കര്ഷണം പാശയോര്വായുബദ്ധയോ രോഹണം സ്മൃതമ് । തദാഭ്യന്തരഗാന്മണ്ഡലാദ്രഥസ്യ ഗതേര്ഭവേത്
പാശങ്ങൾ വായുവാൽ ഇളക്കപ്പെടുന്നത് ഉയരൽ എന്ന് വിളിക്കുന്നു. അപ്പോൾ രഥത്തിന്റെ സഞ്ചാരം അകത്തുള്ള മണ്ഡലത്തിൽ നടക്കുന്നു.
മാന്ദ്യം ദിവസവൃദ്ധിശ്ച ജായതേ സുരസത്തമ । രാത്രിഹ്രാസശ്ച ഭവതി സൌമ്യായനക്രമോ ഹ്യയമ്
ദേവന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായവനേ, അപ്പോൾ മന്ദഗതി ഉണ്ടാകുകയും പകൽ ദൈർഘ്യം വർദ്ധിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. രാത്രി കുറയുന്നു—ഇതാണ് വടക്കൻ മാർഗത്തിന്റെ ക്രമം.
ദക്ഷിണായനകേ പാശേ പ്രേരണാദവരോഹണമ് । ബഹിര്മണ്ഡലവേശേന ഗതിശൈഘ്ര്യം തദാ ഭവേത്
ദക്ഷിണായനത്തിൽ പാശം പ്രേരിപ്പിക്കുന്നതുകൊണ്ട് ഇറങ്ങൽ സംഭവിക്കുന്നു. അപ്പോൾ പുറം മണ്ഡലത്തിൽ സഞ്ചാരം വേഗതയോടെ നടക്കുന്നു.
തദാ ദിനാല്പതാ രാത്രിവൃദ്ധിശ്ച പരികീര്തിതാ । വൈഷുവേ പാശസാമ്യാത്തു സമാവസ്ഥാനതോ രവേഃ
അപ്പോൾ പകൽ ചെറുതാകുകയും രാത്രി ദൈർഘ്യം വർദ്ധിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. വിഷുവിനപ്പോൾ, പാശങ്ങൾ സമമായി ഉള്ളതിനാൽ സൂര്യൻ സമതുല്യാവസ്ഥയിൽ എത്തുന്നു.
മധ്യമണ്ഡലവേശശ്ച സാമ്യം രാത്രിദിനാദികേ । ആകൃഷ്യേതേ യദാ തൌ തു ധ്രുവേണ സമധിഷ്ഠിതൌ
മധ്യമണ്ഡലത്തിൽ ക്രമീകരണമുണ്ടാകുമ്പോൾ, പകൽ-രാത്രി എന്നിവക്ക് സമത്വം വരുന്നു. ആ രണ്ട് പാശങ്ങളും ധ്രുവനാൽ ആകർഷിക്കപ്പെടുകയും സ്ഥാപിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു.
തദാഭ്യന്തരതഃ സൂര്യോ ഭ്രമതേ മണ്ഡലാനി ച । ധ്രുവേണ മുച്യമാനേന പുനാ രശ്മിയുഗേന തു
അപ്പോൾ സൂര്യൻ അകത്തായി മണ്ഡലങ്ങളോടൊപ്പം സഞ്ചരിക്കുന്നു. ധ്രുവം വിട്ടുവിടുമ്പോൾ, വീണ്ടും കിരണങ്ങളുടെ കൂട്ടത്തോടെ സഞ്ചാരം നടക്കുന്നു.
തഥൈവ ബാഹ്യതഃ സൂര്യോ ഭ്രമതേ മണ്ഡലാനി ച । തസ്മിന്മേരൌ പൂര്വഭാഗേ പുര്യൈന്ദ്രീ ദേവധാനികാ
അതു പോലെ സൂര്യൻ പുറത്ത് മണ്ഡലങ്ങളോടൊപ്പം സഞ്ചരിക്കുന്നു. മെരുവിന്റെ കിഴക്കുഭാഗത്ത് പുര്യൈന്ദ്രി എന്ന ദേവതകളുടെ നഗരം സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു.
ദക്ഷിണേ വൈ സംയമനീ നാമ യാമ്യാ മഹാപുരീ । പശ്ചാന്നിമ്ലോചനീ നാമ വാരുണീ വൈ മഹാപുരീ
തെക്കോട്ട് സംയമനി എന്ന യാമ്യ മഹാനഗരം ഉണ്ട്. പടിഞ്ഞാറ് നിമ്ലോചനി എന്ന വാരുണി മഹാനഗരം സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു.
തദുത്തരേ പുരീ സൌമ്യാ പ്രോക്താ നാമ വിഭാവരീ । ഐന്ദ്രപുര്യാം രവേഃ പ്രോക്ത ഉദയോ ബ്രഹ്മവാദിഭിഃ
അതിനടുത്ത് സൗമ്യമായ ഒരു നഗരം ഉണ്ട്, അതിന് 'വിഭാവരി' എന്നാണ് പേരുള്ളത്. ഇന്ദ്രന്റെ നഗരത്തിൽ സൂര്യന്റെ ഉദയം അവിടെ നടക്കുന്നു എന്ന് ബ്രഹ്മജ്ഞാനികൾ പറയുന്നു.
സംയമന്യാം ച മധ്യാഹ്നേ നിമ്ലോചന്യാം നിമീലനമ് । വിഭാവര്യാം നിശീഥഃ സ്യാത്തിഗ്മാംശോഃ സുരപൂജിതഃ
സംയമനിയിൽ മധ്യാഹ്നം, നിമ്ലോചനിയിൽ അസ്തമയം, വിഭാവരിയിൽ അർദ്ധരാത്രി—ഈ സമയങ്ങളിൽ ദേവതകൾ കനിഞ്ഞ് സൂര്യനെ ആരാധിക്കുന്നു.
പ്രവൃത്തേശ്ച നിമിത്താനി ഭൂതാനാം താനി സര്വശഃ । മേരോശ്ചതുര്ദിശം ഭാനോഃ കീര്തിതാനി മയാ മുനേ
മുനിവേ, മേരുവിന്റെ നാലു ദിക്കുകളിലും സൂര്യനുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് ജീവികളുടെ ചലനങ്ങളുടെ എല്ലാ ലക്ഷണങ്ങളും ഞാൻ വിശദമായി പറഞ്ഞു.
മേരുസ്ഥാനാം സദാ മധ്യം ഗത ഏവ വിഭാതി ഹി । സവ്യം ഗച്ഛന്ദക്ഷിണേന കരോതി സ്വര്ണപര്വതമ്
മേരുവിന്റെ മദ്ധ്യഭാഗം എല്ലായ്പ്പോഴും നടുവായി തിളങ്ങുന്നു. സൂര്യൻ വലത്തോട്ടു സഞ്ചരിക്കുമ്പോൾ സ്വർണ്ണപർവ്വതം അവന്റെ തെക്കുഭാഗമാകും.
ഉദയാസ്തമയേ ചൈവ സര്വകാലം തു സമ്മുഖേ । ദിശാസ്വശേഷാസു തഥാ സുരര്ഷേ വിദിശാസു ച
ഉദയവും അസ്തമയവും ഉൾപ്പെടെ എല്ലാ സമയത്തും സൂര്യൻ നേരെ മുന്നിൽ കാണപ്പെടുന്നു. അതുപോലെ ശേഷിച്ച ദിക്കുകളിലും ഇടക്കിടയിലും ദേവമുനിയേ, സൂര്യൻ ദൃശ്യമാണ്.
യൈര്യത്ര ദൃശ്യതേ ഭാസ്വാന്സ തേഷാമുദയഃ സ്മൃതഃ । തിരോഭാവം ച യത്രൈതി തത്രൈവാസ്തമനം രവേഃ
മനുഷ്യർക്ക് സൂര്യൻ എവിടെ കാണപ്പെടുന്നു, അവിടെയാണ് ഉദയം എന്ന് പറയുന്നു. സൂര്യൻ അദൃശ്യമാകുന്നിടത്ത് അസ്തമയമെന്ന് കരുതുന്നു.
നൈവാസ്തമനമര്കസ്യ നോദയഃ സര്വദാ സതഃ । ഉദയാസ്തമനാഖ്യം ഹി ദര്ശനാദര്ശനം രവേഃ
എപ്പോഴും നിലനിൽക്കുന്ന സൂര്യന് വാസ്തവത്തിൽ ഉദയമോ അസ്തമയമോ ഇല്ല. ഉദയവും അസ്തമയവും എന്ന് പറയുന്നത്, സൂര്യന്റെ ദർശനവും അദർശനവുമാണ്.
ശക്രാദീനാം പുരേ തിഷ്ഠന്സ്പൃശത്യേഷ പുരത്രയമ് । വികര്ണൌ ദ്വൌ വികര്ണസ്ഥസ്ത്രീന്കോണാന്ദ്വേ പുരേ തഥാ
ഇന്ദ്രനും മറ്റു ദേവന്മാരും വസിക്കുന്ന നഗരങ്ങളിൽ സൂര്യൻ മൂന്നു നഗരങ്ങളെ സ്പർശിക്കുന്നു. വികർണിയിൽ രണ്ട് കോണുകളും, മറ്റൊരു നഗരങ്ങളിൽ മൂന്ന് കോണുകളും സ്പർശിക്കുന്നു.
സര്വേഷാം ദ്വീപവര്ഷാണാം മേരുരുത്തരതഃ സ്ഥിതഃ । യൈര്യത്ര ദൃശ്യതേ ഭാനുഃ സൈവ പ്രാചീതി ചോച്യതേ
എല്ലാ ദ്വീപുകളുടെയും പ്രദേശങ്ങളുടെയും വടക്കുഭാഗത്താണ് മേരു സ്ഥിതിചെയ്യുന്നത്. മനുഷ്യർക്ക് സൂര്യൻ എവിടെ കാണപ്പെടുന്നു, അതാണ് അവർക്കു കിഴക്ക് എന്ന് പറയുന്നു.
തദ്വാമഭാഗതോ മേരുര്വര്തതേതി വിനിര്ണയഃ । യദി ചൈന്ദ്ര്യാഃ പ്രചലതേ ഘടികാ ദശപഞ്ചഭിഃ
അതിനുവലത്തുഭാഗത്താണ് മേരു സ്ഥിതിചെയ്യുന്നതെന്ന് നിശ്ചയിക്കപ്പെടുന്നു. ഇന്ദ്രന്റെ നഗരത്തിൽ നിന്ന് ഘടിക പതിനഞ്ച് നീങ്ങുമ്പോൾ,
യാമ്യാം തദാ യോജനാനാം സപാദം കോടിയുഗ്മകമ് । സാര്ധദ്വാദശലക്ഷാണി പഞ്ചനേത്രസഹസ്രകമ്
അപ്പോൾ ദക്ഷിണദിക്കിൽ സൂര്യൻ ഒരു കോടിയും പാദം കൂടി യോജനങ്ങളും, പന്ത്രണ്ടര ലക്ഷവും അഞ്ചായിരം യോജനങ്ങളും സഞ്ചരിക്കുന്നു.
പ്രക്രാമതി സഹസ്രാംശുഃ കാലമാര്ഗപ്രദര്ശകഃ । ഏവം തതോ വാരുണീം ച സൌമ്യാമൈന്ദ്രീം സഹസ്രദൃക്
ആയിരം കിരണങ്ങളുള്ള സൂര്യൻ, കാലത്തിന്റെ വഴി കാണിക്കുന്നവൻ, ഇങ്ങനെ സഞ്ചരിക്കുന്നു. അങ്ങനെ അവൻ വാർുണി, സൗമ്യ, ഐന്ദ്രി എന്നീ നഗരങ്ങൾ കടന്നു പോകുന്നു.
പര്യേതി കാലചക്രാത്മാ ദ്യുമണിഃ കാലബുദ്ധയേ । തഥാ ചാന്യേ ഗ്രഹാഃ സോമാദയോ യേ ദിഗ്വിചാരിണഃ
പ്രഭയുള്ള സൂര്യൻ, കാലചക്രത്തിന്റെ രൂപമായവൻ, കാലം മനസ്സിലാക്കാൻ ഇങ്ങനെ സഞ്ചരിക്കുന്നു. അതുപോലെ, ചന്ദ്രൻ തുടങ്ങിയ മറ്റ് ഗ്രഹങ്ങളും ദിക്കുകളിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നു.
നക്ഷത്രൈഃ സഹ ചോദ്യന്തി സഹ ചാസ്തം വ്രജന്തി തേ । ഏവം മുഹൂര്തേന രഥോ ഭാനോരഷ്ടശതാധികമ്
നക്ഷത്രങ്ങളോടൊപ്പം അവയും ഉദിച്ചുഅസ്തമിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ഒരു മുഹൂർത്തത്തിൽ സൂര്യന്റെ രഥം എൺപതിലധികം യോജനങ്ങൾ സഞ്ചരിക്കുന്നു.
യോജനാനാം ചതുസ്ത്രിംശല്ലക്ഷാണി ഭ്രമതി പ്രഭുഃ । ത്രയീമയശ്ചതുര്ദിക്ഷു പുരീഷു ച സമീരണാത്
ഭഗവാൻ മൂവായിരത്തി ഇരുപത് ആയിരം യോജനങ്ങൾ സഞ്ചരിക്കുന്നു. ത്രയീവിദ്യയിൽ നിന്നുള്ളവൻ, നാലു ദിക്കുകളിലും നഗരങ്ങളിലും കാറ്റിന്റെ ശക്തിയാൽ സഞ്ചരിക്കുന്നു.
പ്രവഹാഖ്യാത്സദാ കാലചക്രം പര്യേതി ഭാനുമാന് । യസ്യ ചക്രം രഥസ്യൈകം ദ്വാദശാരം ത്രിനാഭികമ്
പ്രവഹ എന്ന പേരുള്ള കാറ്റിന്റെ സഹായത്തോടെ സൂര്യൻ എല്ലായ്പ്പോഴും കാലചക്രത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നു. അവന്റെ രഥത്തിന് ഒരു ചക്രവും പന്ത്രണ്ട് അരംകളും മൂന്നു നാഭികളും ഉണ്ട്.
ഷണ്നേമി കവയസ്തം ച വത്സരാത്മകമൂചിരേ । മേരുമൂര്ധനി തസ്യാക്ഷോ മാനസോത്തരപര്വതേ
ആറ് ചക്രത്തട്ടുകൾ ഒരു വർഷത്തെ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നു എന്ന് പണ്ഡിതന്മാർ പറയുന്നു. അതിന്റെ അക്ഷം മേരുവിന്റെ മുകളിലുള്ള മാനസോത്തരപർവ്വതത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു.
കൃതേതരവിഭാഗോ യഃ പ്രോതം തത്ര രഥാങ്ഗകമ് । തൈലകാരകയന്ത്രേണ ചക്രസാമ്യം പരിഭ്രമന്
മറ്റു ഭാഗങ്ങളുടെ വിഭജനം അവിടെ ഉറപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു, രഥത്തിന്റെ ശരീരം അവിടെ ബന്ധിച്ചിരിക്കുന്നു. എണ്ണയിറക്കാനുള്ള യന്ത്രം പോലെ ചക്രം സമമായി ചുറ്റുന്നു.
മാനസോത്തരനാമ്നീഹ ഗിരൌ പര്യേതി ചാംശുമാന് । തസ്മിന്നക്ഷേ കൃതം മൂലം ദ്വിതീയോഽക്ഷോ ധ്രുവേ കൃതഃ
മാനസോത്തര എന്ന പർവ്വതത്തിൽ പ്രകാശമുള്ള സൂര്യൻ സഞ്ചരിക്കുന്നു. ആ നക്ഷത്രത്തിൽ ആദ്യ അക്ഷം സ്ഥാപിച്ചിരിക്കുന്നു, രണ്ടാമത്തേത് ധ്രുവനിൽ സ്ഥാപിച്ചിരിക്കുന്നു.
തുര്യമാനേന തൈലസ്യ യന്ത്രാക്ഷവദിതീരിതഃ । കൃതോപരിതനോ ഭാഗഃ സൂര്യസ്യ ജഗതാം പതേഃ
യന്ത്രത്തിന്റെ അക്ഷത്തിൽ നാലാം അളവു എണ്ണയിടുന്നതുപോലെ, ലോകങ്ങളുടെ അധിപനായ സൂര്യന്റെ മുകളിലത്തെ ഭാഗവും അങ്ങനെ തന്നെയാണ് വിവരിക്കപ്പെടുന്നത്.
രഥനീഡസ്തു ഷട്ത്രിംശല്ലക്ഷയോജനമായതഃ । തത്തുര്യഭാഗതഃ സോഽയം പരിണാഹേന കീര്തിതഃ
സൂര്യന്റെ രഥത്തിന്റെ തറ ആറു ലക്ഷത്തി മുപ്പത്താറായിരം യോജന ദൈർഘ്യമുണ്ട്. അതാണ് നാലാം ഭാഗം എന്നു പരിധിപ്രകാരം പറയപ്പെടുന്നത്.
താവാനര്കരഥസ്യാത്ര യുഗസ്തസ്മിന്ഹയാഃ ശുഭാഃ । സപ്തച്ഛന്ദോഽഭിധാനാശ്ച സൂരസൂതേന യോജിതാഃ
സൂര്യന്റെ രഥത്തിന്റെ യോക് ഇത്രയും വലിയതാണ്. അതിൽ ഏഴു നല്ല കുതിരകൾ, ഏഴു ഛന്ദസ്സുകളുടെ പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നവ, സൂര്യന്റെ സാരഥിയായവൻ ചേർത്തിരിക്കുന്നു.