ശങ്ഖചൂഡഃ കമ്ബലാശ്വതരോ ദേവോപദത്തകഃ । മഹാമര്ഷാ മഹാഭോഗാ നിവസന്തി വിഷോല്ബണാഃ
ശംഖചൂഡൻ, കംബളൻ, അശ്വതരൻ, ദേവോപദത്തകൻ എന്നിവരും വലിയ കോപവും വലിപ്പവും ഉള്ള, വിഷം നിറഞ്ഞവരായി അവിടെ വസിക്കുന്നു.
പഞ്ചമസ്തകവന്തശ്ച ഫണാസപ്തകഭൂഷിതാഃ । കേചിദ്ദശഫണാഃ കേചിച്ഛതശീര്ഷാസ്തഥാപരേ
ചിലർക്കു അഞ്ചു തലകളും ഏഴു ഫണകളും അണിഞ്ഞിരിക്കുന്നു; ചിലർക്കു പത്ത് ഫണകളും മറ്റുള്ളവർക്ക് നൂറു തലകളും ഉണ്ട്.
സഹസ്രശിരസഃ കേഽപി രോചിഷ്ണുമണിധാരകാഃ । പാതാലരന്ധ്രതിമിരനികരം സ്വമരീചിഭിഃ
ചിലർക്കു ആയിരം തലകളും പ്രകാശമുള്ള മണികളും ഉണ്ട്; അവരുടെ കിരണങ്ങൾ കൊണ്ട് പാതാളത്തിലെ ഇരുണ്ട കുഴികൾ അകറ്റപ്പെടുന്നു.
വിധമന്തി ച ദേവര്ഷേ സദാ സഞ്ജാതമന്യവഃ । അസ്യ മൂലപ്രദേശേ ഹി ത്രിംശത്സാഹസ്രകേഽന്തരേ
ദൈവമുനിയേ, എപ്പോഴും കോപഭരിതരായ ഇവർ സ്വന്തം പ്രകാശം കൊണ്ട് പാതാളത്തിലെ ഇരുണ്ടത്വം ചിതറിക്കുന്നു.
യോജനൈഃ പരിസംഖ്യാതേ താമസീ ഭഗവത്കലാ । അനന്താഖ്യാ സമാസ്തേ ഹി സര്വദേവപ്രപൂജിതാ
ഈ പ്രദേശത്തിന്റെ അടിത്തട്ടിൽ, മുപ്പതിനായിരം യോജന വലിപ്പമുള്ള ഇടവേളയിൽ, അനന്തൻ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്ന ഭഗവാന്റെ താമസിക ശക്തി, എല്ലാ ദേവന്മാരും ആരാധിക്കുന്നവളായി, അവിടെ വസിക്കുന്നു.
അഹമിത്യഭിമാനസ്യ ലക്ഷണം യം പ്രചക്ഷതേ । സങ്കര്ഷണം സാത്വതീയാഃ കര്ഷണം ദ്രഷ്ട്ടദൃശ്യയോഃ
'ഞാൻ' എന്ന അഭിമാനത്തിന്റെ ലക്ഷണമായി പറയപ്പെടുന്നത് സാത്വതന്മാർ സങ്കർഷണൻ എന്നു വിളിക്കുന്നു; അതാണ് ദൃക്-ദൃശ്യങ്ങളെ ചേർക്കുന്ന ശക്തി.
ഇദം ഭൂമണ്ഡലം യസ്യ സഹസ്രശിരസഃ പ്രഭോഃ । അനന്തമൂര്തേഃ ശേഷസ്യ ധ്രിയമാണം ച ശീര്ഷകേ
ഈ ഭൂമണ്ഡലം ആയിരം തലകളുള്ള അനന്തശേഷന്റെ തലയിൽ താങ്ങപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
പൃധ്വീഗോലമശേഷം ഹി സിദ്ധാര്ഥ ഇവ ലക്ഷ്യതേ । യസ്യ കാലേന ദേവസ്യ സഞ്ജിഹീര്ഷോഃ സമം വിഭോഃ
സകലവും ഉൾക്കൊള്ളുന്ന ഭൂഗോളം, ദൈവത്തിന്റെ ഇച്ഛാനുസരണം, കാലക്രമത്തിൽ പിന്വലിക്കാൻ ഉദ്ദേശിക്കുന്നവനാൽ, ഒരു സമ്പൂർണ്ണ നിധിപോലാണ് നിലകൊള്ളുന്നത്.
ചരാചരം ഭ്രുവോരന്തര്വിവരാദുദപദ്യത । സാങ്കര്ഷണോ നാമ രുദ്രോ വ്യൂഹൈകാദശശോഭിതഃ
അവന്റെ കണ്പിള്ളിലേക്കുള്ള ഇടവഴിയിൽ നിന്നു സഞ്ചരിക്കുന്നതും നിശ്ചലമായതുമായ സർവ്വലോകവും ഉദിച്ചു. അവിടെ നിന്നു സംകർഷണൻ എന്ന രുദ്രൻ, പതിനൊന്ന് രൂപങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടവൻ, പ്രത്യക്ഷമായി.
ത്രിലോചനശ്ച ത്രിശിഖം ശൂലമുത്തമ്ഭയന്സ്വയമ് । ഉദതിഷ്ഠന്മഹാസത്ത്വോ മഹാഭൂതക്ഷയങ്കരഃ
അവൻ മൂന്നു കണ്ണുകളും മൂന്നു മുടിയണികളും ഉള്ളവൻ, തനിക്കു തന്നെ ത്രിശൂലം ഉയർത്തി പിടിക്കുന്നു. അതീവ ശക്തിയുള്ള മഹാത്മാവായ അവൻ, വലിയ ഘടകങ്ങളെ നശിപ്പിക്കുന്നവനായി നിലകൊള്ളുന്നു.
യസ്യാങ്ഘ്രികമലദ്വന്ദ്വശോണാച്ഛനഖമണ്ഡലേ । വിരാജന്മണിബിമ്ബേഷു മഹാഹിപതയോഽനിശമ്
അവന്റെ ഇരട്ട കമലപാദങ്ങളിൽ, ചുവന്ന നഖങ്ങളുടെ പ്രകാശവൃത്തങ്ങളിൽ, മഹാസർപ്പരാജാക്കന്മാർ സ്വയം മുത്തുപോലെ തങ്ങളുടെ മുഖങ്ങൾ നിരന്തരം കാണുന്നു.
ഏകാന്തഭക്തിയോഗേന സഹ സാത്ത്വതപുങ്ഗവൈഃ । പ്രണമന്തഃ സ്വമൂര്ധ്നാ തേ സ്വമുഖാനി സമീക്ഷതേ
ഏകാഗ്രമായ ഭക്തിയോടെ, സാത്വതന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠന്മാരോടൊപ്പം, അവർ തലകുനിച്ച് അവനോട് നമസ്കരിച്ച്, സ്വമുഖങ്ങൾ അവിടെ കാണുന്നു.
സ്ഫുരത്കുണ്ഡലമാണിക്യപ്രഭാമണ്ഡലഭാഞ്ജ്യപി । സുകപോലാനി ചാരൂണി ഗണ്ഡസ്ഥലദ്യുമന്തി ച
പ്രഭയുള്ള മാണിക്ക്യകുണ്ഡലങ്ങളുടെ പ്രകാശവൃത്തങ്ങൾ പോലും അവന്റെ മനോഹരവും പുഷ്ടവുമായ കവിളുകളുടെ ദീപ്തിയെ മറികടക്കാൻ കഴിയില്ല.
നാഗരാജകുമാര്യോഽപി ചാര്വങ്ഗവിലസത്ത്വിഷഃ । വിശദൈര്വിപുലൈസ്തദ്വദ്ധവലൈഃ സുഭഗൈസ്തഥാ
നാഗരാജാക്കന്മാരുടെ പുത്രിമാർക്കും അതുപോലെ, അവളുടെ ശരീരഭാഗങ്ങൾ മനോഹരമായ പ്രകാശത്തോടെ തിളങ്ങുന്നു. അവർക്കും വിശദവും വിശാലവുമായ, മനോഹരവും വെളുത്തവുമായ കൈകൾ ഉണ്ട്.
രുചിരൈര്ഭുജദണ്ഡൈശ്ച ശോഭമാനാ ഇതസ്തതഃ । ചന്ദനാഗുരുകാശ്മീരപങ്കലേപേന ഭൂഷിതാഃ
ചന്ദനം, അഗരു, കുങ്കുമം എന്നിവയുടെ സുഗന്ധമുള്ള ലേപം ധരിച്ച്, മനോഹരവും ശക്തവുമായ അവരുടെ കൈകൾ എല്ലാടും പ്രകാശിക്കുന്നു.
തദഭിമര്ഷസഞ്ജാതകാമാവേശസമായുതാഃ । ലലിതസ്മിതസംയുക്താഃ സവ്രീഡം ലോകയന്തി ച
അവന്റെ സ്പർശത്തിൽ ഉണരുന്ന ആഗ്രഹത്തിൽ മുഴുകി, ലാളിത്യമുള്ള പുഞ്ചിരിയോടും ലജ്ജയോടും കൂടി, അവർ ലജ്ജയോടെ അവനെ നോക്കുന്നു.
അനുരാഗമദോന്മത്തവിഘൂര്ണാരുണലോചനമ് । കരുണാവലോകനേത്രം ച ആശാസാനാസ്തഥാശിഷഃ
പ്രേമമദത്തിൽ ഉണർന്നും ചലിക്കുന്നതുമായ അവന്റെ കണ്ണുകൾ, കരുണയാൽ നിറഞ്ഞു, അനുഗ്രഹം നൽകുന്ന ദൃഷ്ടിയോടെ അനുഗ്രഹങ്ങൾ നൽകുന്നു.
സോഽനന്തോ ഭഗവാന്ദേവോഽനന്തസത്ത്വോ മഹാശയഃ । അനന്തഗുണവാര്ധിശ്ച ആദിദേവോ മഹാദ്യുതിഃ
അവൻ അനന്തൻ, ഭഗവാൻ, ദേവൻ, അനന്തശക്തിയുടെയും മഹാശയയുടെയും ഉടമ, അനന്തഗുണങ്ങളുടെ സമുദ്രം, ആദിദേവൻ, മഹാദീപ്തിയുള്ളവൻ.
സംഹൃതാമര്ഷരോഷാദിവേഗോ ലോകശുഭായ ച । ആസ്തേ മഹാസത്ത്വനിധിഃ സര്വദേവപ്രപൂജിതഃ
ക്രോധവും കോപവും അടക്കി ലോകക്ഷേമത്തിനായി, ആ മഹാശക്തിയുടെ നിധിയായവൻ, സർവ്വദേവന്മാരാലും ആരാധിക്കപ്പെടുന്നു.
ധ്യായമാനഃ സുരൈഃ സിദ്ധൈരസുരൈശ്ചോരഗൈസ്തഥാ । വിദ്യാധരൈശ്ച ഗന്ധര്വൈര്മുനിസങ്ഘൈശ്ച നിത്യശഃ
ദേവന്മാർ, സിദ്ധന്മാർ, അസുരന്മാർ, സർപ്പന്മാർ, വിദ്യാധരന്മാർ, ഗന്ധർവന്മാർ, മുനിസംഘങ്ങൾ എന്നിവരാൽ അവൻ എപ്പോഴും ധ്യാനിക്കപ്പെടുന്നു.
അനാരതമദോന്മത്തലോകവിഹ്വലലോചനഃ । വാക്യാമൃതേന വിബുധാന്സ്വപാര്ഷദഗണാനപി
പ്രേമമദത്തിൽ എപ്പോഴും ഉണരുന്ന കണ്ണുകൾ ലോകത്തെ ആകർഷിക്കുന്നു; അവന്റെ വാക്കുകളുടെ അമൃതം പോലും തന്റെ അനുയായികളെ പോഷിപ്പിക്കുന്നു.
ആപ്യായമാനഃ സ വിഭുര്വൈജയന്തീം സ്രജം ദധത് । അമ്ലാനാഭിനവൈഃ സ്വച്ഛൈസ്തുലസീദലസഞ്ചയൈഃ
അവൻ സർവ്വവ്യാപിയായ ഭഗവാൻ, എപ്പോഴും പുതിയതും ഉജ്ജ്വലവുമായ തുളസിയിലകളാൽ നിർമ്മിതമായ വിജയന്തിമാല ധരിച്ച് സന്തോഷിക്കുന്നു.
മാദ്യന്മധുകരവ്രാതഘോഷശ്രീസംയുതാം സദാ । നീലവാസാ ദേവദേവ ഏകകുണ്ഡലഭൂഷിതഃ
മധുരമായ തേൻചീറ്റകളുടെ ഗൂഢഗാനത്തോടൊപ്പം എപ്പോഴും, നീലവസ്ത്രം ധരിച്ച്, ഒറ്റ കുണ്ഡലം അണിഞ്ഞ്, ദേവദേവൻ അങ്ങിനെ നിലകൊള്ളുന്നു.
ഹലസ്യ കകുദി ന്യസ്തസുപീവരഭുജോഽവ്യയഃ । മഹേന്ദ്രഃ കാഞ്ചനീം യദ്വദ്വരത്രാം ച മതങ്ഗമഃ । ഉദാരലീലോ ദേവേശോ വര്ണിതഃ സാത്ത്വതര്ഷഭൈഃ
ഹലായുധന്റെ ശക്തമായ കൈകൾ ഹലത്തിന്റെ കൂരിൽ ആശ്രയിച്ച്, അവിനാശിയായവൻ, മഹേന്ദ്രൻ സ്വർണ്ണവജ്രം പിടിക്കുന്നതുപോലെയും, ഗജരാജൻ അങ്കുഷം പിടിക്കുന്നതുപോലെയും, ദേവേശ്വരൻ ഉദ്ദാതമായ ലീലകളോടെ, സാത്വതര്ഷഭന്മാരാൽ സ്തുതിക്കപ്പെടുന്നു.
നരകസ്വരൂപവര്ണനമ് ശ്രീനാരായണ ഉവാച തസ്യാനുഭാവം ഭഗവാന് ബ്രഹ്മപുത്രഃ സനാതനഃ । സഭായാം ബ്രഹ്മദേവസ്യ ഗായമാന ഉപാസതേ
നരകസ്വരൂപത്തിന്റെ വിവരണം. ശ്രീനാരായണൻ പറഞ്ഞു: ബ്രഹ്മാവിന്റെ പുത്രനായ ആ ശാശ്വതഭഗവാൻ, ബ്രഹ്മാവിന്റെ സഭയിൽ, അവന്റെ മഹത്വം പാടുന്നവരാൽ ആരാധിക്കപ്പെടുന്നു.
ഉത്പത്തിസ്ഥിതിലയഹേതവോഽസ്യ കല്പാഃ സത്ത്വാദ്യാഃ പ്രകൃതിഗുണാ യദീക്ഷയാഽഽസന് । യദ്രൂപം ധ്രുവമകൃതം യദേകമാത്മന്- നാനാധാത്കഥമുഹ വേദ തസ്യ വര്ത്മ
സൃഷ്ടി, നിലനിൽപ്പ്, ലയം എന്നിവയുടെ കാരണങ്ങൾ, സത്വാദി പ്രകൃതിഗുണങ്ങൾ, ഇതെല്ലാം അവന്റെ ഇച്ഛയാൽ ഉദിച്ചു. അവന്റെ രൂപം മാറ്റമില്ലാത്തതും, ജനനം ഇല്ലാത്തതും, ഏകത്വമുള്ളതും ആണല്ലോ. ഈ ഭേദങ്ങളൊക്കെയും ആശ്രയിക്കുന്നവന്റെ മാർഗ്ഗം ഇവിടെ ആര്ക്ക് അറിയാൻ കഴിയും?
മൂര്തിം നഃ പുരുകൃപയാ ബഭാര സത്ത്വം സംശുദ്ധം സദസദിദം വിഭാതി യത്ര । യല്ലീലാം മൃഗപതിരാദദേഽനവദ്യാ- മാദാതും സ്വജനമനാംസ്യുദാരവീര്യഃ
അപരിമിതമായ കരുണകൊണ്ട്, ഞങ്ങള്ക്കായി അവിടുത്തെ ശരീരം സ്വീകരിച്ചു. അതിൽ ശുദ്ധമായ സത്ത്വം നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; കാണുന്നതും കാണാത്തതുമായ എല്ലാം അവിടെ പ്രകാശിക്കുന്നു. മൃഗങ്ങളുടെ നാഥൻ, തികച്ചും കുഴപ്പമില്ലാത്ത ഈ ലീല ഏറ്റെടുത്തത്, തന്റെ ജനങ്ങളുടെ മനസ്സുകൾ നേടാൻ, മഹത്തായ വീര്യത്തോടെ തന്നെയാണ്.
യന്നാമ ശ്രുതമനുകീര്തയേദകസ്മാ- ദാര്തോ വാ യദി പതിതഃ പ്രലമ്ഭനാദ്വാ । ഹന്ത്യംഹഃ സപദി നൃണാമശേഷമന്യം കം ശേഷാദ്ഭഗവത ആശ്രയേത്യുമുക്ഷുഃ
ആർക്കെങ്കിലും, യാദൃശ്ചികമായോ, ദു:ഖത്തിൽ ആയോ, വീണുപോയോ, വഞ്ചനയാൽ ആയോ, അവിടുത്തെ നാമം കേൾക്കുകയോ ഉച്ചരിക്കുകയോ ചെയ്താൽ, ഉടൻ തന്നെ അവരുടെ എല്ലാ പാപങ്ങളും നശിക്കുന്നു; മോക്ഷം ആഗ്രഹിക്കുന്നവർക്കു ഭഗവാനെക്കാൾ വേറെ ആശ്രയം എന്താണ്?
മൂര്ധന്യര്പിതമണുവത്സഹസ്രമൂര്ധ്നോ ഭൂഗോലം സഗിരിസരിത്സമുദ്രസത്ത്വമ് । ആനന്ത്യാദനമിതവിക്രമസ്യ ഭൂമ്നഃ കോ വീര്യാണ്യധിഗണയേത്സഹസ്രജിഹ്വഃ
ആയിരം തലകളോടെ, ഭൂമിയെ, അതിലെ പർവ്വതങ്ങളെയും നദികളെയും സമുദ്രങ്ങളെയും ജീവജാലങ്ങളെയും, ഒരു അനുവുപോലും തലയിൽ ചുമക്കുന്നു. അത്രയും അളവില്ലാത്ത ശക്തിയുള്ള, ജയിക്കാനാകാത്ത ഭഗവാന്റെ മഹത്വങ്ങൾ ആയിരം നാവുകളുണ്ടെങ്കിലും ആരാണ് എണ്ണാൻ കഴിയുക?
ഏവംപ്രഭാവോ ഭഗവാനനന്തോ ദുരന്തവീര്യോരുഗുണാനുഭാവഃ । മൂലേ രസായാഃ സ്ഥിത ആത്മതന്ത്രോ യോ ലീലയാ ക്ഷ്മാം സ്ഥിതയേ ബിഭര്തി
ഇങ്ങനെ അത്ഭുതകരമായ ശക്തിയുള്ളവനും, അതിജയിക്കാൻ കഴിയാത്ത വീര്യവും അനന്തമായ ഗുണങ്ങളും ഉള്ളവനും ആണ് ഭഗവാൻ. ജലത്തിന്റെ അടിത്തട്ടിൽ സ്വയം നിലകൊണ്ട്, സ്വതന്ത്രനായി, ലീലയായി ഭൂമിയെ താങ്ങി നിലനിർത്തുന്നു.