ശിരസ്തേ ഛേദയിഷ്യാമി ഹന്തും ശക്നോതി ചേത്കരഃ । ഏവമുക്ത്വാ സമുദ്യമ്യ ഖഡ്ഗം ഹന്തും ഗതോ നൃപഃ
'എന്റെ കൈക്ക് കഴിയുമെങ്കിൽ ഞാൻ നിന്റെ തല വെട്ടിക്കളയും.' ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് രാജാവ് വാൾ ഉയർത്തി കൊല്ലാൻ മുന്നോട്ട് പോയി.
ന ജാനാതി നൃപഃ പത്നീം സാ ന ജാനാതി ഭൂപതിമ് । അബ്രവീദ് ഭൃശദുഃഖാര്താ സ്വമൃത്യുമഭികാങ്ക്ഷതി
രാജാവ് ഭാര്യയെ തിരിച്ചറിയുന്നില്ല, അവളും രാജാവിനെ തിരിച്ചറിയുന്നില്ല. അത്യന്തം ദുഃഖത്തിൽ ആഴ്ന്ന അവൾ മരണത്തെ ആഗ്രഹിച്ചു.
സ്ത്ര്യുവാച - ചാണ്ഡാല ശൃണു മേ വാക്യം കിഞ്ചിത്ത്വം യദി മന്യസേ । മൃതസ്തിഷ്ഠതി മേ പുത്രോ നാതിദൂരേ ബഹിഃ പുരാത്
സ്ത്രീ പറഞ്ഞു: ചാണ്ഡാലാ, എന്റെ വാക്കുകള് കേള്ക്കൂ, നീ സമ്മതിക്കുന്നുവെങ്കില്. എന്റെ മകന് മരിച്ചുകിടക്കുന്നു, നഗരത്തിനു പുറത്തു വളരെ ദൂരമല്ല.
തം ദഹാമി ഹതം യാവദാനയിത്വാ തവാന്തികമ് । താവത്പ്രതീക്ഷ്യതാം പശ്ചാദസിനാ ഘാതയസ്വ മാമ്
അവനെ കൊണ്ടുവന്ന് ദഹിപ്പിക്കാന് എന്നെ അനുവദിക്കൂ; അതുവരെ കാത്തിരിക്കൂ, പിന്നെ വാള് കൊണ്ട് എന്നെ കൊല്ലൂ.
തേനാഥ ബാഢമിത്യുക്ത്വാ പ്രേഷിതാ ബാലകം പ്രതി । സാ ജഗാമാതിദുഃഖാര്താ വിപലന്തീ സുദാരുണമ്
അവന് 'ശരി' എന്ന് പറഞ്ഞ് അവളെ കുട്ടിയുടെ അടുത്തേക്ക് അയച്ചു. അവള് അത്യന്തം ദുഃഖത്തോടെ കരയിക്കൊണ്ട് പോയി.
ഭാര്യാ തസ്യ നരേന്ദ്രസ്യ സര്പദഷ്ടം ഹി ബാലകമ് । ഹാ പുത്ര ഹാ വത്സ ശിശോ ഇത്യേവം വദതീ മുഹുഃ
ആ രാജാവിന്റെ ഭാര്യ, പാമ്പ് കടിച്ച മകനെ കണ്ടു, വീണ്ടും വീണ്ടും 'എന്റെ മകനേ! എന്റെ പ്രിയമകനേ! കുഞ്ഞേ!' എന്ന് വിളിച്ചു കരഞ്ഞു.
കൃശാ വിവര്ണാ മലിനാ പാംസുധ്വസ്തശിരോരുഹാ । ശ്മശാനഭൂമിമാഗത്യ ബാലം സ്ഥാപ്യാവിശദ്ഭുവി
ക്ഷീണിച്ചും വാടിച്ചും മലിനമായും, മുടി പൊടിയില് കുഴഞ്ഞും അവള് ശ്മശാനഭൂമിയിലെത്തി, കുട്ടിയെ നിലത്ത് വെച്ചു.
(രാജന്നദ്യ സ്വബാലം തം പശ്യസീഹ മഹീതലേ । രമമാണം സ്വസഖിഭിര്ദഷ്ടം ദുഷ്ടാഹിനാ മൃതമ് ॥) തസ്യാ വിലാപശബ്ദം തമാകര്ണ്യ സ നരാധിപഃ । ശവസന്നിധിമാഗത്യ വസ്ത്രമസ്യാക്ഷിപത്തദാ
(രാജാവേ, ഇന്നിവിടെ നിലത്തുനിന്ന് നീ സ്വന്തം മകനെ സഖികളോടൊപ്പം കളിക്കുന്നതും, ദുഷ്ടപാമ്പ് കടിച്ച് മരിച്ചതും കാണുന്നു.) അവളുടെ വിലാപശബ്ദം കേട്ട് രാജാവ് ശവത്തിനരികേത്തി, അപ്പോള് അവളുടെ വസ്ത്രം അകറ്റി.
താം തഥാ രുദതീം ഭാര്യാം നാഭിജാനാതി ഭൂമിപഃ । ചിരപ്രവാസസന്തപ്താം പുനര്ജാതാമിവാബലാമ്
അങ്ങനെ കരയുന്ന ഭാര്യയെ കണ്ടിട്ടും, ദീര്ഘനാളത്തെ വേര്പാടില് വേദനിച്ച അവളെ രാജാവ് തിരിച്ചറിയാനായില്ല; അവള് അന്യയായി തോന്നി.
സാപി തം ചാരുകേശാന്തം പുരോ ദൃഷ്ട്വാ ജടാലകമ് । നാഭ്യജാനാന്നൃപവരം ശുഷ്കവൃക്ഷത്വചോപമമ്
അവളും മനോഹരമായ ജടാമുടിയോടെ അവനെ മുന്നില് കണ്ടിട്ടും, ഉണങ്ങിയ വൃക്ഷത്തൊലിപോലെയുണ്ടായിരുന്ന രാജാവിനെ തിരിച്ചറിയാനായില്ല.
ഭൂമൌ നിപതിതം ബാലം ദൃഷ്ട്വാശീവിഷപീഡിതമ് । നരേന്ദ്രലക്ഷണോപേതമചിന്തയദസൌ നൃപഃ
ഭൂമിയില് വീണു, പാമ്പ് വിഷം ബാധിച്ച, രാജകീയ ലക്ഷണങ്ങളുള്ള കുട്ടിയെ കണ്ട രാജാവ് ആലോചിച്ചു.
അസ്യ പൂര്ണേന്ദുവദ്വക്ത്രം ശുഭമുന്നസമവ്രണമ് । ദര്പണപ്രതിമോത്തുങ്ഗകപോലയുഗശോഭിതമ്
അവന്റെ മുഖം പൂർണ്ണചന്ദ്രനുപോലും, മനോഹരവും ഉയർന്നതും മുറിവില്ലാത്തതും, കണ്ണാടി പോലെയുള്ള കവിളുകള് കൊണ്ടു ഭാസുരവുമായിരുന്നു.
നീലാന്കേശാന്കുഞ്ചിതാഗ്രാന് സാന്ദ്രാന്ദീര്ഘാംസ്തരങ്ഗിണഃ । രാജീവസദൃശേ നേത്രേ ഓഷ്ഠൌ ബിമ്ബഫലോപമൌ
കറുത്ത, അറ്റം ചുരുണ്ട, കട്ടിയുള്ള നീണ്ട മുടിയും, താമരപോലെയുള്ള കണ്ണുകളും, പക്വമായ ബിംബഫലത്തിനെപ്പോലെയുള്ള അധരങ്ങളും അവനുണ്ടായിരുന്നു.
വിശാലവക്ഷാ ദീര്ഘാക്ഷോ ദീര്ഘബാഹൂന്നതാംസകഃ । വിശാലപാദോ ഗമ്ഭീരഃസൂക്ഷ്മാങ്ഗുല്യവനീധരഃ
വിപുലമായ നെഞ്ച്, നീണ്ട കണ്ണുകള്, നീളമുള്ള കൈകള്, ഉയർന്ന തോളുകള്, വിശാലമായ കാലുകള്, ഗംഭീരമായ ശബ്ദം, മലനിരകളെപ്പോലെയുള്ള സുന്ദരമായ വിരലുകള്.
മൃണാലപാദോ ഗമ്ഭീരനാഭിരുദ്ധതകന്ധരഃ । അഹോ കഷ്ടം നരേന്ദ്രസ്യ കസ്യാപ്യേഷ കുലേ ശിശുഃ
കമലദണ്ടംപോലെയുള്ള കാലുകള്, ആഴമുള്ള നാഭി, ഉയർന്ന കഴുത്ത്; അയ്യോ, എത്ര ദുർഭാഗ്യം! ഏത് രാജകുടുംബത്തിലാണ് ഈ കുട്ടി ജനിച്ചത്?
ജാതോ നീതഃ കൃതാന്തേന കാലപാശാദ്ദുരാത്മനാ । സൂത ഉവാച - ഏവം ദൃഷ്ട്വാഥ തം ബാലം മാതുരങ്കേ പ്രസാരിതമ്
ജനിച്ച് ഉടനെ കഠിനമായ കാലത്തിന്റെ പാശത്തില് കുടുങ്ങി മരണന് കൊണ്ടുപോയി. സൂതന് പറഞ്ഞു: അങ്ങനെ അമ്മയുടെ മടിയില് കിടക്കുന്ന കുട്ടിയെ കണ്ടു—
സ്മൃതിമഭ്യാഗതോ രാജാ ഹാഹേത്യശ്രൂണ്യപാതയത് । സോഽപ്യുവാച ച വത്സോ മേ ദശാമേതാമുപാഗതഃ
രാജാവ് ഓര്മ്മ വീണ്ടെടുത്തു, 'ഹാ!' എന്ന് കരഞ്ഞ് കണ്ണീര് വീഴ്ത്തി; 'എന്റെ മകന് ഇത്ര ദുഃഖകരമായ അവസ്ഥയിലായിരിക്കുന്നു' എന്നും പറഞ്ഞു.
നീതോ യദി ച ഘോരേണ കൃതാന്തേനാത്മനോ വശമ് । വിചാരയിത്വാ രാജാസൌ ഹരിശ്ചന്ദ്രസ്തഥാ സ്ഥിതഃ
ഭയങ്കരനായ മരണന് അവനെ കൊണ്ടുപോയിട്ടുണ്ടെങ്കില്, സ്വന്തം വിധിക്ക് വിധേയനായിട്ടുണ്ടെങ്കില്, രാജാവ് ഹരിശ്ചന്ദ്രന് ഇതെല്ലാം ആലോചിച്ച് അചഞ്ചലനായി നിന്നു.
തതോ രാജ്ഞീ മഹാദുഃഖാവേശാദിദമഭാഷത । രാജ്ഞ്യുവാച - ഹാ വത്സ കസ്യ പാപസ്യ ത്വപധ്യാനാദിദം മഹത്
അതിനുശേഷം രാജ്ഞി വലിയ ദുഃഖത്തില് ആകുലയായി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: 'ഹാ മകനേ, ആരുടെ പാപഫലത്താലാണ് ഈ വലിയ ദു:ഖം വന്നത്?'
ദുഃഖമാപതിതം ഘോരം തദ്രൂപം നോപലഭ്യതേ । ഹാ നാഥ രാജന് ഭവതാ മാമപാസ്യ സുദുഃഖിതാമ്
ഈ ഭയങ്കരമായ ദു:ഖം നമ്മെ ബാധിച്ചിരിക്കുന്നു; അതിന്റെ കാരണമൊന്നും കാണുന്നില്ല. ഹാ നാഥാ, രാജാവേ, ദു:ഖിതയായ എന്നെ ഉപേക്ഷിക്കരുത്.
കസ്മിന്സംസ്ഥീയതേ സ്ഥാനേ വിശ്രബ്ധം കേന ഹേതുനാ । രാജ്യനാശം സുഹൃത്ത്യാഗോ ഭാര്യാതനയവിക്രയഃ
ഏത് സ്ഥലത്താണ് ഒരാൾക്ക് രാജ്യം നഷ്ടപ്പെടുന്നതും സുഹൃത്തുക്കളെ വിട്ടുപോകുന്നതും ഭാര്യയെയും മകനെയും വിറ്റഴിക്കേണ്ടി വരുന്നതും ശാന്തമായി സഹിക്കാനാകുന്നത്? അതിന് എന്താണ് കാരണം?
ഹരിശ്ചന്ദ്രസ്യ രാജര്ഷേഃ കിം വിധാതഃ കൃതം ത്വയാ । ഇതി തസ്യാ വചഃ ശ്രുത്വാ രാജാ സ്ഥാനച്യുതസ്തദാ
ഹരിശ്ചന്ദ്രൻ എന്ന മഹാരാജാവിനോട് ദൈവമേ, നീ എന്താണ് ചെയ്തതെന്ന് അവൾ ചോദിച്ചപ്പോൾ, രാജാവിന്റെ മനസ്സ് തളർന്നു പോയി.
പ്രത്യഭിജ്ഞായ ദേവീം താം പുത്രം ച നിധനം ഗതമ് । കഷ്ടം മമൈവ പത്നീയം ബാലകശ്ചാപി മേ സുതഃ
അവളെ തന്റെ ഭാര്യയാണെന്ന് തിരിച്ചറിയുകയും, മകൻ മരിച്ചിരിക്കുന്നതും കണ്ടപ്പോൾ, 'അയ്യോ, ഇവളാണ് എന്റെ ഭാര്യയും, ഇവൻ എന്റെ കുഞ്ഞുമകനുമാണ്' എന്ന് രാജാവിന് തോന്നി.
ജ്ഞാത്വാ പപാത സന്തപ്തോ മൂര്ച്ഛാമതിജഗാമ ഹ । സാ ച തം പ്രത്യഭിജ്ഞായ താമവസ്ഥാമുപാഗതമ്
ഇത് മനസ്സിലാക്കിയ രാജാവ് വേദനയോടെ നിലംപതിച്ചു, ബോധംകെട്ടുപോയി. അവളും അവനെ തിരിച്ചറിയുകയും, അവന്റെ അവസ്ഥ കണ്ടു,
മൂര്ച്ഛിതാ നിപപാതാര്താ നിശ്ചേഷ്ടാ ധരണീതലേ । ചേതനാം പ്രാപ്യ രാജേന്ദ്രോ രാജപത്നീ ച തൌ സമമ്
വേദനയാൽ അവളും ബോധംകെട്ട് നിലത്തു വീണു. പിന്നീട് രാജാവും രാജപത്നിയും ബോധം തിരിച്ചുവന്നു.
വിലേപതുഃ സുസന്തപ്തൌ ശോകഭാരേണ പീഡിതൌ । രാജോവാച - ഹാ വത്സ സുകുമാരം തേ വദനം കുഞ്ചിതാലകമ്
അവരിരുവരും അതിയായ ദുഃഖത്തിൽ പെട്ട് കരയിത്തുടങ്ങി. രാജാവ് പറഞ്ഞു: 'എന്റെ മകനേ, നിന്റെ മൃദുവായ കുരുളുകളുള്ള മുഖം—'
പശ്യതോ മേ മുഖം ദീനം ഹൃദയം കിം ന ദീര്യതേ । താത താതേതി മധുരം ബ്രുവാണം സ്വയമാഗതമ്
നിന്റെ ദുഃഖഭരിതമായ മുഖം ഞാൻ നോക്കുമ്പോൾ എന്റെ ഹൃദയം എന്തുകൊണ്ട് പിളരുന്നില്ല? 'അച്ഛാ, അച്ഛാ' എന്ന് സ്നേഹത്തോടെ വിളിച്ചു നീ എന്നെ സമീപിക്കുമായിരുന്നു.
ഉപഗുഹ്യ കദാ വക്ഷ്യേ വത്സവത്സേതി സൌഹൃദാത് । കസ്യ ജാനുപ്രണീതേന പിങ്ഗേന ക്ഷിതിരേണുനാ
എപ്പോഴാണ് ഞാൻ സ്നേഹത്തോടെ നിന്നെ ചേർത്ത് പിടിച്ച്, 'എന്റെ കുഞ്ഞേ' എന്ന് വിളിക്കാനാവുക? ആരുടെ മണ്ണ് പുരണ്ട മുട്ടുകളും കവിളുകളും,
മമോത്തരീയമുത്സങ്ഗം തഥാങ്ഗം മലമേഷ്യതി । ന വാലം മമ സമ്ഭൂതം മനോ ഹൃദയനന്ദന
എന്റെ മേൽവസ്ത്രവും ശരീരവും മലിനമാക്കും? ഹൃദയത്തിന്റെ സന്തോഷമേ, നീ എന്റെ മുടിയിൽ ഒരു രോമം പോലും ഉണ്ടാക്കിയിട്ടില്ല.
(മയാസി പിതൃമാന്പിത്രാ വിക്രീതോ യേന വസ്തുവത് ।) ഗതം രാജ്യമശേഷം മേ സബാന്ധവധനം മഹത് । (ഹീനദൈവാന്നൃശംസേന ദൃഷ്ടോ മേ തനയസ്തതഃ ।) അഹം മഹാഹിദഷ്ടസ്യ പുത്രസ്യാനനപങ്കജമ്
(നീ എന്റെ മകനാണ്, എന്നിട്ടും ഞാൻ നിന്നെ സാധനമായി വിറ്റു.) എന്റെ രാജ്യം മുഴുവൻ, ബന്ധുക്കളും വലിയ സമ്പത്തും എല്ലാം നഷ്ടപ്പെട്ടു. (ദുഷ്ടമായ വിധിയുടെ കാരണമാണ് എന്റെ മകൻ ഇങ്ങനെ ആയത്.) വലിയ പാമ്പ് കടിച്ച എന്റെ മകന്റെ താമരപോലെയുള്ള മുഖം ഞാൻ കാണുന്നു.