ഉപാധിഭേദാദ്ഭിന്നാഹം ഘടാകാശാദയോ യഥാ । ഉച്ചനീചാദിവസ്തൂനി ഭാസയന്ഭാസ്കരഃ സദാ
പാത്രത്തിനുള്ളിലെ ആകാശം പോലുള്ള വ്യത്യാസങ്ങൾ കൊണ്ടാണ് ഞാൻ വിഭജിച്ചിരിക്കുന്നു എന്ന് തോന്നുന്നത്. അതുപോലെ, സൂര്യൻ ഉയർന്നതും താഴ്ന്നതുമായ എല്ലാ വസ്തുക്കളെയും എപ്പോഴും പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നു.
ന ദുഷ്യതി തഥൈവാഹം ദോഷൈര്ലിപ്താ കദാപി ന । മയി ബുദ്ധ്യാദികര്തൃത്വമധ്യസ്യൈവാപരേ ജനാഃ
അതുപോലെ, എപ്പോഴും എനിക്ക് ദോഷങ്ങൾ പതിയുകയോ അങ്ങിനെ അകപ്പിക്കുകയോ ചെയ്യില്ല. ചിലർ എനിക്ക് ബുദ്ധിയുടെയും മറ്റും കർമ്മം ചുമത്തുന്നു, പക്ഷേ അത് അവരിൽ ഉള്ള ഭ്രമം കൊണ്ടാണ്.
വദന്തി ചാത്മാ കര്മേതി വിമൂഢാ ന സുബുദ്ധയഃ । അജ്ഞാനഭേദതസ്തദ്വന്മായായാ ഭേദതസ്തഥാ
അജ്ഞാനികൾ മാത്രമാണ് ആത്മാവാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത് എന്ന് പറയുന്നത്; ജ്ഞാനികൾ അങ്ങനെയല്ല. അതെ, മായയാൽ വ്യത്യാസങ്ങൾ ഉണ്ടാകുന്നതുപോലെയാണ് ഇത്.
ജീവേശ്വരവിഭാഗശ്ച കല്പിതോ മായയൈവ തു । ഘടാകാശമഹാകാശവിഭാഗഃ കല്പിതോ യഥാ
ജീവനും പരമേശ്വരനും ഉള്ള വ്യത്യാസം മായയാൽ മാത്രം സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടതാണ്; പാത്രത്തിനുള്ളിലെ ആകാശവും വലിയ ആകാശവും വ്യത്യസ്തമാണെന്നു കരുതുന്നതുപോലെ.
തഥൈവ കല്പിതോ ഭേദോ ജീവാത്മപരമാത്മനോഃ । യഥാ ജീവബഹൂത്വം ച മായയൈവ ന ച സ്വതഃ
ജീവാത്മാവിനും പരമാത്മാവിനും ഉള്ള വ്യത്യാസവും മായയാൽ മാത്രം സങ്കല്പിതമാണ്; ജീവന്മാരുടെ ബഹുത്വവും സ്വഭാവത്തിൽ നിന്നല്ല, മായയാൽ മാത്രമാണ്.
തഥേശ്വരബഹുത്വം ച മായയാ ന സ്വഭാവതഃ । ദേഹേന്ദ്രിയാദിസങ്ഘാതവാസനാഭേദഭേദിതാ
അതുപോലെ, പല ഇശ്വരന്മാരുണ്ടെന്ന ധാരണയും മായയാൽ മാത്രമാണ്, സ്വഭാവത്തിൽ നിന്നല്ല; ശരീരം, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ, വാസനകൾ എന്നിവയുടെ വ്യത്യാസം കൊണ്ടാണ് ഈ ഭേദം.
അവിദ്യാ ജീവഭേദസ്യ ഹേതുര്നാന്യഃ പ്രകീര്തിതഃ । ഗുണാനാം വാസനാഭേദഭേദിതാ യാ ധരാധര
ജീവന്മാരുടെ വ്യത്യാസത്തിന് കാരണം അജ്ഞാനമാണ്, വേറൊന്നുമല്ല എന്നു പറയുന്നു; ഗുണങ്ങളുടെ വാസനകളുടെ വ്യത്യാസം കൊണ്ടാണ് ഈ ഭേദം, ഹിമവാനേ.
മായാ സാ പരഭേദസ്യ ഹേതുര്നാന്യഃ കദാചന । മയി സര്വമിദം പ്രോതമോതം ച ധരണീധര
പരസ്പര വ്യത്യാസങ്ങൾക്ക് കാരണം മായയാണു മാത്രം, വേറൊന്നുമില്ല. ഈ എല്ലാം എന്റെ ഉള്ളിലും പുറത്തും ചേർന്നിരിക്കുന്നു, ഭൂമിയുടെ രാജാവേ.
ഈശ്വരോഽഹം ച സൂത്രാത്മാ വിരാഡാത്മാഹമസ്മി ച । ബ്രഹ്മാഹം വിഷ്ണുരുദ്രൌ ച ഗൌരീ ബ്രാഹ്മീ ച വൈഷ്ണാവീ
ഞാനാണ് ഇശ്വരൻ, സുത്രാത്മാവ്, വിശ്വരൂപൻ; ഞാനാണ് ബ്രഹ്മാവ്, വിഷ്ണു, രുദ്രൻ, ഗൗരിയും ബ്രാഹ്മിയും വൈഷ്ണവിയും.
സൂര്യോഽഹം താരകാശ്ചാഹം താരകേശസ്തഥാസ്മ്യഹമ് । പശുപക്ഷിസ്വരൂപാഹം ചാണ്ഡാലോഽഹം ച തസ്കരഃ
ഞാനാണ് സൂര്യൻ, ഞാനാണ് നക്ഷത്രങ്ങൾ, ഞാനാണ് നക്ഷത്രങ്ങളുടെ നാഥൻ; ഞാനാണ് മൃഗങ്ങളുടെയും പക്ഷികളുടെയും രൂപം, ഞാനാണ് ചാണ്ഡാളനും കള്ളനും.
വ്യാധോഽഹം ക്രൂരകര്മാഹം സത്കര്മാഹം മഹാജനഃ । സ്ത്രീപുന്നപുംസകാകാരോഽപ്യഹമേവ ന സംശയഃ
ഞാനാണ് വേട്ടക്കാരൻ, ഞാനാണ് ക്രൂരകർമ്മം ചെയ്യുന്നവൻ, ഞാനാണ് സത്കർമ്മം ചെയ്യുന്നവൻ, മഹാജനൻ; സ്ത്രീ, പുരുഷൻ, നപുംസകൻ എന്നിങ്ങനെയുള്ള എല്ലാ രൂപവും ഞാനാണ്, സംശയമില്ല.
യച്ച കിഞ്ചിത്ക്വചിദ്വസ്തു ദൃശ്യതേ ശ്രൂയതേഽപി വാ । അന്തര്ബഹിശ്ച തത്സര്വം വ്യാപ്യാഹം സര്വദാ സ്ഥിതാ
എവിടെയെങ്കിലും കാണപ്പെടുന്നോ കേൾക്കപ്പെടുന്നോ ഉള്ള ഏതു വസ്തുവും, അകത്തും പുറത്തും എല്ലായിടത്തും ഞാൻ വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു, എപ്പോഴും നിലകൊള്ളുന്നു.
ന തദസ്തി മയാ ത്യക്തം വസ്തു കിഞ്ചിച്ചരാചരമ് । യദ്യസ്തി ചേത്തച്ഛൂന്യം സ്യാദ്വന്ധ്യാപുത്രോപമം ഹി തത്
എന്നാൽ ഞാൻ ഉപേക്ഷിച്ചിട്ടുള്ള ഒരു ചലനശൂന്യമായ വസ്തുവും ഇല്ല; അങ്ങനെയൊന്നുണ്ടെങ്കിൽ അത് ശൂന്യമായിരിക്കും, വന്ധ്യയുടെ മകനുപോലെ.
രജ്ജുര്യഥാ സര്പമാലാഭേദൈരേകാ വിഭാതി ഹി । തഥൈവേശാദിരൂപേണ ഭാമ്യഹം നാത്ര സംശയഃ
ഒരു കയർ പാമ്പായോ മാലയായോ തോന്നുന്നതുപോലെ, ഞാൻ ഇശ്വരൻ തുടങ്ങിയ പല രൂപങ്ങളിലും പ്രകാശിക്കുന്നു, ഇതിൽ സംശയമില്ല.
അധിഷ്ഠാനാതിരേകേണ കല്പിതം തന്ന ഭാസതേ । തസ്മാന്മത്സത്തയൈവൈതത്സത്താവാന്നാന്യഥാ ഭവേത്
അധിഷ്ഠാനത്തിൽ നിന്ന് വേറിട്ടു സങ്കല്പിച്ചിരിക്കുന്നതൊന്നും വെളിച്ചം പ്രാപിക്കില്ല; അതുകൊണ്ട് എന്റെ സാന്നിധ്യത്താൽ മാത്രമേ ഈ സൃഷ്ടി നിലനിൽക്കുകയുള്ളൂ, വേറൊന്നുമല്ല.
ഹിമാലയ ഉവാച യഥാ വദസി ദേവേശി സമഷ്ട്യാഽഽത്മവപുസ്ത്വിദമ് । തഥൈവ ദ്രഷ്ടുമിച്ഛാമി യദി ദേവി കൃപാ മയി
ഹിമവാൻ പറഞ്ഞു: ദേവതകളുടെ ദേവിയായ ദേവി, ഈ ലോകം നിന്റെ സമസ്തരൂപമാണെന്ന് നീ പറഞ്ഞതുപോലെ അതിനെ ഞാൻ കാണാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു, ദേവി, ദയവായി എനിക്ക് കൃപ കാണിക്കുമോ.
വ്യാസ ഉവാച ഇതി തസ്യ വചഃ ശ്രുത്വാ സര്വേ ദേവാഃ സവിഷ്ണവഃ । നനന്ദുര്മുദിതാത്മാനഃ പൂജയന്തശ്ച തദ്വചഃ
വ്യാസൻ പറഞ്ഞു: ഹിമവാന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ, വിഷ്ണുവിനോടൊപ്പം എല്ലാ ദേവതകളും ഹർഷത്തോടെ ആ വാക്കുകൾ ആദരിച്ച് സന്തോഷിച്ചു.
അഥ ദേവമതം ജ്ഞാത്വാ ഭക്തകാമദുഘാ ശിവാ । അദര്ശയന്നിജം രൂപം ഭക്തകാമപ്രപൂരിണീ
അപ്പോൾ, ദേവതകളുടെ മനസ്സിലുള്ള ആഗ്രഹം മനസ്സിലാക്കി, ഭക്തരുടെ ഇഷ്ടങ്ങൾ നിറവേറ്റുന്ന ശിവയായ ദേവി, തന്റെ യഥാർത്ഥ രൂപം അവർക്കു കാണിച്ചു, ഭക്തരുടെ ആഗ്രഹം പൂർണ്ണമാക്കി.
അപശ്യംസ്തേ മഹാദേവ്യാ വിരാഡ്രൂപം പരാത്പരമ് । ദ്യൌര്മസ്തകം ഭവേദ്യസ്യ ചന്ദ്രസൂര്യൌ ച ചക്ഷുഷീ
അവർക്കു മഹാദേവിയുടെ അതി പരമമായ രൂപം കാണാൻ സാധിച്ചു. ആ രൂപത്തിന് തലാകാശം, കണ്ണുകൾ സൂര്യനും ചന്ദ്രനും ആയിരുന്നു.
ദിശഃ ശ്രോത്രേ വചോ ദേവാഃ പ്രാണോ വായുഃ പ്രകീര്തിതഃ । വിശ്വം ഹൃദയമിത്യാഹുഃ പൃഥിവീ ജഘനം സ്മൃതമ്
ദിശകൾ അവളുടെ ചെവികൾ, ദേവന്മാർ അവളുടെ വാക്ക്, വായു അവളുടെ ശ്വാസം, ഈ സർവ്വലോകം അവളുടെ ഹൃദയം, ഭൂമി അവളുടെ കമരം എന്നാണ് പറയുന്നത്.
നഭസ്തലം നാഭിസരോ ജ്യോതിശ്ചക്രമുരഃസ്ഥലമ് । മഹര്ലോകസ്തു ഗ്രീവാ സ്യാജ്ജനോലോകോ മുഖം സ്മൃതമ്
ആകാശം അവളുടെ നാഭി, പ്രകാശവലയം അവളുടെ നെഞ്ച്, മഹർലോകം അവളുടെ കഴുത്ത്, ജനലോകം അവളുടെ വായ് എന്നാണ് ഓർക്കപ്പെടുന്നത്.
തപോലോകോ രരാടിസ്തു സത്യലോകാദധഃ സ്ഥിതഃ । ഇന്ദ്രാദയോ ബാഹവഃ സ്യുഃ ശബ്ദഃ ശ്രോത്രം മഹേശിതുഃ
തപോലോകം അവളുടെ തൊണ്ട, സത്യലോകം അതിന് താഴെ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു. ഇന്ദ്രനും മറ്റു ദേവന്മാരും അവളുടെ കൈകൾ, ശബ്ദം മഹാദേവിയുടെ ചെവി എന്നാണ് പറയുന്നത്.
നാസത്യദസ്രൌ നാസേ സ്തോ ഗന്ധോ ഘ്രാണം സ്മൃതോ ബുധൈഃ । മുഖമഗ്നിഃ സമാഖ്യാതോ ദിവാരാത്രീ ച പക്ഷ്മണീ
അശ്വിനികൾ അവളുടെ മൂക്കു ചിറകുകൾ, ഗന്ധം ജ്ഞാനികൾ അവളുടെ ഘ്രാണശക്തി എന്നാണ് അറിയുന്നത്. അഗ്നി അവളുടെ വായ്, പകലും രാത്രിയും അവളുടെ കണ്പൊട്ടുകൾ ആണ്.
ബ്രഹ്മസ്ഥാനം ഭ്രൂവിജൃമ്ഭോഽപ്യാപസ്താലുഃ പ്ര്കീര്തിതാഃ । രസോ ജിഹ്വാ സമാഖ്യാതാ യമോ ദംഷ്ട്രാഃ പ്രകീര്തിതാഃ
ബ്രഹ്മാവിന്റെ സ്ഥാനം അവളുടെ കണ്പൗർവം, വെള്ളം അവളുടെ പല്ല്, രുചി അവളുടെ നാവ്, യമൻ അവളുടെ പല്ലുകൾ എന്നാണ് പറയുന്നത്.
ദന്താഃ സ്നേഹകലാ യസ്യ ഹാസോ മായാ പ്രകീര്തിതാ । സര്ഗസ്ത്വപാങ്ഗമോക്ഷഃ സ്യാദ് വ്രീഡോര്ധ്വോഷ്ഠോ മഹേശിതുഃ
അവളുടെ പല്ലുകൾ സ്നേഹത്തിന്റെ ഘട്ടങ്ങൾ, ചിരി മായയാണ്. സൃഷ്ടി അവളുടെ കൺചിമ്മൽ, ലജ്ജ അവളുടെ മേൽതോടാണ്.
ലോഭഃ സ്യാദധരോഷ്ഠോഽസ്യാധര്മമാര്ഗസ്തു പൃഷ്ഠഭൂഃ । പ്രജാപതിശ്ച മേഢ്രം സ്യാദ്യഃ സ്രഷ്ടാ ജഗതീതലേ
ലോഭം അവളുടെ കീഴ്ത്തോട്, അധർമ്മത്തിന്റെ വഴി അവളുടെ പുറം, ഭൂമിയിൽ സൃഷ്ടാവ് ആയ പ്രജാപതി അവളുടെ ജനനേന്ദ്രിയമാണ്.
കുക്ഷിഃ സമുദ്രാ ഗിരയോഽസ്ഥീനി ദേവ്യാ മഹേശിതുഃ । നദ്യോ നാഡ്യഃ സമാഖ്യാതാ വൃക്ഷാഃ കേശാഃ പ്രകീര്തിതാഃ
അവളുടെ വയറാണ് സമുദ്രങ്ങൾ, അസ്ഥികൾ മലകൾ, നാഡികൾ നദികൾ, മുടി മരങ്ങൾ എന്നാണ് മഹാദേവിയെ കുറിച്ച് പറയുന്നത്.
കൌമാരയൌവനജരാ വയോഽസ്യ ഗതിരുത്തമാ । ബലാഹകാസ്തു കേശാഃ സ്യുഃ സന്ധ്യേ തേ വാസസീ വിഭോ
കൗമാരം, യൗവനം, വൃദ്ധാവസ്ഥ ഇവ അവളുടെ പ്രധാന ഗതികളാണ്. മേഘങ്ങൾ അവളുടെ മുടി, സന്ധ്യകൾ അവളുടെ വസ്ത്രങ്ങളാണ്.
രാജഞ്ഛ്രീജഗദമ്ബായാശ്ചന്ദ്രമാസ്തു മനഃ സ്മൃതഃ । വിജ്ഞാനശക്തിസ്തു ഹരീ രുദ്രോഽന്തഃകരണം സ്മൃതമ്
രാജാവേ, ജഗദംബയുടെ മനസ്സാണ് ചന്ദ്രൻ എന്നാണ് ഓർക്കപ്പെടുന്നത്. വിജ്ഞാനശക്തി വിഷ്ണുവും, രുദ്രൻ അവളുടെ അന്തഃകരണവുമാണ്.
അശ്വാ ഹി ജാതയഃ സര്വാഃ ശ്രോണിദേശേ സ്ഥിതാ വിഭോഃ । അതലാദിമഹാലോകാഃ കട്യധോഭാഗതാം ഗതാഃ
ഭോ, അവളുടെ കമരഭാഗത്ത് എല്ലാ കുതിരവംശങ്ങളും സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു. അതല മുതലായ മഹാലോകങ്ങൾ അവളുടെ കട്ടിയുടെ താഴെ ഭാഗത്താണ്.