സംലാപവിഭ്രമാദ്യൈശ്ച രമയന്ത്യപി താഃ സ്ത്രിയഃ । യസ്മിന്നുപയുക്തേ ജനോ മനുതേ ബഹുധാ സ്വയമ്
സുന്ദരമായ സംഭാഷണങ്ങൾക്കും കാമഭാവമുള്ള കളികൾക്കും ഇടയിൽ, ആ സ്ത്രീകൾ അവനെ ആനന്ദിപ്പിക്കുന്നു. അങ്ങനെ ആസ്വദിച്ചവൻ പലവിധം ചിന്തിക്കാൻ തുടങ്ങുന്നു—
ഈശ്വരോഽഹമഹം സിദ്ധോ നാഗായുതബലോ മഹാന് । ആത്മാനം മന്യമാനഃ സന്മദാന്ധ ഇവ കഥ്യതേ
‘ഞാൻ തന്നെയാണ് ഈശ്വരൻ, ഞാൻ സിദ്ധൻ, ഞാൻ ആയിരം പാമ്പുകൾക്കു തുല്യമായ ശക്തിയുള്ളവൻ’ എന്നിങ്ങനെ അവൻ സ്വയം വിശ്വസിച്ച്, അഭിമാനത്തിൽ കണ്ണടച്ചവനായി മാറുന്നു.
ഏവം പ്രോക്താ സ്ഥിതിശ്ചാത്ര അതലസ്യ ച നാരദ । ദ്വിതീയവിവരസ്യാത്ര വിതലസ്യ നിബോധത
ഇങ്ങനെ അതലലോകത്തിന്റെ സ്ഥിതി വിശദീകരിച്ചു. നാരദാ, ഇനി രണ്ടാം ഗുഹയായ വിതലലോകത്തെ കുറിച്ച് കേൾക്കൂ.
ഭൂതലാധസ്തലേ ചൈവ വിതലേ ഭഗവാന്ഭവഃ । ഹാടകേശ്വരനാമായം സ്വപാര്ഷദഗണൈര്വൃതഃ
ഭൂമിയുടെ അടിയിൽ, വിതലലോകത്തിൽ, ഭഗവാൻ ഭവൻ ഹാടകേശ്വരൻ എന്ന പേരിൽ തന്റെ അനുചരന്മാരോടൊപ്പം വസിക്കുന്നു.
പ്രജാപതികൃതസ്യാപി സര്ഗസ്യ ബൃംഹണായ ച । ഭവാന്യാ മിഥുനീഭൂയ ആസ്തേ ദേവാധിപൂജിതഃ
പ്രജാപതി സൃഷ്ടിച്ച ലോകം വർദ്ധിപ്പിക്കാനായി, ഭവാനിയുമായി ഒന്നിച്ച് ദേവന്മാരുടെ ആരാധനയോടെ അവിടെയിരിക്കുന്നു.
ഭവയോര്വീര്യസമ്ഭൂതാ ഹാടകീ സരിദുത്തമാ । സമിദ്ധോ മരുതാ വഹ്നിരോജസാ പിബതീവ ഹി
ഭവനും ഭവാനിയും ഒന്നിച്ചപ്പോൾ അവിടെ ഹാടകി എന്ന ഉത്തമനദി ഉദിച്ചു. കാറ്റിന്റെയും അഗ്നിയുടെയും ശക്തിയിൽ ജ്വലിച്ചുകൊണ്ട്, ആ നദി എല്ലാം കുടിച്ചുപോകുന്നപോലെയാണ്.
തന്നിഷ്ഠ്യൂതം ഹാടകാഖ്യം സുവര്ണം ദൈത്യവല്ലഭമ് । ദൈത്യാങ്ഗനാ ഭൂഷണാര്ഹം സദാ തം ധാരയന്തി ഹി
അവിടെ നിന്നു ഒഴുകിയെത്തുന്ന ഹാടകമെന്ന സ്വർണ്ണം ദാനവർക്കു പ്രിയമാണ്. ദാനവസ്ത്രീകൾ അതിനെ അലങ്കാരമായി എപ്പോഴും ധരിക്കുന്നു.
തദ്ബിലാധസ്തലാത്പ്രോക്തം സുതലാഖ്യം ബിലേശ്വരമ് । പുണ്യശ്ലോകോ ബലിര്നാമാ ആസ്തേ വൈരോചനിര്മുനേ
ആ ഗുഹയുടെ അടിയിൽ സുതലമെന്നു വിളിക്കുന്ന ലോകം ഉണ്ട്. അവിടെ ദാനവരിൽ പ്രശസ്തനായ, വീരോചനന്റെ മകൻ ബാലി വസിക്കുന്നു.
മഹേന്ദ്രസ്യ ച ദേവസ്യ ചികീര്ഷുഃ പ്രിയമുത്തമമ് । ത്രിവിക്രമോഽപി ഭഗവാന് സുതലേ ബലിമാനയത്
മഹേന്ദ്രനു ഏറ്റവും പ്രിയമായ കാര്യം ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിച്ച്, ഭഗവാൻ ത്രിവിക്രമൻ, ശക്തനായ ബാലിയെ സുതലലോകത്തേക്ക് കൊണ്ടുപോയി.
ത്രൈലോക്യലക്ഷ്മീമാക്ഷിപ്യ സ്ഥാപിതഃ കില ദൈത്യരാട് । ഇന്ദ്രാദിഷ്വപ്യലബ്ധാ യാ സാ ശ്രീസ്തമനുവര്തതേ
മൂന്നു ലോകങ്ങളുടെയും ഐശ്വര്യം എടുത്ത്, ദാനവരാജാവിനെ അവിടെ സ്ഥാപിച്ചു. ഇന്ദ്രനും മറ്റുള്ളവർക്കും ലഭിക്കാത്ത ശ്രീദേവി അവനെ പിന്തുടരുന്നു.
തമേവ ദേവദേവേശമാരാധയതി ഭക്തിതഃ । വ്യപേതസാധ്വസോഽദ്യാപി വര്തതേ സുതലാധിപഃ
അവൻ സുതലലോകത്തിലെ രാജാവായി, ഭക്തിയോടെ ദേവദേവനെ ആരാധിക്കുന്നു. ഭയമൊന്നുമില്ലാതെ ഇന്നും അവിടെ വസിക്കുന്നു.
ഭൂമിദാനഫലം ഹ്യേതത്പാത്രഭൂതേഽഖിലേശ്വരേ । വര്ണയന്തി മഹാത്മാനോ നൈതദ്യുക്തം ച നാരദ
സകലത്തിന്റെ ഉടമയായ ഭഗവാൻ ദാനമേറ്റപ്പോൾ ഭൂമിദാനത്തിന്റെ ഫലം ഇതാണെന്ന് മഹാത്മാക്കൾ പറയുന്നു. എന്നാൽ, നാരദാ, അതു ശരിയല്ല.
വാസുദേവേ ഭഗവതി പുരുഷാര്ഥപ്രദേ ഹരൌ । ഏതദ്ദാനഫലം വിപ്ര സര്വഥാ നഹി യുജ്യതേ
ബ്രാഹ്മണനേ, ഭഗവാൻ വാസുദേവനെന്ന ഹരിക്ക് ഈ ദാനം അർപ്പിച്ചാൽ ലഭിക്കുന്ന ഫലം മറ്റൊന്നിനാലും തുല്യപ്പെടുത്താൻ കഴിയില്ല.
യസ്യൈവ ദേവദേവസ്യ നാമാപി വിവശോ ഗൃണന് । സ്വകീയകര്മബന്ധീയഗുണാന്വിധുനുതേഽഞ്ജസാ
ദേവദേവനായ ആ ഭഗവാന്റെ നാമം അന്യോന്യമായി പോലും ഉച്ചരിച്ചാൽ, സ്വന്തം കർമബന്ധങ്ങളാൽ ഉണ്ടാകുന്ന ദോഷങ്ങൾ അതിവേഗം അകറ്റാൻ കഴിയുന്നു.
യത്ക്ലേശബന്ധഹാനായ സാംഖ്യയോഗാദിസാധനമ് । കുര്വതേ യതയോ നിത്യം ഭഗവത്യഖിലേശ്വരേ
ബാധകളുടെ ബന്ധനം അകറ്റാൻ സാംഖ്യയും യോഗവും പോലുള്ള മാർഗങ്ങൾ സ്വീകരിച്ച് യതികൾ എല്ലായ്പ്പോഴും ആഖിലേശ്വരനായ ഭഗവാനെ ധ്യാനിക്കുന്നു.
ന ചായം ഭഗവാനസ്മാനനുജഗ്രാഹ നാരദ । മായാമയം ച ഭോഗാനാമൈശ്വര്യം വ്യതനോത്പരമ്
എങ്കിലും, നാരദാ, ഈ ഭഗവാൻ ഞങ്ങളോടു ദയ കാണിച്ചില്ല; പകരം, മായയാൽ നിറഞ്ഞ അനുഭവങ്ങളും ഐശ്വര്യവും മാത്രമാണ് ഞങ്ങൾക്ക് നൽകിയതെന്ന് തോന്നുന്നു.
സര്വക്ലേശാധിഹേതും തദാത്മാനുസ്മൃതിമോഷണമ് । യം സാക്ഷാദ്ഭഗവാന് വിഷ്ണുഃ സര്വോപായവിദീശ്വരഃ
സർവ്വ ദുഃഖങ്ങളുടെ മൂലകാരണമായ ആത്മസ്മരണയുടെ നഷ്ടം നേരിട്ട് ഭഗവാൻ വിഷ്ണു തന്നെയാണ് ഉണ്ടാക്കിയതെന്ന് മനസ്സിലാക്കുന്നു.
യാഞ്ജാഛലേനാപഹൃതം സര്വസ്വം ദേഹശേഷകമ് । അപ്രാപ്താന്യോപായ ഈശഃ പാശൈര്വാരുണസംഭവൈഃ
ഒരു അപേക്ഷയുടെ പേരിൽ ഞങ്ങളുടെ എല്ലാം, ശരീരം പോലും, ഭഗവാൻ എടുത്തു; വേറേതെങ്കിലും വഴി ലഭിക്കാനായില്ലെങ്കിൽ, വരുൺപാശം ഉപയോഗിച്ചാണ് ഞങ്ങളെ ബന്ധിച്ചത്.
ബന്ധയിത്വാവമുച്യാപി ഗിരിദര്യാമിവാബ്രവീത് । അസാവിന്ദ്രോ മഹാമൂഢോ യസ്യ മന്ത്രീ ബൃഹസ്പതിഃ
ഞങ്ങളെ ബന്ധിച്ച് പിന്വാങ്ങിയ ശേഷം, ഒരു മലകുഴിയിൽ വിട്ട്, 'ബ്രഹസ്പതി മന്ത്രിയായ ഇന്ദ്രൻ വലിയ മൂടനാണ്' എന്ന് പറഞ്ഞു.
പ്രസന്നമിമമത്യര്ഥമയാചല്ലോകസമ്പദമ് । ത്രൈലോക്യമിദമൈശ്വര്യം കിയദേവാതിതുച്ഛകമ്
ഭഗവാൻ പ്രസന്നനായപ്പോൾ ഞാൻ നേടിയ ഈ ലോകസമ്പത്തും, ത്രിലോക ഐശ്വര്യവും, എത്ര ചെറുതും അർത്ഥശൂന്യവുമാണ്!
ആശിഷാം പ്രഭവം മുക്ത്വാ യോ മൂഢോ ലോകസമ്പദി । അസ്മത്പിതാമഹഃ ശ്രീമാന് പ്രഹ്ലാദോ ഭഗവത്പ്രിയഃ
സകല അനുഗ്രഹങ്ങളുടെ ഉറവിടം ഉപേക്ഷിച്ച് ലോകസമ്പത്തിൽ ആസ്വാദനം കാണുന്നവൻ മൂടനാണ്; ഭഗവാന്റെ പ്രിയനായ ഞങ്ങളുടെ പിതാമഹൻ പ്രഹ്ലാദൻ അങ്ങനെ ചെയ്തില്ല.
ദാസ്യം വവ്രേ വിഭോസ്തസ്യ സര്വലോകോപകാരകഃ । പിത്ര്യമൈശ്വര്യമതുലം ദീയമാനം ച വിഷ്ണുനാ
സകല ലോകങ്ങൾക്കും ഉപകാരിയായ പ്രഹ്ലാദൻ, വിഷ്ണു തനിക്കു അതുല്യമായ പിതൃഐശ്വര്യം നൽകുമ്പോഴും, ഭഗവാന്റെ ദാസ്യമാണ് തിരഞ്ഞെടുതത്.
പിതര്യുപരതേ വീരേ നൈവൈച്ഛദ്ഭഗവത്പ്രിയഃ । തസ്യാതുലാനുഭാവസ്യ സര്വലോകോപധീമതഃ
വീരനായ പിതാവ് മരിച്ചപ്പോൾ പോലും, ഭഗവാന്റെ പ്രിയനായ അവൻ അതിനെ ആഗ്രഹിച്ചില്ല; സർവ്വലോകങ്ങളുടെ ആശ്രയനായ അവന്റെ അതുല്യമായ വിവേകമാണ് അതിന് കാരണം.
അസ്മദ്വിധോ നാല്പപക്വേതരദോഷോഽവഗച്ഛതി । ഏവം ദൈത്യപതിഃ സോഽയം ബലിഃ പരമപൂജിതഃ
എന്നെ പോലെയുള്ള അല്പപുണ്യൻക്ക്, പരമപൂജ്യനായ ദൈത്യാധിപതി ബലിയുടെ മഹത്വം മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയില്ല.
സുതലേ വര്തതേ യസ്യ ദ്വാരപാലോ ഹരിഃ സ്വയമ് । ഏകദാ ദിഗ്വിജയേ രാജാ രാവണോ ലോകരാവണഃ
അവൻ സുതലയിൽ വസിക്കുന്നു, അവന്റെ വാതിൽക്കാവൽക്കാരനായി ഹരിആണു; ഒരിക്കൽ ലോകത്തെ ഭീതിയിലാഴ്ത്തിയ രാജാവ് രാവണൻ ദിക്കുകൾ ജയിക്കാൻ പുറപ്പെട്ടു.
പ്രവിശന്സുതലേ യേന ഭക്താനുഗ്രഹകാരിണാ । പാദാങ്ഗുഷ്ഠേന പ്രക്ഷിപ്തോ യോജനായുതമത്ര ഹി
ഭക്തന്മാരോട് ദയയുള്ള ഭഗവാൻ, സുതലത്തിൽ പ്രവേശിച്ച രാവണനെ, തന്റെ പാദാംഗുലിയാൽ മാത്രം പത്ത് ആയിരം യോജന ദൂരം താഴേക്ക് തള്ളിയിട്ടു.
ഏവംഭൂതാനുഭാവോഽയം ബലിഃ സര്വസുഖൈകഭുക് । ആസ്തേ സുതലരാജസ്ഥോ ദേവദേവപ്രസാദതഃ
ഇങ്ങനെ മഹത്വം ഉള്ള ബലിയാണ് സകലസുഖങ്ങൾ അനുഭവിച്ച്, ദേവദേവന്റെ കൃപയാൽ സുതലരാജാവായി വസിക്കുന്നത്.
തലാതലാദിലോകവര്ണനേഽനന്തവര്ണനമ് ശ്രീനാരായണ ഉവാച തതോഽധസ്താദ്വിവരകം തലാതലമുദീരിതമ് । ദാനവേന്ദ്രോ മയോ നാമ ത്രിപുരാധിപതിര്മഹാന്
തലാതലാദി ലോകങ്ങളുടെ വിവരണം: ശ്രീനാരായണൻ പറഞ്ഞു—അതിനടുത്ത് താഴെ തലയ്ക്ക് തലയായി തലാതലം എന്ന ലോകം ഉണ്ട്, അവിടെ മഹാബലശാലിയായ ദാനവേന്ദ്രൻ, ത്രിപുരയുടെ അധിപൻ ആയ മയൻ വസിക്കുന്നു.
ത്രിലോക്യാഃ ശങ്കരേണായം പാലിതോ ദഗ്ധപൂസ്ത്രയഃ । ദേവദേവപ്രസാദാത്തു ലബ്ധരാജ്യസുഖാസ്പദഃ
തന്റെ മൂന്നു പുരങ്ങൾ ശങ്കരൻ ദഹിപ്പിച്ചെങ്കിലും, ഇപ്പോൾ ശങ്കരൻ തന്നെ അവനെ കാത്തുസൂക്ഷിക്കുന്നു; ദേവദേവന്റെ കൃപയാൽ അവൻ വീണ്ടും ത്രിലോക ഐശ്വര്യസുഖം അനുഭവിക്കുന്നു.
ആചാര്യോ മായിനാം സോഽയം നാനാമായാവിശാരദഃ । പൂജ്യതേ രാക്ഷസൈര്ഘോരൈഃ സര്വകാര്യസമൃദ്ധയേ
അവൻ മായാവിദ്യകളിൽ പ്രാവീണ്യം ഉള്ള മായാവിദ്യാധ്യാപകനാണ്; ഭയാനകമായ രാക്ഷസന്മാർ എല്ലാ കാര്യങ്ങൾ വിജയിപ്പിക്കാൻ അവനെ ആരാധിക്കുന്നു.