ങനെ രണ്ടായി വിഭജിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
വിരാഗീ ത്രിവിധഃ കാമം ജ്ഞാതോഽജ്ഞാതശ്ച മധ്യമഃ । രാഗീ ച ദ്വിവിധഃ പ്രോക്തോ മൂര്ഖശ്ച ചതുരസ്തഥാ
വിരക്തൻ മൂന്നു തരമുണ്ട്: അറിവുള്ളവൻ, അറിവില്ലാത്തവൻ, ഇടത്തരം ഉള്ളവൻ. ആസക്തൻ രണ്ടുതരമുണ്ട്: മണ്ടനും ചതിയനും.
ചാതുര്യം ദ്വിവിധം പ്രോക്തം ശാസ്ത്രജം മതിജം തഥാ । മതിസ്തു ദ്വിവിധാ ലോകേ യുക്തായുക്തേതി സര്വഥാ
ചതിയൻ രണ്ടുതരമുണ്ട്: ശാസ്ത്രത്തിൽ നിന്ന് വരുന്ന ചതിയും, ബുദ്ധിയിൽ നിന്ന് വരുന്ന ചതിയും. ബുദ്ധിയും ലോകത്ത് രണ്ടുതരമാണ് — ശരിയായതും തെറ്റായതും.
പ്രതീഹാര ഉവാച യദുക്തം ഭവതാ വിദ്വന്നാര്ഥജ്ഞോഽഹം ദ്വിജോത്തമ । തത്സര്വം വിസ്തരേണാദ്യ യഥാര്ഥം വദ സത്തമ
വാതിൽക്കാവൽക്കാരൻ പറഞ്ഞു: ഭവാൻ പറഞ്ഞതുപോലെ, ഞാൻ അർത്ഥം മനസ്സിലാക്കുന്നില്ല. മഹാനായ ദ്വിജൻ, ഇതെല്ലാം വിശദമായി സത്യമായി എനിക്ക് പറഞ്ഞുതരൂ.
ശുക ഉവാച രാഗോ യസ്യാസ്തി സംസാരേ സ രാഗീത്യുച്യതേ ധ്രുവമ് । ദുഃഖം ബഹുവിധം തസ്യ സുഖം ച വിവിധം പുനഃ
ശുകൻ പറഞ്ഞു: ഈ ലോകത്ത് ആര്ക്ക് ആസക്തി ഉണ്ടോ, അവൻ ആസക്തനാണ് എന്ന് ഉറപ്പാണ്. അവന് അനേകം തരത്തിലുള്ള ദു:ഖവും, പലവിധ സന്തോഷവും ഉണ്ടാകും.