സര്വജ്ഞഃ സര്വകര്താ ച സര്വാനുഗ്രഹകാരകഃ । അവിദ്യായാം തു യത്കിഞ്ചിത്പ്രതിബിമ്ബം നഗാധിപ
അവൻ എല്ലാം അറിയുന്നവനും, എല്ലാം ചെയ്യുന്നവനും, എല്ലാവർക്കും അനുഗ്രഹം നൽകുന്നവനും ആകുന്നു. പക്ഷേ, അവിദ്യയിൽ പ്രതിബിംബം ഉണ്ടാകുമ്പോൾ, പർവ്വതാധിപനേ—
തദേവ ജീവസംജ്ഞം സ്യാത്സര്വദുഃഖാശ്രയം പുനഃ । ദ്വയോരപീഹ സമ്പ്രോക്തം ദേഹത്രയമവിദ്യയാ
—അത് ജീവൻ എന്നാണു വിളിക്കുന്നത്, എല്ലാദുഃഖങ്ങളുടെ ആധാരവും. ഇവരുടേയും മൂന്നു ശരീരങ്ങൾ അവിദ്യയാൽ ഉണ്ടാകുന്നു എന്ന് ഇവിടെ പറയുന്നു.
ദേഹത്രയാഭിമാനാച്ചാപ്യഭൂന്നാമത്രയം പുനഃ । പ്രാജ്ഞസ്തു കാരണാത്മാ സ്യാത്സൂക്ഷ്മദേഹീ തു തൈജസഃ
മൂന്നു ശരീരങ്ങളോടുള്ള ഐക്യത്തിൽ നിന്നാണ് മൂന്നു പേരുകളും ഉണ്ടാകുന്നത്. കാരണശരീരത്തിൽ പ്രാജ്ഞൻ, സൂക്ഷ്മശരീരത്തിൽ തൈജസൻ.
സ്ഥൂലദേഹീ തു വിശ്വാഖ്യസ്ത്രിവിധഃ പരികീര്തിതഃ । ഏവമീശോഽപി സമ്പ്രോക്ത ഈശസൂത്രവിരാട്പദൈഃ
സ്ഥൂലശരീരത്തിൽ വിശ്വൻ എന്ന് വിളിക്കുന്നു; ഇതുപോലെ തന്നെ ഈശ്വരനും ഈശൻ, സൂത്രൻ, വിരാട് എന്നിങ്ങനെ അറിയപ്പെടുന്നു.
പ്രഥമോ വ്യഷ്ടിരൂപസ്തു സമഷ്ട്യാത്മാ പരഃ സ്മൃതഃ । സ ഹി സര്വേശ്വരഃ സാക്ഷാജ്ജീവാനുഗ്രഹകാമ്യയാ
ആദ്യത്തേത് വ്യഷ്ടിരൂപമാണ്, സമഷ്ടിരൂപം പരമാവധി എന്ന് കരുതപ്പെടുന്നു. അവൻ സാക്ഷാൽ സർവ്വേശ്വരൻ, ജീവന്മാരെ അനുഗ്രഹിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ.
കരോതി വിവിധം വിശ്വം നാനാഭോഗാശ്രയം പുനഃ । മച്ഛക്തിപ്രേരിതോ നിത്യം മയി രാജന്പ്രകല്പിതഃ
അവൻ എന്റെ ശക്തിയിൽ പ്രേരിതനായി, രാജാവേ, എല്ലാത്തരം ഭോഗങ്ങൾക്കായുള്ള വൈവിധ്യമാർന്ന ലോകം സൃഷ്ടിക്കുന്നു; എല്ലാം എന്നിൽ ആധാരമാക്കി നിലനിൽക്കുന്നു.
ശ്രീദേവീവിരാഡ്രൂപദര്ശനസഹിതം ദേവകൃതതത്സ്തവവര്ണനമ് ദേവ്യുവാച മന്മായാശക്തിസംക്ലൃപ്തം ജഗത്സര്വം ചരാചരമ് । സാപി മത്തഃ പൃഥങ്മായാ നാസ്ത്യേവ പരമാര്ഥതഃ
എന്റെ മായാശക്തിയാൽ സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടതാണ് സകല ചലനസ്ഥിരജഗത്തും. എന്നിൽ നിന്ന് വേറിട്ടു മായയെന്നു യഥാർത്ഥത്തിൽ ഒന്നുമില്ല.
വ്യവഹാരദൃശാ സേയം വിദ്യാ മായേതി വിശ്രുതാ । തത്ത്വദൃഷ്ട്യാ തു നാസ്ത്യേവ തത്ത്വമേവാസ്തി കേവലമ്
ലോകവ്യവഹാരത്തിൽ ഇത് വിദ്യയോ മായയോ എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ യഥാർത്ഥത്തിൽ അതൊന്നുമില്ല, സത്യം മാത്രം നിലനിൽക്കുന്നു.
സാഹം സര്വം ജഗത്സൃഷ്ട്വാ തദന്തഃ പ്രവിശാമ്യഹമ് । മായാകര്മാദിസഹിതാ ഗിരേ പ്രാണപുരഃസരാ
ഞാൻ ഈ ലോകം സൃഷ്ടിച്ച് അതിനകത്ത് പ്രവേശിക്കുന്നു; മായയും കര്മ്മവും മറ്റും ചേർന്ന്, പ്രാണൻ മുൻപിൽ നിന്ന്, പർവ്വതമേ.
ലോകാന്തരഗതിര്നോചേത്കഥം സ്യാദിതി ഹേതുനാ । യഥാ യഥാ ഭവന്ത്യേവ മായാഭേദാസ്തഥാ തഥാ
അല്ലെങ്കിൽ ലോകങ്ങളിൽ സഞ്ചാരം എങ്ങനെ സാധിക്കും? മായയുടെ ഭേദങ്ങൾ എങ്ങനെയുണ്ടാകുന്നു, അതുപോലെ അവയുടെ ഫലങ്ങളും ഉണ്ടാകുന്നു.
ഉപാധിഭേദാദ്ഭിന്നാഹം ഘടാകാശാദയോ യഥാ । ഉച്ചനീചാദിവസ്തൂനി ഭാസയന്ഭാസ്കരഃ സദാ
പാത്രത്തിനുള്ളിലെ ആകാശം പോലുള്ള വ്യത്യാസങ്ങൾ കൊണ്ടാണ് ഞാൻ വിഭജിച്ചിരിക്കുന്നു എന്ന് തോന്നുന്നത്. അതുപോലെ, സൂര്യൻ ഉയർന്നതും താഴ്ന്നതുമായ എല്ലാ വസ്തുക്കളെയും എപ്പോഴും പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നു.
ന ദുഷ്യതി തഥൈവാഹം ദോഷൈര്ലിപ്താ കദാപി ന । മയി ബുദ്ധ്യാദികര്തൃത്വമധ്യസ്യൈവാപരേ ജനാഃ
അതുപോലെ, എപ്പോഴും എനിക്ക് ദോഷങ്ങൾ പതിയുകയോ അങ്ങിനെ അകപ്പിക്കുകയോ ചെയ്യില്ല. ചിലർ എനിക്ക് ബുദ്ധിയുടെയും മറ്റും കർമ്മം ചുമത്തുന്നു, പക്ഷേ അത് അവരിൽ ഉള്ള ഭ്രമം കൊണ്ടാണ്.
വദന്തി ചാത്മാ കര്മേതി വിമൂഢാ ന സുബുദ്ധയഃ । അജ്ഞാനഭേദതസ്തദ്വന്മായായാ ഭേദതസ്തഥാ
അജ്ഞാനികൾ മാത്രമാണ് ആത്മാവാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത് എന്ന് പറയുന്നത്; ജ്ഞാനികൾ അങ്ങനെയല്ല. അതെ, മായയാൽ വ്യത്യാസങ്ങൾ ഉണ്ടാകുന്നതുപോലെയാണ് ഇത്.
ജീവേശ്വരവിഭാഗശ്ച കല്പിതോ മായയൈവ തു । ഘടാകാശമഹാകാശവിഭാഗഃ കല്പിതോ യഥാ
ജീവനും പരമേശ്വരനും ഉള്ള വ്യത്യാസം മായയാൽ മാത്രം സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടതാണ്; പാത്രത്തിനുള്ളിലെ ആകാശവും വലിയ ആകാശവും വ്യത്യസ്തമാണെന്നു കരുതുന്നതുപോലെ.
തഥൈവ കല്പിതോ ഭേദോ ജീവാത്മപരമാത്മനോഃ । യഥാ ജീവബഹൂത്വം ച മായയൈവ ന ച സ്വതഃ
ജീവാത്മാവിനും പരമാത്മാവിനും ഉള്ള വ്യത്യാസവും മായയാൽ മാത്രം സങ്കല്പിതമാണ്; ജീവന്മാരുടെ ബഹുത്വവും സ്വഭാവത്തിൽ നിന്നല്ല, മായയാൽ മാത്രമാണ്.
തഥേശ്വരബഹുത്വം ച മായയാ ന സ്വഭാവതഃ । ദേഹേന്ദ്രിയാദിസങ്ഘാതവാസനാഭേദഭേദിതാ
അതുപോലെ, പല ഇശ്വരന്മാരുണ്ടെന്ന ധാരണയും മായയാൽ മാത്രമാണ്, സ്വഭാവത്തിൽ നിന്നല്ല; ശരീരം, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ, വാസനകൾ എന്നിവയുടെ വ്യത്യാസം കൊണ്ടാണ് ഈ ഭേദം.
അവിദ്യാ ജീവഭേദസ്യ ഹേതുര്നാന്യഃ പ്രകീര്തിതഃ । ഗുണാനാം വാസനാഭേദഭേദിതാ യാ ധരാധര
ജീവന്മാരുടെ വ്യത്യാസത്തിന് കാരണം അജ്ഞാനമാണ്, വേറൊന്നുമല്ല എന്നു പറയുന്നു; ഗുണങ്ങളുടെ വാസനകളുടെ വ്യത്യാസം കൊണ്ടാണ് ഈ ഭേദം, ഹിമവാനേ.
മായാ സാ പരഭേദസ്യ ഹേതുര്നാന്യഃ കദാചന । മയി സര്വമിദം പ്രോതമോതം ച ധരണീധര
പരസ്പര വ്യത്യാസങ്ങൾക്ക് കാരണം മായയാണു മാത്രം, വേറൊന്നുമില്ല. ഈ എല്ലാം എന്റെ ഉള്ളിലും പുറത്തും ചേർന്നിരിക്കുന്നു, ഭൂമിയുടെ രാജാവേ.
ഈശ്വരോഽഹം ച സൂത്രാത്മാ വിരാഡാത്മാഹമസ്മി ച । ബ്രഹ്മാഹം വിഷ്ണുരുദ്രൌ ച ഗൌരീ ബ്രാഹ്മീ ച വൈഷ്ണാവീ
ഞാനാണ് ഇശ്വരൻ, സുത്രാത്മാവ്, വിശ്വരൂപൻ; ഞാനാണ് ബ്രഹ്മാവ്, വിഷ്ണു, രുദ്രൻ, ഗൗരിയും ബ്രാഹ്മിയും വൈഷ്ണവിയും.
സൂര്യോഽഹം താരകാശ്ചാഹം താരകേശസ്തഥാസ്മ്യഹമ് । പശുപക്ഷിസ്വരൂപാഹം ചാണ്ഡാലോഽഹം ച തസ്കരഃ
ഞാനാണ് സൂര്യൻ, ഞാനാണ് നക്ഷത്രങ്ങൾ, ഞാനാണ് നക്ഷത്രങ്ങളുടെ നാഥൻ; ഞാനാണ് മൃഗങ്ങളുടെയും പക്ഷികളുടെയും രൂപം, ഞാനാണ് ചാണ്ഡാളനും കള്ളനും.
വ്യാധോഽഹം ക്രൂരകര്മാഹം സത്കര്മാഹം മഹാജനഃ । സ്ത്രീപുന്നപുംസകാകാരോഽപ്യഹമേവ ന സംശയഃ
ഞാനാണ് വേട്ടക്കാരൻ, ഞാനാണ് ക്രൂരകർമ്മം ചെയ്യുന്നവൻ, ഞാനാണ് സത്കർമ്മം ചെയ്യുന്നവൻ, മഹാജനൻ; സ്ത്രീ, പുരുഷൻ, നപുംസകൻ എന്നിങ്ങനെയുള്ള എല്ലാ രൂപവും ഞാനാണ്, സംശയമില്ല.
യച്ച കിഞ്ചിത്ക്വചിദ്വസ്തു ദൃശ്യതേ ശ്രൂയതേഽപി വാ । അന്തര്ബഹിശ്ച തത്സര്വം വ്യാപ്യാഹം സര്വദാ സ്ഥിതാ
എവിടെയെങ്കിലും കാണപ്പെടുന്നോ കേൾക്കപ്പെടുന്നോ ഉള്ള ഏതു വസ്തുവും, അകത്തും പുറത്തും എല്ലായിടത്തും ഞാൻ വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു, എപ്പോഴും നിലകൊള്ളുന്നു.
ന തദസ്തി മയാ ത്യക്തം വസ്തു കിഞ്ചിച്ചരാചരമ് । യദ്യസ്തി ചേത്തച്ഛൂന്യം സ്യാദ്വന്ധ്യാപുത്രോപമം ഹി തത്
എന്നാൽ ഞാൻ ഉപേക്ഷിച്ചിട്ടുള്ള ഒരു ചലനശൂന്യമായ വസ്തുവും ഇല്ല; അങ്ങനെയൊന്നുണ്ടെങ്കിൽ അത് ശൂന്യമായിരിക്കും, വന്ധ്യയുടെ മകനുപോലെ.
രജ്ജുര്യഥാ സര്പമാലാഭേദൈരേകാ വിഭാതി ഹി । തഥൈവേശാദിരൂപേണ ഭാമ്യഹം നാത്ര സംശയഃ
ഒരു കയർ പാമ്പായോ മാലയായോ തോന്നുന്നതുപോലെ, ഞാൻ ഇശ്വരൻ തുടങ്ങിയ പല രൂപങ്ങളിലും പ്രകാശിക്കുന്നു, ഇതിൽ സംശയമില്ല.
അധിഷ്ഠാനാതിരേകേണ കല്പിതം തന്ന ഭാസതേ । തസ്മാന്മത്സത്തയൈവൈതത്സത്താവാന്നാന്യഥാ ഭവേത്
അധിഷ്ഠാനത്തിൽ നിന്ന് വേറിട്ടു സങ്കല്പിച്ചിരിക്കുന്നതൊന്നും വെളിച്ചം പ്രാപിക്കില്ല; അതുകൊണ്ട് എന്റെ സാന്നിധ്യത്താൽ മാത്രമേ ഈ സൃഷ്ടി നിലനിൽക്കുകയുള്ളൂ, വേറൊന്നുമല്ല.
ഹിമാലയ ഉവാച യഥാ വദസി ദേവേശി സമഷ്ട്യാഽഽത്മവപുസ്ത്വിദമ് । തഥൈവ ദ്രഷ്ടുമിച്ഛാമി യദി ദേവി കൃപാ മയി
ഹിമവാൻ പറഞ്ഞു: ദേവതകളുടെ ദേവിയായ ദേവി, ഈ ലോകം നിന്റെ സമസ്തരൂപമാണെന്ന് നീ പറഞ്ഞതുപോലെ അതിനെ ഞാൻ കാണാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു, ദേവി, ദയവായി എനിക്ക് കൃപ കാണിക്കുമോ.
വ്യാസ ഉവാച ഇതി തസ്യ വചഃ ശ്രുത്വാ സര്വേ ദേവാഃ സവിഷ്ണവഃ । നനന്ദുര്മുദിതാത്മാനഃ പൂജയന്തശ്ച തദ്വചഃ
വ്യാസൻ പറഞ്ഞു: ഹിമവാന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ, വിഷ്ണുവിനോടൊപ്പം എല്ലാ ദേവതകളും ഹർഷത്തോടെ ആ വാക്കുകൾ ആദരിച്ച് സന്തോഷിച്ചു.
അഥ ദേവമതം ജ്ഞാത്വാ ഭക്തകാമദുഘാ ശിവാ । അദര്ശയന്നിജം രൂപം ഭക്തകാമപ്രപൂരിണീ
അപ്പോൾ, ദേവതകളുടെ മനസ്സിലുള്ള ആഗ്രഹം മനസ്സിലാക്കി, ഭക്തരുടെ ഇഷ്ടങ്ങൾ നിറവേറ്റുന്ന ശിവയായ ദേവി, തന്റെ യഥാർത്ഥ രൂപം അവർക്കു കാണിച്ചു, ഭക്തരുടെ ആഗ്രഹം പൂർണ്ണമാക്കി.
അപശ്യംസ്തേ മഹാദേവ്യാ വിരാഡ്രൂപം പരാത്പരമ് । ദ്യൌര്മസ്തകം ഭവേദ്യസ്യ ചന്ദ്രസൂര്യൌ ച ചക്ഷുഷീ
അവർക്കു മഹാദേവിയുടെ അതി പരമമായ രൂപം കാണാൻ സാധിച്ചു. ആ രൂപത്തിന് തലാകാശം, കണ്ണുകൾ സൂര്യനും ചന്ദ്രനും ആയിരുന്നു.
ദിശഃ ശ്രോത്രേ വചോ ദേവാഃ പ്രാണോ വായുഃ പ്രകീര്തിതഃ । വിശ്വം ഹൃദയമിത്യാഹുഃ പൃഥിവീ ജഘനം സ്മൃതമ്
ദിശകൾ അവളുടെ ചെവികൾ, ദേവന്മാർ അവളുടെ വാക്ക്, വായു അവളുടെ ശ്വാസം, ഈ സർവ്വലോകം അവളുടെ ഹൃദയം, ഭൂമി അവളുടെ കമരം എന്നാണ് പറയുന്നത്.