ഭൂഗോലസ്യ ചതുര്ഥാംശോ ലോകാലോകാചലോ മുനേ । തസ്യോപരി ചതുര്ദിക്ഷു ബ്രഹ്മണാ ചാത്മയോനിനാ
ഭൂഗോളത്തിന്റെ നാലിൽ ഒരു ഭാഗം ലോകാലോകപർവ്വതമാണ്, മഹർഷേ; അതിന്റെ മുകളിലായി നാലു ദിക്കുകളിലും സ്വയംജനിച്ച ബ്രഹ്മാവ് സ്ഥാപിച്ചിരിക്കുന്നു.
നിവേശിതാ ദിഗ്ഗജാ യേ തന്നാമാനി നിബോധത । ഋഷഭഃ പുഷ്പചൂഡോഽഥ വാമനോഽഥാപരാജിതഃ
ദിക്കുകളുടെ രക്ഷകന്മാരായ ആനകളാണ് അവിടെ; അവയുടെ പേരുകൾ കേൾക്കൂ: ഋഷഭൻ, പുഷ്പചൂഡൻ, വാമനൻ, അപരാജിതൻ.
ഏതേ സമസ്തലോകസ്യ സ്ഥിതിഹേതവ ഈരിതാഃ । തേഷാം ച സ്വവിഭൂതീനാം ബഹുവീര്യോപബൃംഹണമ്
സകല ലോകങ്ങളുടെ നിലനില്പിന് കാരണമാകുന്നവയെ ഇതുവരെ വിവരിച്ചു. അവയുടെ ശക്തികൾ പലവിധങ്ങളായി വർദ്ധിച്ചുവരുന്നു.
വിശുദ്ധസത്ത്വം ചൈശ്വര്യം വര്ധയന്ഭഗവാന് ഹരിഃ । ആസ്തേ സിദ്ധ്യഷ്ടകോപേതോ വിഷ്വക്സേനാദിസംവൃതഃ
ശുദ്ധമായ സത്ത്വഗുണവും പരമാധികാരവും ഉള്ള ഭഗവാൻ ഹരി, എട്ട് സിദ്ധികളോടും, വിശ്വക്ഷേണനും മറ്റുള്ളവരുമായി ചുറ്റപ്പെട്ട് വസിക്കുന്നു.
നിജായുധൈഃ പരിവൃതോ ഭുജദണ്ഡൈഃ സമന്തതഃ । ആസ്തേ സകലലോകസ്യ സ്വസ്തയേ പരമേശ്വരഃ
സ്വന്തം ആയുധങ്ങളാലും ശക്തമായ ഭുജങ്ങളാലും ചുറ്റപ്പെട്ട്, പരമേശ്വരൻ സകല ലോകങ്ങളുടെ ക്ഷേമത്തിനായി ഇരിക്കുന്നു.
ആകല്പമേവം വേഷം സ ഗതോ വിഷ്ണുഃ സനാതനഃ । സ്വമായാരചിതസ്യാസ്യ ഗോപീഥായാത്മസാധനഃ
കല്പാന്തം വരെ, ശാശ്വതനായ വിഷ്ണു ഈ രൂപം ധരിച്ച്, തന്റെ മായയാൽ സൃഷ്ടിച്ചിരിക്കുന്ന ഗോപുരത്തിൽ സ്വയം ലക്ഷ്യം നിറവേറ്റുന്നു.
യോഽന്തര്വിസ്താര ഏതേന ഹ്യലോകപരിമാണകമ് । വ്യാഖ്യാതം യദ്ബഹിര്ലോകാലോകാചല ഇതീരണാത്
ഇതിലൂടെ ലോകത്തിന്റെ അകത്തളത്തിന്റെ അളവ് വിശദീകരിക്കപ്പെട്ടു; അതിന്റെ അതിരായി അറിയപ്പെടുന്നത് ബാഹ്യ ലോകാലോക പർവ്വതമാണ്.
തതഃ പരസ്താദ്യോഗേശഗതിം ശുദ്ധാ വദന്തി ഹി । അണ്ഡമധ്യഗതഃ സൂര്യോ ദ്യാവാഭൂമ്യോര്യദന്തരമ്
അതിനപ്പുറം യോഗിമാർക്കുള്ള ശുദ്ധമായ മാർഗം ഉണ്ടെന്ന് പറയുന്നു; അണ്ഡത്തിന്റെ നടുവിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന സൂര്യൻ ആകാശവും ഭൂമിയും തമ്മിലുള്ള ഇടമാണ്.
സൂര്യാണ്ഡഗോലയോര്മധ്യേ കോട്യഃ സ്യുഃ പഞ്ചവിംശതിഃ । മൃതേഽണ്ഡ ഏഷ ഏതസ്മിഞ്ജാതോ മാര്തണ്ഡശബ്ദഭാക്
സൂര്യനും അണ്ഡവും തമ്മിൽ ഇരുപത്തഞ്ചു കോടി അളവുണ്ട്; അണ്ഡം നശിക്കുമ്പോൾ, അതിൽ മാർതാണ്ഡൻ എന്നറിയപ്പെടുന്നവൻ ജനിക്കുന്നു.
ഹിരണ്യഗര്ഭ ഇതി യദ്ധിരണ്യാണ്ഡസമുദ്ഭവഃ । സൂര്യേണ ഹി വിഭജ്യന്തേ ദിശഃ ഖം ദ്യൌര്മഹീഭിദാ
ഹിരണ്യഗർഭൻ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നത്, ഹിരണ്യ അണ്ഡത്തിൽ നിന്നാണ് അവൻ ഉദിക്കുന്നത്. സൂര്യൻ ദിക്കുകളും ആകാശവും ദ്യുൽക്കവും ഭൂമിയും വിഭജിക്കുന്നു.
സ്വര്ഗാപവര്ഗൌ നരകാ രസൌകാംസി ച സര്വശഃ । ദേവതിര്യങ്മനുഷ്യാണാം സരീസൃപസവീരുധാമ്
സ്വർഗ്ഗം, മോക്ഷം, നരകങ്ങൾ, ജലത്തിലെ എല്ലാ പ്രദേശങ്ങൾ, ദേവന്മാർ, മൃഗങ്ങൾ, മനുഷ്യർ, പാമ്പുകൾ, സസ്യങ്ങൾ—
സര്വജീവനികായാനാം സൂര്യ ആത്മാ ദൃഗീശ്വരഃ । ഏതാവാന്ഭൂമണ്ഡലസ്യ സന്നിവേശ ഉദാഹൃതഃ
എല്ലാ ജീവജാലങ്ങൾക്കും സൂര്യൻ ആത്മാവും ദൃഷ്ടിയുടെ ഇശ്വരനുമാണ്; ഭൂമണ്ഡലത്തിന്റെ ക്രമീകരണം ഇതുപോലെയാണ് വിശദീകരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത്.
ഏതേന ഹി ദിവോ മാനം വര്ണയന്തി ച തദ്വിദഃ । ദ്വിദലാനാം ച നിഷ്പാവാദീനാം ച ദലയോര്യഥാ
ഇതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ, ആകാശത്തിന്റെ അളവ് അറിയുന്നവർ വിവരിക്കുന്നു; വിഭജിച്ചിരിക്കുന്ന പയർകാളുകൾക്കും മറ്റ് വിത്തുകൾക്കും പോലെ.
അന്തരേണ തയോരന്തരിക്ഷം തദുഭയസന്ധിതമ് । യന്മധ്യഗശ്ച ഭഗവാന് ഭാനുര്വൈ തപതാം വരഃ
അവയുടെ ഇടയിൽ അന്തരീക്ഷം ഉണ്ട്, ഇരുവശത്തും ചേർന്നിരിക്കുന്നു; അതിന്റെ നടുവിൽ ഭഗവാൻ സൂര്യൻ, പ്രകാശമുള്ളവരിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ, നിലകൊള്ളുന്നു.
ആതപേന ത്രിലോകം ച പ്രതപത്യേവ ഭാസയന് । ഉത്തരായണമാസാദ്യ ഗതിമാന്ദ്യം വിതന്വതേ
തന്റെ ചൂടിലൂടെ, സൂര്യൻ മൂന്നു ലോകങ്ങളെയും പ്രകാശിപ്പിക്കുകയും ദഹിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു; ഉത്തരായണം എത്തുമ്പോൾ, അവൻ ഗതിയുടെ മന്ദത വരുത്തുന്നു.
ആരോഹണസ്ഥാനമസൌ ഗത്വാഹോ ദൈര്ധ്യമാചരേത് । ദക്ഷിണായനമാസാദ്യ ഗതിശൈഘ്ര്യം വിതന്വതേ
ആരോഹണസ്ഥാനം എത്തിയാൽ, അവൻ പകലിന്റെ ദൈർഘ്യം വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നു; ദക്ഷിണായനം എത്തിയാൽ, ഗതിയുടെ വേഗത വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നു.
അവരോഹസ്ഥാനമസൌ ഗച്ഛന്ഹ്രസ്വം ദിനം ചരേത് । വിഷുവത്സംജ്ഞമാസാദ്യ ഗതിസാമ്യം വിതന്വതേ
അവരോഹണസ്ഥാനം എത്തുമ്പോൾ, പകൽ കുറയുന്നു; വിഷുവിന്റെ സ്ഥാനത്ത് എത്തുമ്പോൾ, ഗതിയിൽ സമത്വം വരുന്നു.
സമസ്ഥാനമഥാസാദ്യ ദിനസാമ്യം കരോതി ച । യദാ ച മേഷതുലയോഃ സഞ്ചരേദ്ധി ദിവാകരഃ
സമസ്ഥാനം എത്തിയാൽ, പകൽ-രാത്രികൾക്ക് സമത്വം വരുന്നു; സൂര്യൻ മേടവും തുലാമും കടന്നുപോകുമ്പോൾ—
സമാനാനി ത്വഹോരാത്രാണ്യാതനോതി ത്രയീമയഃ । വൃഷാദിപഞ്ചസു യദാ രാശിഷ്വര്കോ വിരോചതേ
അപ്പോൾ, പകൽ-രാത്രികൾ സമമായിരിക്കുന്നു, ത്രയീവിദ്യയാൽ നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; സൂര്യൻ വൃഷഭം തുടങ്ങി അഞ്ചു രാശികളിൽ പ്രകാശിക്കുമ്പോൾ—
തദാഹാനി ച വര്ധന്തേ രാത്രയോഽപി ഹ്രസന്തി ച । വൃശ്ചികാദിഷു സൂര്യോ ഹി യദാ സഞ്ചരതേ രവിഃ
അപ്പോൾ പകലുകൾ വർദ്ധിക്കുകയും, രാത്രികൾ കുറയുകയും ചെയ്യുന്നു; വൃശ്ചികം തുടങ്ങി രാശികളിൽ സൂര്യൻ സഞ്ചരിക്കുമ്പോൾ—
തദാപീമാന്യഹോരാത്രാണി ഭവന്തി വിപര്യയാത്
അപ്പോഴും ഈ പകലുകളും രാത്രികളും മറുവശത്തായി നടക്കുന്നു.
ഭുവനകോശവര്ണനേ സൂര്യഗതിവര്ണനമ് ശ്രീനാരായണ ഉവാച അതഃ പരം പ്രവക്ഷ്യാമി ഭാനോര്ഗമനമുത്തമമ് । ശീഘ്രമന്ദാദിഗതിഭിസ്ത്രിവിധം ഗമനം രവേഃ
ശ്രീനാരായണൻ പറഞ്ഞു: ഇനി ഞാൻ സൂര്യന്റെ അതിമനോഹരമായ സഞ്ചാരം വിശദീകരിക്കാം. സൂര്യന്റെ സഞ്ചാരം മൂന്നു വിധമാണ്—വേഗത്തിൽ, മന്ദഗതിയിൽ, ഇടത്തരം.
സര്വഗ്രഹാണാം ത്രീണ്യേവ സ്ഥാനാനി സുരസത്തമ । സ്ഥാനം ജാരദ്ഗവം മധ്യം തഥൈരാവതമുത്തരമ്
ദേവന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായവനേ, എല്ലാ ഗ്രഹങ്ങൾക്കും മൂന്നു സ്ഥാനങ്ങൾ മാത്രമേയുള്ളൂ: ജാരദ്ഗവം, മധ്യസ്ഥാനം, അഥവാ ഐരാവതം എന്ന വടക്കൻ സ്ഥാനം.
വൈശ്വാനരം ദക്ഷിണതോ നിര്ദിഷ്ടമിതി തത്ത്വതഃ । അശ്വിനീ കൃത്തികാ യാമ്യാ നാഗവീഥീതി ശബ്ദിതാ
വൈശ്വാനരം ദക്ഷിണഭാഗത്ത് സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു എന്ന് സത്യമായി പറയപ്പെടുന്നു. അശ്വിനി, കൃത്തിക, യാമ്യ എന്നിങ്ങനെ നാഗവീഥി എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നു.
രോഹിണ്യാര്ദ്രാ മൃഗശിരോ ഗജവീഥ്യഭിധീയതേ । പുഷ്യാശ്ലേഷാ തഥാഽഽദിത്യാ വീഥീ ചൈരാവതീ സ്മൃതാ
രോഹിണി, ആർദ്ര, മൃഗശിരസ് എന്നിവയെ ഗജവീഥി എന്ന് വിളിക്കുന്നു. പുഷ്യ, ശ്ലേഷ, ആദിത്യ എന്നിവ ഐരാവതവീഥി എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നു.
ഏതാസ്തു വീഥയസ്തിസ്ര ഉത്തരോ മാര്ഗ ഉച്യതേ । തഥാ ദ്വേ ചാപി ഫല്ഗുന്യൌ മഘാ ചൈവാര്ഷഭീ മതാ
ഈ മൂന്നു വീഥികളും വടക്കൻ മാർഗം എന്ന് പറയുന്നു. അതുപോലെ രണ്ട് ഫല്ഗുനികളും മഘയും വൃഷഭവീഥി എന്നറിയപ്പെടുന്നു.
ഹസ്തശ്ചിത്രാ തഥാ സ്വാതീ ഗോവീഥീതി തു ശബ്ദിതാ । ജ്യേഷ്ഠാ വിശാഖാനുരാധാ വീഥീ ജാരദ്ഗവീ മതാ
ഹസ്ത, ചിത്ര, സ്വാതി എന്നിവയെ ഗോവീഥി എന്ന് വിളിക്കുന്നു. ജ്യേഷ്ഠ, വിശാഖ, അനുരാധ എന്നിവ ജാരദ്ഗവവീഥി എന്നറിയപ്പെടുന്നു.
ഏതാസ്തു വീഥയസ്തിസ്രോ മധ്യമോ മാര്ഗ ഉച്യതേ । മൂലാഷാഢോത്തരാഷാഢാ അജവീഥ്യഭിശബ്ദിതാ
ഈ മൂന്നു വീഥികളും മധ്യസ്ഥ മാർഗം എന്ന് പറയുന്നു. മൂല, ആശാഢ, ഉത്തരാശാഢ എന്നിവയെ അജവീഥി എന്ന് വിളിക്കുന്നു.
ശ്രവണം ച ധനിഷ്ഠാ ച മാര്ഗീ ശതഭിഷക് തഥാ । വൈശ്വാനരീ ഭാദ്രപദേ രേവതീ ചൈവ കീര്തിതാ
ശ്രവണവും ധനിഷ്ഠയും മാർഗിയും ശതഭിഷയും വൈശ്വാനരവീഥി എന്ന് അറിയപ്പെടുന്നു. ഭാദ്രപദയും രേവതിയും കൂടി പറയപ്പെടുന്നു.
ഏതാസ്തു വീഥയസ്തിസ്രോ ദക്ഷിണോ മാര്ഗ ഉച്യതേ । ഉത്തരായണമാസാദ്യ യുഗാക്ഷാന്തര്നിബദ്ധയോഃ
ഈ മൂന്നു വീഥികളും ദക്ഷിണ മാർഗം എന്ന് പറയുന്നു. സൂര്യൻ ഉത്തരായണം എത്തുമ്പോൾ, അവൻ ഇരട്ട പാശങ്ങളിൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.