ആശിഷാം പ്രഭവം മുക്ത്വാ യോ മൂഢോ ലോകസമ്പദി । അസ്മത്പിതാമഹഃ ശ്രീമാന് പ്രഹ്ലാദോ ഭഗവത്പ്രിയഃ
സകല അനുഗ്രഹങ്ങളുടെ ഉറവിടം ഉപേക്ഷിച്ച് ലോകസമ്പത്തിൽ ആസ്വാദനം കാണുന്നവൻ മൂടനാണ്; ഭഗവാന്റെ പ്രിയനായ ഞങ്ങളുടെ പിതാമഹൻ പ്രഹ്ലാദൻ അങ്ങനെ ചെയ്തില്ല.
ദാസ്യം വവ്രേ വിഭോസ്തസ്യ സര്വലോകോപകാരകഃ । പിത്ര്യമൈശ്വര്യമതുലം ദീയമാനം ച വിഷ്ണുനാ
സകല ലോകങ്ങൾക്കും ഉപകാരിയായ പ്രഹ്ലാദൻ, വിഷ്ണു തനിക്കു അതുല്യമായ പിതൃഐശ്വര്യം നൽകുമ്പോഴും, ഭഗവാന്റെ ദാസ്യമാണ് തിരഞ്ഞെടുതത്.
പിതര്യുപരതേ വീരേ നൈവൈച്ഛദ്ഭഗവത്പ്രിയഃ । തസ്യാതുലാനുഭാവസ്യ സര്വലോകോപധീമതഃ
വീരനായ പിതാവ് മരിച്ചപ്പോൾ പോലും, ഭഗവാന്റെ പ്രിയനായ അവൻ അതിനെ ആഗ്രഹിച്ചില്ല; സർവ്വലോകങ്ങളുടെ ആശ്രയനായ അവന്റെ അതുല്യമായ വിവേകമാണ് അതിന് കാരണം.
അസ്മദ്വിധോ നാല്പപക്വേതരദോഷോഽവഗച്ഛതി । ഏവം ദൈത്യപതിഃ സോഽയം ബലിഃ പരമപൂജിതഃ
എന്നെ പോലെയുള്ള അല്പപുണ്യൻക്ക്, പരമപൂജ്യനായ ദൈത്യാധിപതി ബലിയുടെ മഹത്വം മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയില്ല.
സുതലേ വര്തതേ യസ്യ ദ്വാരപാലോ ഹരിഃ സ്വയമ് । ഏകദാ ദിഗ്വിജയേ രാജാ രാവണോ ലോകരാവണഃ
അവൻ സുതലയിൽ വസിക്കുന്നു, അവന്റെ വാതിൽക്കാവൽക്കാരനായി ഹരിആണു; ഒരിക്കൽ ലോകത്തെ ഭീതിയിലാഴ്ത്തിയ രാജാവ് രാവണൻ ദിക്കുകൾ ജയിക്കാൻ പുറപ്പെട്ടു.
പ്രവിശന്സുതലേ യേന ഭക്താനുഗ്രഹകാരിണാ । പാദാങ്ഗുഷ്ഠേന പ്രക്ഷിപ്തോ യോജനായുതമത്ര ഹി
ഭക്തന്മാരോട് ദയയുള്ള ഭഗവാൻ, സുതലത്തിൽ പ്രവേശിച്ച രാവണനെ, തന്റെ പാദാംഗുലിയാൽ മാത്രം പത്ത് ആയിരം യോജന ദൂരം താഴേക്ക് തള്ളിയിട്ടു.
ഏവംഭൂതാനുഭാവോഽയം ബലിഃ സര്വസുഖൈകഭുക് । ആസ്തേ സുതലരാജസ്ഥോ ദേവദേവപ്രസാദതഃ
ഇങ്ങനെ മഹത്വം ഉള്ള ബലിയാണ് സകലസുഖങ്ങൾ അനുഭവിച്ച്, ദേവദേവന്റെ കൃപയാൽ സുതലരാജാവായി വസിക്കുന്നത്.
തലാതലാദിലോകവര്ണനേഽനന്തവര്ണനമ് ശ്രീനാരായണ ഉവാച തതോഽധസ്താദ്വിവരകം തലാതലമുദീരിതമ് । ദാനവേന്ദ്രോ മയോ നാമ ത്രിപുരാധിപതിര്മഹാന്
തലാതലാദി ലോകങ്ങളുടെ വിവരണം: ശ്രീനാരായണൻ പറഞ്ഞു—അതിനടുത്ത് താഴെ തലയ്ക്ക് തലയായി തലാതലം എന്ന ലോകം ഉണ്ട്, അവിടെ മഹാബലശാലിയായ ദാനവേന്ദ്രൻ, ത്രിപുരയുടെ അധിപൻ ആയ മയൻ വസിക്കുന്നു.
ത്രിലോക്യാഃ ശങ്കരേണായം പാലിതോ ദഗ്ധപൂസ്ത്രയഃ । ദേവദേവപ്രസാദാത്തു ലബ്ധരാജ്യസുഖാസ്പദഃ
തന്റെ മൂന്നു പുരങ്ങൾ ശങ്കരൻ ദഹിപ്പിച്ചെങ്കിലും, ഇപ്പോൾ ശങ്കരൻ തന്നെ അവനെ കാത്തുസൂക്ഷിക്കുന്നു; ദേവദേവന്റെ കൃപയാൽ അവൻ വീണ്ടും ത്രിലോക ഐശ്വര്യസുഖം അനുഭവിക്കുന്നു.
ആചാര്യോ മായിനാം സോഽയം നാനാമായാവിശാരദഃ । പൂജ്യതേ രാക്ഷസൈര്ഘോരൈഃ സര്വകാര്യസമൃദ്ധയേ
അവൻ മായാവിദ്യകളിൽ പ്രാവീണ്യം ഉള്ള മായാവിദ്യാധ്യാപകനാണ്; ഭയാനകമായ രാക്ഷസന്മാർ എല്ലാ കാര്യങ്ങൾ വിജയിപ്പിക്കാൻ അവനെ ആരാധിക്കുന്നു.
തതോഽധസ്താസ്തുവിഖ്യാതം മഹാതലമിതി സ്ഫുടമ് । സര്പാണാം കാദ്രവേയാണാം ഗണഃ ക്രോധവശോ മഹാന്
അതിനകത്ത് അറിയപ്പെടുന്ന മഹാതലമെന്ന ലോകം ഉണ്ട്. അവിടെ കോപഭരിതരായ വലിയ കാദ്രവേയ സർപ്പങ്ങൾ കൂട്ടമായി വസിക്കുന്നു.
അനേകശിരസാം വിപ്ര പ്രധാനാന്കീര്തയാമി തേ । കുഹകസ്തക്ഷകശ്ചൈവ സുഷേണഃ കാലിയസ്തഥാ
ഒരുപാട് തലകളുള്ള പ്രധാന സർപ്പന്മാരെ ഞാൻ നിന്നോട് പറയാം: കുഹകൻ, തക്ഷകൻ, സുഷേണൻ, കൂടാതെ കാലിയൻ.
മഹാഭോഗാ മഹാസത്ത്വാഃ ക്രൂരാഃ ക്രൂരസ്വജാതയഃ । പതത്രിരാജാധിപതേരുദ്വിഗ്നാഃ സര്വ ഏവ തേ
വലിയ വലിപ്പവും ശക്തിയും ഉള്ള ഇവർ ക്രൂരതയിൽ ജനിച്ചവരും, പക്ഷി രാജാവിന്റെ ഭയത്തിൽ എല്ലാവരും അലമുറയോടെയാണ്.
സ്വകലത്രാപത്യസുഹൃത്കുടുമ്ബസ്യ ച സങ്ഗതാഃ । പ്രമത്താ വിഹരന്ത്യേവ നാനാക്രീഡാവിശാരദാഃ
സ്വന്തം ഭാര്യമാരും മക്കളും സുഹൃത്തുക്കളും കുടുംബവും ഒത്തുചേർന്ന്, പലവിധ കളികളിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ള ഇവർ നിർഭയം സഞ്ചരിക്കുന്നു.
തതോഽധസ്താച്ച വിവരേ രസാതലസമാഹ്വയേ । ദൈതേയാ നിവസന്ത്യേവ പണയോ ദാനവാശ്ച യേ
അതിനകത്തേക്കും താഴെ, രസാതലമെന്ന വിളിപ്പേരുള്ള ഭാഗത്ത്, ദൈത്യന്മാരും പണിമാരും ദാനവന്മാരും താമസിക്കുന്നു.
നിവാതകവചാ നാമ ഹിരണ്യപുരവാസിനഃ । കാലേയാ ഇതി ച പ്രോക്താഃ പ്രത്യനീകാ ഹവിര്ഭുജാമ്
നിവാതകവചന്മാർ, ഹിരണ്യപുരവാസികൾ, കാലേയന്മാർ എന്നും അറിയപ്പെടുന്ന ഇവർ യാഗം ചെയ്യുന്നവരുടെ ശത്രുക്കളാണ്.
മഹൌജസശ്ചോത്പത്ത്യൈവ മഹാസാഹസിനസ്തഥാ । സകലേശസ്യ ച ഹരേസ്തേജസാ ഹതവിക്രമാഃ
ജന്മത്തിൽ നിന്നുതന്നെ വലിയ ശക്തിയുള്ളവരും അതിക്രമികളുമാണ് ഇവർ, പക്ഷേ സർവ്വേശ്വരനായ ഹരിയുടെ തേജസ്സിൽ അവരുടെ വീര്യം ഒടുങ്ങിപ്പോയി.
ബിലേശയാ ഇവ സദാ വിവരേ നിവസന്തി ഹി । യേ വൈ വാഗ്ഭിഃ സരമയാ ശക്രദൂത്യാ നിരന്തരമ്
കുഴികളിൽ കഴിയുന്നവർപോലെ, ഇവർ എപ്പോഴും ആ ഗുഹയിൽ തന്നെ വസിക്കുന്നു; ഇന്ദ്രന്റെ ദൂതന്മാർ കഠിനമായ വാക്കുകൾ കൊണ്ട് ഇവരെ നിരന്തരം ഉപദ്രവിക്കുന്നു.
മന്ത്രവര്ണാഭിരസുരാസ്താഡിതാ ബിഭ്യതി സ്മ ഹ । തതോഽപ്യധസ്താത്പാതാലേ നാഗലോകാധിപാലകാഃ
മന്ത്രങ്ങളുടെ ശക്തിയിൽ അടിയറവുൾപ്പെടെ ഭയപ്പെട്ട ആ അസുരന്മാർ, അതിനേക്കാൾ താഴെ പാതാളത്തിൽ, നാഗലോകത്തിന്റെ രക്ഷിതാക്കൾ വസിക്കുന്നു.
വാസുകിപ്രമുഖാഃ ശങ്ഖഃ കുലികഃ ശ്വേത ഏവ ച । ധനഞ്ജയോ മഹാശങ്ഖോ ധൃതരാഷ്ട്രസ്തഥൈവ ച
വാസുകി, ശംഖൻ, കുലികൻ, ശ്വേതൻ, ധനഞ്ജയൻ, മഹാശംഖൻ, ധൃതരാഷ്ട്രൻ എന്നിവരാണ് അവിടുത്തെ പ്രധാനികൾ.
ശങ്ഖചൂഡഃ കമ്ബലാശ്വതരോ ദേവോപദത്തകഃ । മഹാമര്ഷാ മഹാഭോഗാ നിവസന്തി വിഷോല്ബണാഃ
ശംഖചൂഡൻ, കംബളൻ, അശ്വതരൻ, ദേവോപദത്തകൻ എന്നിവരും വലിയ കോപവും വലിപ്പവും ഉള്ള, വിഷം നിറഞ്ഞവരായി അവിടെ വസിക്കുന്നു.
പഞ്ചമസ്തകവന്തശ്ച ഫണാസപ്തകഭൂഷിതാഃ । കേചിദ്ദശഫണാഃ കേചിച്ഛതശീര്ഷാസ്തഥാപരേ
ചിലർക്കു അഞ്ചു തലകളും ഏഴു ഫണകളും അണിഞ്ഞിരിക്കുന്നു; ചിലർക്കു പത്ത് ഫണകളും മറ്റുള്ളവർക്ക് നൂറു തലകളും ഉണ്ട്.
സഹസ്രശിരസഃ കേഽപി രോചിഷ്ണുമണിധാരകാഃ । പാതാലരന്ധ്രതിമിരനികരം സ്വമരീചിഭിഃ
ചിലർക്കു ആയിരം തലകളും പ്രകാശമുള്ള മണികളും ഉണ്ട്; അവരുടെ കിരണങ്ങൾ കൊണ്ട് പാതാളത്തിലെ ഇരുണ്ട കുഴികൾ അകറ്റപ്പെടുന്നു.
വിധമന്തി ച ദേവര്ഷേ സദാ സഞ്ജാതമന്യവഃ । അസ്യ മൂലപ്രദേശേ ഹി ത്രിംശത്സാഹസ്രകേഽന്തരേ
ദൈവമുനിയേ, എപ്പോഴും കോപഭരിതരായ ഇവർ സ്വന്തം പ്രകാശം കൊണ്ട് പാതാളത്തിലെ ഇരുണ്ടത്വം ചിതറിക്കുന്നു.
യോജനൈഃ പരിസംഖ്യാതേ താമസീ ഭഗവത്കലാ । അനന്താഖ്യാ സമാസ്തേ ഹി സര്വദേവപ്രപൂജിതാ
ഈ പ്രദേശത്തിന്റെ അടിത്തട്ടിൽ, മുപ്പതിനായിരം യോജന വലിപ്പമുള്ള ഇടവേളയിൽ, അനന്തൻ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്ന ഭഗവാന്റെ താമസിക ശക്തി, എല്ലാ ദേവന്മാരും ആരാധിക്കുന്നവളായി, അവിടെ വസിക്കുന്നു.
അഹമിത്യഭിമാനസ്യ ലക്ഷണം യം പ്രചക്ഷതേ । സങ്കര്ഷണം സാത്വതീയാഃ കര്ഷണം ദ്രഷ്ട്ടദൃശ്യയോഃ
'ഞാൻ' എന്ന അഭിമാനത്തിന്റെ ലക്ഷണമായി പറയപ്പെടുന്നത് സാത്വതന്മാർ സങ്കർഷണൻ എന്നു വിളിക്കുന്നു; അതാണ് ദൃക്-ദൃശ്യങ്ങളെ ചേർക്കുന്ന ശക്തി.
ഇദം ഭൂമണ്ഡലം യസ്യ സഹസ്രശിരസഃ പ്രഭോഃ । അനന്തമൂര്തേഃ ശേഷസ്യ ധ്രിയമാണം ച ശീര്ഷകേ
ഈ ഭൂമണ്ഡലം ആയിരം തലകളുള്ള അനന്തശേഷന്റെ തലയിൽ താങ്ങപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
പൃധ്വീഗോലമശേഷം ഹി സിദ്ധാര്ഥ ഇവ ലക്ഷ്യതേ । യസ്യ കാലേന ദേവസ്യ സഞ്ജിഹീര്ഷോഃ സമം വിഭോഃ
സകലവും ഉൾക്കൊള്ളുന്ന ഭൂഗോളം, ദൈവത്തിന്റെ ഇച്ഛാനുസരണം, കാലക്രമത്തിൽ പിന്വലിക്കാൻ ഉദ്ദേശിക്കുന്നവനാൽ, ഒരു സമ്പൂർണ്ണ നിധിപോലാണ് നിലകൊള്ളുന്നത്.
ചരാചരം ഭ്രുവോരന്തര്വിവരാദുദപദ്യത । സാങ്കര്ഷണോ നാമ രുദ്രോ വ്യൂഹൈകാദശശോഭിതഃ
അവന്റെ കണ്പിള്ളിലേക്കുള്ള ഇടവഴിയിൽ നിന്നു സഞ്ചരിക്കുന്നതും നിശ്ചലമായതുമായ സർവ്വലോകവും ഉദിച്ചു. അവിടെ നിന്നു സംകർഷണൻ എന്ന രുദ്രൻ, പതിനൊന്ന് രൂപങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടവൻ, പ്രത്യക്ഷമായി.
ത്രിലോചനശ്ച ത്രിശിഖം ശൂലമുത്തമ്ഭയന്സ്വയമ് । ഉദതിഷ്ഠന്മഹാസത്ത്വോ മഹാഭൂതക്ഷയങ്കരഃ
അവൻ മൂന്നു കണ്ണുകളും മൂന്നു മുടിയണികളും ഉള്ളവൻ, തനിക്കു തന്നെ ത്രിശൂലം ഉയർത്തി പിടിക്കുന്നു. അതീവ ശക്തിയുള്ള മഹാത്മാവായ അവൻ, വലിയ ഘടകങ്ങളെ നശിപ്പിക്കുന്നവനായി നിലകൊള്ളുന്നു.