തസ്മാത്കഥയ ഭൂപാല ന ദാസ്യാമീതി സാമ്പ്രതമ് । ത്യക്ത്വാഽഽശാം മഹതീം കാമം ഗച്ഛാമ്യഹമതഃ പരമ്
അതുകൊണ്ട്, രാജാവേ, ഇപ്പോൾ നീ നൽകില്ലെന്ന് തുറന്നു പറയൂ. ഞാൻ എന്റെ വലിയ പ്രതീക്ഷ ഉപേക്ഷിച്ച് മറ്റിടത്തേക്ക് പോകാം.
യഥേഷ്ടം വ്രജ രാജേന്ദ്ര ഭാര്യാപുത്രസമന്വിതഃ । സുവര്ണം നാസ്തി കിം തുഭ്യം ദദാമീതി വദാധുനാ
നിന്റെ ഭാര്യയും മകനും കൂടെ നീ ഇഷ്ടം പോലെ പോകൂ, രാജാധിരാജാ. നിനക്ക് സ്വർണ്ണം ഇല്ലെങ്കിൽ അതു ഇപ്പോൾ തുറന്നു പറയൂ.
ഗച്ഛന്വാക്യമിദം ശ്രുത്വാ ബ്രാഹ്മണസ്യ ച ഭൂപതിഃ । പ്രത്യുവാച മുനിം ബ്രഹ്മന് ധൈര്യം കുരു ദദാമ്യഹമ്
ബ്രാഹ്മണന്റെ ഈ വാക്കുകൾ കേട്ട രാജാവ് തിരിഞ്ഞ് പറഞ്ഞു: മഹർഷേ, ക്ഷമയോടെ കാത്തിരിക്കുക, ഞാൻ കൊടുക്കും.
മമ ദേഹോഽസ്തി ഭാര്യായാഃ പുരസ്യ ച ഹ്യനാമയഃ । ക്രീത്വാ ദേഹം തു തം നൂനമൃണം ദാസ്യാമി തേ ദ്വിജ
എന്റെ ശരീരം, ഭാര്യ, മകൻ — ഇവ എല്ലാവരും സുഖമായിരിക്കുന്നു. ഇവയിൽ ഒരുത്തനെ വിറ്റ് ഞാൻ നിന്റെ കടം തീർച്ചയായും അടയ്ക്കും, ബ്രാഹ്മണാ.
ഗ്രാഹകം പശ്യ വിപ്രേന്ദ്ര വാരാണസ്യാം പുരി പ്രഭോ । ദാസഭാവം ഗമിഷ്യാമി സദാരോഽഹം സപുത്രകഃ
ബ്രാഹ്മണശ്രേഷ്ഠാ, വാരാണസിയിൽ വാങ്ങുന്നവൻ ഉണ്ടെന്ന് നോക്കൂ. ഞാൻ ഭാര്യയും മകനും കൂട്ടി അവിടെ ചെന്നു ദാസനാകും.
ഗൃഹാണ കാഞ്ചനം പൂര്ണം സാര്ധം ഭാരദ്വയം മുനേ । മൌല്യേന ദത്ത്വാ സര്വാന്നഃ സന്തുഷ്ടോ ഭവ ഭൂധര
മഹർഷേ, പൂർണ്ണമായ സ്വർണ്ണവും രണ്ടുഭാരം കൂടി നീ എടുക്കൂ. എല്ലാം വില നൽകി നൽകിയശേഷം സന്തോഷത്തോടെ ഇരിക്കൂ, മഹാബലശാലി.
ഇതി ബ്രുവഞ്ജഗാമാഥ സഹ പത്ന്യാ സുതാന്വിതഃ । ഉമയാ കാന്തയാ സാര്ധം യത്രാസ്തേ ശങ്കരഃ സ്വയമ്
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, ഭാര്യയും മകനും കൂടെ, പ്രിയയായ ഉമയോടൊപ്പം, ശങ്കരൻ വസിക്കുന്നിടത്തേക്ക് അവൻ പോയി.
താം ദൃഷ്ട്വാ ച പുരീം രമ്യാം മനസോ ഹ്ലാദകാരിണീമ് । ഉവാച സ കൃതാര്ഥോഽസ്മി പുരീം പശ്യന്സുവര്ചസമ്
ആ മനോഹരമായ മനസ്സിനെ ആനന്ദിപ്പിക്കുന്ന നഗരത്തെ കണ്ടപ്പോൾ, അവൻ പറഞ്ഞു: ഈ ഭംഗിയുള്ള നഗരത്തെ കണ്ടതിൽ ഞാൻ സഫലനായി.
തതോ ഭാഗീരഥീം പ്രാപ്യ സ്നാത്വാ ദേവാദിതര്പണമ് । ദേവാര്ചനം ച നിര്വര്ത്യ കൃതവാന് ദിഗ്വിലോകനമ്
ശേഷം, ഭാഗീരഥീ നദിയിൽ എത്തി, അവൻ സ്നാനം ചെയ്തു, ദേവന്മാർക്ക് തർപ്പണം നടത്തി, ദേവാരാധനയും പൂർത്തിയാക്കി, എല്ലാ ദിക്കുകളിലേക്കും നോക്കി.
പ്രവിശ്യ വസുധാപാലോ ദിവ്യാം വാരാണസീം പുരീമ് । നൈഷാ മനുഷ്യഭുക്തേതി ശൂലപാണേഃ പരിഗ്രഹഃ
ഭൂമിയുടെ രാജാവ് ദിവ്യമായ വാരാണസി നഗരത്തിൽ കയറി, 'ഇത് മനുഷ്യർക്ക് അനുഭവിക്കാനാവില്ല; ഇത് ത്രിശൂലധാരിയുടെ സ്വന്തം നഗരമാണ്' എന്ന് വിചാരിച്ചു.
ജഗാമ പദ്ഭ്യാം ദുഃഖാര്തഃ സഹ പത്ന്യാ സമാകുലഃ । പുരീം പ്രവിശ്യ സ നൃപോ വിശ്വാസമകരോത്തദാ
വലിയ ദുഃഖത്തിൽ, ഭാര്യയും കൂടെ pěടൽ നടന്നു. നഗരത്തിൽ കയറിയപ്പോൾ രാജാവ് ആശ്വാസം കണ്ടെത്തി.
ദദൃശേഽഥ മുനിശ്രേഷ്ഠം ബ്രാഹ്മണം ദക്ഷിണാര്ഥിനമ് । തം ദൃഷ്ട്വാ സമനുപ്രാപ്തം വിനയാവനതോഽഭവത്
അവിടെ, മഹർഷികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ, പ്രതിഫലം ആവശ്യപ്പെട്ട് വന്ന ബ്രാഹ്മണനെ അവൻ കണ്ടു. അവനെ സമീപിക്കുന്നതും ഹരിശ്ചന്ദ്രൻ വിനയത്തോടെ നമസ്കരിച്ചു.
പ്രാഹ ചൈവാഞ്ജലിം കൃത്വാ ഹരിശ്ചന്ദ്രോ മഹാമുനിമ് । ഇമേ പ്രാണാഃ സുതശ്ചായം പ്രിയാ പത്നീ മുനേ മമ
ഹരിശ്ചന്ദ്രൻ കൈകൂപ്പി മഹാമുനിയെ നോക്കി പറഞ്ഞു: 'മഹാമുനീ, ഇവരാണ് എന്റെ ജീവൻ തന്നെയും, ഈ മകനും, പ്രിയപ്പെട്ട ഭാര്യയും.'
യേന തേ കൃത്യമസ്ത്യാശു ഗൃഹാണാദ്യ ദ്വിജോത്തമ । യച്ചാന്യത്കാര്യമസ്മാഭിസ്തന്മമാഖ്യാതുമര്ഹസി
ദ്വിജശ്രേഷ്ഠനേ, നിങ്ങൾക്ക് എന്തെങ്കിലും ആവശ്യമുണ്ടെങ്കിൽ, അതെല്ലാം ഇന്നുതന്നെ എടുക്കൂ. ഞങ്ങൾ ചെയ്യേണ്ട മറ്റെന്തെങ്കിലും ഉണ്ടെങ്കിൽ, ദയവായി അതും പറയണം.
വിശ്വാമിത്ര ഉവാച - പൂര്ണഃ സ മാസോ ഭദ്രം തേ ദീയതാം മമ ദക്ഷിണാ । പൂര്വം തസ്യ നിമിത്തം ഹി സ്മര്യതേ സ്വവചോ യദി
വിശ്വാമിത്രൻ പറഞ്ഞു: 'മാസം ഇപ്പോൾ പൂർണ്ണമായി. നിനക്ക് എല്ലാം നന്മ ഉണ്ടാകട്ടെ. എനിക്ക് വാഗ്ദാനം ചെയ്ത ദക്ഷിണ നൽകൂ. നീ തന്നെ മുമ്പ് പറഞ്ഞതല്ലേ, ഓർക്കുന്നുണ്ടോ?'
രാജോവാച - ബ്രഹ്മന്നാദ്യാപി സമ്പൂര്ണോ മാസോ ജ്ഞാനതപോബല । തിഷ്ഠത്യേകദിനാര്ധം യത്തപ്രതീക്ഷസ്വ നാപരമ്
രാജാവ് പറഞ്ഞു: 'ബ്രാഹ്മണനേ, ജ്ഞാനത്തിലും തപസ്സിലും നിന്ന ശക്തിയാൽ മാസം ഇനിയും പൂർണ്ണമായിട്ടില്ല; ഒരു ദിവസംകൂടി അരദിവസം മാത്രം ബാക്കി. അത്രയും കാത്തിരിക്കുക, അതിനപ്പുറം ഒന്നുമില്ല.'
വിശ്വാമിത്ര ഉവാച - ഏവമസ്തു മഹാരാജ ആഗമിഷ്യാമ്യഹം പുനഃ । ശാപം തവ പ്രദാസ്യാമി ന ചേദദ്യ പ്രയച്ഛസി
വിശ്വാമിത്രൻ പറഞ്ഞു: 'ശരി മഹാരാജാവേ, ഞാൻ വീണ്ടും വരാം. പക്ഷേ, നീ ഇന്നുതന്നെ നൽകാതെ പോയാൽ, ഞാൻ നിന്നെ ശപിക്കും.'
ഇത്യുക്ത്വാഥ യയൌ വിപ്രോ രാജാ ചാചിന്തയത്തദാ । കഥമസ്മൈ പ്രയച്ഛാമി ദക്ഷിണാ യാ പ്രതിശ്രുതാ
അങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ബ്രാഹ്മണൻ പോയി. രാജാവ് ആലോചിച്ചു: 'എങ്ങനെ ഞാൻ വാഗ്ദാനം ചെയ്ത ദക്ഷിണ അവനു നൽകും?'
കുതഃ പുഷ്ടാനി മിത്രാണി കുത്രാര്ഥഃ സാമ്പ്രതം മമ । പ്രതിഗ്രഹഃ പ്രദുഷ്ടോ മേ തത്ര യാഞ്ചാ കഥം ഭവേത്
'എവിടെ എന്റെ സമ്പന്നരായ സുഹൃത്തുക്കൾ? എവിടെയാണ് ഇപ്പോൾ എന്റെ സമ്പത്ത്? ഞാൻ സമ്മാനങ്ങൾ സ്വീകരിക്കാൻ പാടില്ല; എങ്കിൽ എങ്ങനെ ഞാൻ ആരോടും ചോദിക്കും?'
രാജ്ഞാം വൃത്തിത്രയം പ്രോക്തം ധര്മശാസ്ത്രേഷു നിശ്ചിതമ് । യദി പ്രാണാന്വിമുഞ്ചാമി ഹ്യപ്രദായ ച ദക്ഷിണാമ്
'രാജാക്കന്മാർക്കുള്ള മൂന്നു ഉപജീവന മാർഗങ്ങൾ ധർമ്മശാസ്ത്രങ്ങളിൽ വ്യക്തമാക്കിയിട്ടുണ്ട്. ഞാൻ ദക്ഷിണ നൽകാതെ ജീവൻ ഉപേക്ഷിച്ചാൽ—'
ബ്രഹ്മസ്വഹാ കൃമിഃ പാപോ ഭവിഷ്യാമ്യധമാധമഃ । അഥവാ പ്രേതതാം യാസ്യേ വര ഏവാത്മവിക്രയഃ
'ബ്രാഹ്മണന്റെ അവകാശം നൽകാതിരുന്നതുകൊണ്ട് ഞാൻ പാപിയായ കീടമായും ഏറ്റവും താഴ്ന്നവനായി മാറും. അല്ലെങ്കിൽ പ്രേതമായി തീരും; അതിനേക്കാൾ നല്ലത് എന്നെ തന്നെ വിറ്റ് രക്ഷപ്പെടുകയാണ്.'
സൂത ഉവാച - രാജാനം വ്യാകുലം ദീനം ചിന്തയാനമധോമുഖമ് । പ്രത്യുവാച തദാ പത്നീ ബാഷ്പഗദ്ഗദയാ ഗിരാ
സൂതൻ പറഞ്ഞു: രാജാവിനെ വിഷമത്തിലും ദു:ഖത്തിലും ആലോചനയിൽ തലകുന്നിയിരിക്കുമ്പോൾ, കണ്ണീരോടെ ഭാര്യ അവനോടു പറഞ്ഞു.
ത്യജ ചിന്താം മഹാരാജ സ്വധര്മമനുപാലയ । പ്രേതവദ്വര്ജനീയോ ഹി നരഃ സത്യബഹിഷ്കൃതഃ
'മഹാരാജാവേ, ദു:ഖം വിട്ടുകളയൂ; നിന്റെ ധർമ്മം പാലിക്കൂ. സത്യത്തെ ഉപേക്ഷിച്ച മനുഷ്യൻ മരിച്ചവനോടു തുല്യനാണ്, അവനെ ഒഴിവാക്കണം.'
നാതഃ പരതരം ധര്മം വദന്തി പുരുഷസ്യ ച । യാദൃശം പുരുഷവ്യാഘ്ര സ്വസത്യസ്യാനുപാലനമ്
'പുരുഷന്മാർക്കു ഇതിലധികം വലിയ ധർമ്മം ഇല്ല, സത്യനിഷ്ഠയോടെ ജീവിക്കുന്നതിൽ മാത്രമാണ് ഏറ്റവും വലിയ മഹത്വം.'
അഗ്നിഹോത്രമധീതം ച ദാനാദ്യാഃ സകലാഃ ക്രിയാഃ । ഭവന്തി തസ്യ വൈഫല്യം വാക്യം യസ്യാനൃതം ഭവേത്
'അഗ്നിഹോത്രം, വേദപഠനം, എല്ലാ ദാനങ്ങളും — ഇവയൊക്കെയും വ്യർത്ഥമാണ്, വാക്ക് സത്യമായില്ലെങ്കിൽ.'
സത്യമത്യന്തമുദിതം ധര്മശാസ്ത്രേഷു ധീമതാമ് । താരണായാനൃതം തദ്വത്പാതനായാകൃതാത്മനാമ്
'സത്യത്തെ തന്നെയാണ് ധർമ്മശാസ്ത്രങ്ങളിൽ ഏറ്റവും ഉയർന്നതായും മഹത്മാക്കൾ പുകഴ്ത്തുന്നത്. സത്യവാന്മാർക്ക് അത് രക്ഷയാണ്; അകൃത്യന്മാർക്ക് അതു നാശം കൊണ്ടുവരും.'
ശതാശ്വമേധാനാദൃത്യ രാജസൂയം ച പാര്ഥിവഃ । കൃത്വാ രാജാ സകൃത്സ്വര്ഗാദസത്യവചനാച്ച്യുതഃ
'നൂറ് അശ്വമേധയാഗവും രാജസൂയയും ചെയ്ത രാജാവും, ഒരിക്കൽ സ്വർഗത്തിൽ എത്തിച്ചേരുമ്പോഴും, അസത്യം പറഞ്ഞാൽ അവിടെ നിന്ന് വീഴും.'
രാജോവാച - വംശവൃദ്ധികരശ്ചായം പുത്രസ്തിഷ്ഠതി ബാലകഃ । ഉച്യതാം വക്തുകാമാസി യദ്വാക്യം ഗജഗാമിനി
രാജാവ് പറഞ്ഞു: 'ഈ ബാലൻ, എന്റെ മകനാണ് വംശം തുടരാൻ ഉള്ളത്. ഗജഗാമിനി, നീ പറയാൻ ഉദ്ദേശിക്കുന്നതെന്തെങ്കിലും പറയൂ.'
പത്ന്യുവാച - രാജന് മാഭൂദസത്യം തേ പുംസാം പുത്രഫലാഃ സ്ത്രിയഃ । തന്മാം പ്രദായ വിത്തേന ദേഹി വിപ്രായ ദക്ഷിണാമ്
ഭാര്യ പറഞ്ഞു: 'രാജാവേ, നിന്റെ വാക്ക് അസത്യമാകരുത്. സ്ത്രീകൾക്ക് മകനാണ് ഫലം. അതിനാൽ, എന്നെ നൽകി, ബ്രാഹ്മണനു ദക്ഷിണം സമ്പത്തോടെ നൽകൂ.'
വ്യാസ ഉവാച - ഏതദ്വാക്യമുപശ്രുത്യ യയൌ മോഹം മഹീപതിഃ । പ്രതിലഭ്യ ച സംജ്ഞാം വൈ വിലലാപാതിദുഃഖിതഃ
വ്യാസൻ പറഞ്ഞു: ഈ വാക്കുകൾ കേട്ട രാജാവ് ഭ്രമത്തിലായി; ബോധം തിരിച്ചുകിട്ടിയപ്പോൾ അത്യന്തം ദു:ഖത്തോടെ വിലപിച്ചു.