ലജ്ജമാനസ്തദാ ശക്രഃ പ്രേരിതോ ഹരിണാ ഭൃശമ് । ബഭൂവ വൃഷഭസ്തൂര്ണം രുദ്രസ്യേവാപരോ മഹാന്
അപ്പോൾ ലജ്ജിതനായ ഇന്ദ്രൻ, ഹരിയുടെ നിർദ്ദേശപ്രകാരം, ഉടൻ തന്നെ ഒരു വലിയ കാളയായ് മാറി, മറ്റൊരു രുദ്രനെപ്പോലെ മഹത്തായവനായി.
തമാരുരോഹ രാജാസൌ സംഗ്രാമഗമനായ വൈ । സ്ഥിതഃ കകുദി യേനാസ്യ കകുത്സ്ഥസ്തേന ചാഭവത്
യുദ്ധത്തിലേക്കു പോകാൻ രാജാവ് അവനെ കയറി. ഇന്ദ്രന്റെ പുറത്ത് നിന്നതിനാൽ അവന് കകുത്സ്ഥൻ എന്ന പേര് ലഭിച്ചു.
ഇന്ദ്രോ വാഹഃ കൃതോ യേന തേന നാമ്നേന്ദ്രവാഹകഃ । പുരം ജിതം തു ദൈത്യാനാം തേനാഭൂച്ച പുരഞ്ജയഃ
ഇന്ദ്രനെ വാഹനമാക്കിയതുകൊണ്ട് അവനെ ഇന്ദ്രവാഹകൻ എന്നു വിളിച്ചു. അസുരന്മാരുടെ നഗരം ജയിച്ചതുകൊണ്ട് പുരജയൻ എന്ന പേരും ലഭിച്ചു.
ജിത്വാ ദൈത്യാന്മഹാബാഹുര്ധനം തേഷാം പ്രദത്തവാന് । പപ്രച്ഛ ചൈവം രാജര്ഷേരിതി സഖ്യം ബഭൂവ ഹ
മഹാബലശാലിയായ രാജാവ് അസുരന്മാരെ ജയിച്ച് അവരുടെ ധനം നിനക്കു നൽകി. രാജർഷിയോട് ചോദിച്ചു, അങ്ങനെ അവരുടെ സൗഹൃദം സ്ഥാപിതമായി.
കകുത്സ്ഥശ്ചാതിവിഖ്യാതോ നൃപതിസ്തസ്യ വംശജാഃ । കാകുത്സ്ഥാ ഭുവി രാജാനോ ബഭൂവുര്ബഹുവിശ്രുതാഃ
കകുത്സ്ഥൻ എന്ന മഹാപ്രസിദ്ധനായ രാജാവിന് സന്തതികൾ ഉണ്ടായി; കകുത്സ്ഥ വംശത്തിലെ രാജാക്കന്മാർ ഭൂമിയിൽ ഏറെ പ്രശസ്തരായി.
കകുത്സ്ഥസ്യാഭവത്പുത്രോ ധര്മപത്ന്യാം മഹാബലഃ । അനേനാ വിശ്രുതസ്തസ്യ പൃഥുഃ പുത്രശ്ച വീര്യവാന്
കകുത്സ്ഥന് തന്റെ ധർമ്മപത്നിയിൽ നിന്ന് മഹാബലശാലിയായ ഒരു മകൻ ജനിച്ചു; ആ മകൻ അനേനാ എന്ന പേരിൽ പ്രശസ്തനായി, അവനു വീര്യശാലിയായ പൃഥു എന്ന മകനും ജനിച്ചു.
വിഷ്ണോരംശഃ സ്മൃതഃ സാക്ഷാത്പരാശക്തിപദാര്ചകഃ । വിശ്വരന്ധിസ്തു വിജ്ഞേയഃ പൃഥോഃ പുത്രോ നരാധിപഃ
പൃഥുവിന്റെ മകനായ വിശ്വരന്ധി എന്ന രാജാവ് വിഷ്ണുവിന്റെ ഭാഗമായും പരാശക്തിയെ ആരാധിക്കുന്നവനുമായാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്.
ചന്ദ്രസ്തസ്യ സുതഃ ശ്രീമാന് രാജാ വംശകരഃ സ്മൃതഃ । തത്സുതോ യുവനാശ്വസ്തു തേജസ്വീ ബലവത്തരഃ
അവന്റെ മകനായ ചന്ദ്രൻ മഹത്വമുള്ളവനും വംശത്തിന്റെ തുടർച്ചക്കാരനുമായ രാജാവായി; അവന്റെ മകൻ യുവനാശ്വൻ, അത്യന്തം തേജസ്സും ശക്തിയും ഉള്ളവനായിരുന്നു.
ശാവന്തോ യുവനാശ്വസ്യ ജജ്ഞേ പരമധാര്മികഃ । ശാവന്തീ നിര്മിതാ തേന പുരീ ശക്രപുരീസമാ
യുവനാശ്വന് ധർമ്മപരനായ ശാവന്തൻ എന്ന മകൻ ജനിച്ചു; ശാവന്തൻ ശാവന്തി എന്ന നഗരം നിർമ്മിച്ചു, അത് ഇന്ദ്രന്റെ നഗരത്തിന് തുല്യമായിരുന്നു.
ബൃഹദശ്വസ്തു പുത്രോഽഭൂച്ഛാവന്തസ്യ മഹാത്മനഃ । കുവലയാശ്വഃ സുതസ്തസ്യ ബഭൂവ പൃഥിവീപതിഃ
മഹാത്മാവായ ശാവന്തന് ബ്രിഹദശ്വൻ എന്ന മകൻ ജനിച്ചു; അവന്റെ മകനായ കുവലയാശ്വൻ ഭൂമിയുടെ രാജാവായി.
ധുന്ധുര്നാമാ ഹതോ ദൈത്യസ്തേനാസൌ പൃഥിവീതലേ । ധുന്ധുമാരേതി വിഖ്യാതം നാമ പ്രാപാതിവിശ്രുതമ്
ധുന്ധു എന്ന പേരുള്ള അസുരനെ അവൻ ഭൂമിയിൽ വധിച്ചു; അതിനാൽ അവൻ ധുന്ധുമാരൻ എന്ന പ്രശസ്തമായ പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നു.
പുത്രസ്തസ്യ ദൃഢാശ്വസ്തു പാലയാമാസ മേദിനീമ് । ദൃഢാശ്വസ്യ സുതഃ ശ്രീമാന്ഹര്യശ്വ ഇതി കീര്തിതഃ
അവന്റെ മകനായ ദൃഢാശ്വൻ ദേശം ഭരിച്ചു; ദൃഢാശ്വന്റെ മകനായ ഹര്യശ്വൻ മഹത്വമുള്ളവനായി പ്രശസ്തനാണ്.
നികുമ്ഭസ്തത്സുതഃ പ്രോക്തോ ബഭൂവ പൃഥിവീപതിഃ । ബര്ഹണാശ്വോ നികുമ്ഭസ്യ കുശാശ്വസ്തസ്യ വൈ സുതഃ
അവന്റെ മകനായ നികുംബൻ ഭൂമിയുടെ രാജാവായി; നികുംബന്റെ മകൻ ബർഹണാശ്വനും, അവന്റെ മകൻ കുശാശ്വനും ആയിരുന്നു.
പ്രസേനജിത്കൃശാശ്വസ്യ ബലവാന്സത്യവിക്രമഃ । തസ്യ പുത്രോ മഹാഭാഗോ യൌവനാശ്വേതി വിശ്രുതഃ
കൃഷ്ണാശ്വന്റെ മകനായ പ്രസേനജിത് ബലശാലിയും സത്യവീര്യശാലിയുമായിരുന്നു; അവന്റെ ഭാഗ്യശാലിയായ മകൻ യുവനാശ്വൻ എന്ന പേരിൽ പ്രശസ്തനായി.
യൌവനാശ്വസുതഃ ശ്രീമാന്മാന്ധാതേതി മഹീപതിഃ । അഷ്ടോത്തരസഹസ്രം തു പ്രാസാദാ യേന നിര്മിതാഃ
യുവനാശ്വന്റെ മഹത്വമുള്ള മകൻ മാണ്ഢാതാ എന്ന രാജാവായിരുന്നു; അവൻ ആയിരത്തി എട്ടു കൊട്ടാരങ്ങൾ പണിതു.
ഭഗവത്യാസ്തു തുഷ്ട്യര്ഥം മഹാതീര്ഥേഷു മാനദ । മാതൃഗര്ഭേ ന ജാതോഽസാവുത്പന്നോ ജനകോദരേ
ഭഗവതിയെ സന്തോഷിപ്പിക്കാൻ മഹാതീർത്ഥങ്ങളിൽ അവൻ അവയെ പണിതു; അവൻ അമ്മയുടെ ഗർഭത്തിൽ നിന്ന് ജനിച്ചില്ല, പിതാവിന്റെ വയറിൽ നിന്നാണ് ജനിച്ചത്.
നിഃസാരിതസ്തതഃ പുത്രഃ കുക്ഷിം ഭിത്ത്വാ പിതുഃ പുനഃ । രാജോവാച - ന ശ്രുതം ന ച ദൃഷ്ടം വാ ഭവതാ തദുദാഹൃതമ്
പിന്നീട് ആ മകൻ പിതാവിന്റെ വയർ തുരന്ന് പുറത്തുവന്നു; രാജാവ് പറഞ്ഞു: 'നീ പറഞ്ഞതുപോലെയുള്ളത് ഞാൻ കേട്ടതുമില്ല കണ്ടതുമില്ല.'
അസംഭാവ്യം മഹാഭാഗ തസ്യ ജന്മ യഥോദിതമ് । വിസ്തരേണ വദസ്വാദ്യ മാന്ധാതുര്ജന്മകാരണമ്
'മഹാഭാഗവ, നീ പറഞ്ഞതുപോലെയുള്ള ജനനം വിശ്വസിക്കാൻ കഴിയാത്തതാണ്; ഇപ്പോൾ മാണ്ഢാതാവിന്റെ ജനനകാരണം വിശദമായി പറയൂ.'
രാജോദരേ യഥോത്പന്നഃ പുത്രഃ സര്വാങ്ഗസുന്ദരഃ । വ്യാസ ഉവാച - യൌവനാശ്വോഽനപത്യോഽഭൂദ്രാജാ പരമധാര്മികഃ
രാജാവിന്റെ വയറിൽ നിന്ന് എല്ലാ അവയവങ്ങളും മനോഹരമായ ഒരു മകൻ ജനിച്ചു; വ്യാസൻ പറഞ്ഞു: 'യുവനാശ്വൻ അത്യന്തം ധാർമ്മികനായ രാജാവായിരുന്നുവെങ്കിലും, അവന് മക്കളുണ്ടായിരുന്നില്ല.'
ഭാര്യാണാം ച ശതം തസ്യ ബഭൂവ നൃപതേര്നൃപ । രാജാ ചിന്താപരഃ പ്രായശ്ചിന്തയാമാസ നിത്യശഃ
ആ രാജാവിന് നൂറ് ഭാര്യമാർ ഉണ്ടായിരുന്നു; രാജാവ് നിരന്തരം ചിന്തയിൽ ആഴപ്പെട്ടു, ദുഃഖത്തോടെ ആലോചിച്ചു.
അപത്യാര്ഥേ യൌവനാശ്വോ ദുഃഖിതസ്തു വനം ഗതഃ । ഋഷീണാമാശ്രമേ പുണ്യേ നിര്വിണ്ണഃ സ ച പാര്ഥിവഃ
മക്കൾക്കായി ദുഃഖിതനായ യുവനാശ്വൻ കാട്ടിലേക്ക് പോയി; നിരാശയോടെ അവൻ ഋഷിമാരുടെ പുണ്യമായ ആശ്രമത്തിൽ താമസിച്ചു.
മുമോച ദുഃഖിതഃ ശ്വാസാംസ്താപസാനാം ച പശ്യതാമ് । ദൃഷ്ട്വാ തു ദുഃഖിതം വിപ്രാ ബഭൂവുശ്ച കൃപാലവഃ
ദുഃഖിതനായി അവൻ ആഴമായി ശ്വാസം വിട്ടു, തപസ്സുകാരുടെ സാന്നിധ്യത്തിൽ; അവനെ ദുഃഖിതനായി കണ്ടപ്പോൾ, ബ്രാഹ്മണന്മാർ കരുണയോടെ നോക്കി.
തമൂചുര്ബ്രാഹ്മണാ രാജന്കസ്മാച്ഛോചസി പാര്ഥിവ । കിം തേ ദുഃഖം മഹാരാജ ബ്രൂഹി സത്യം മനോഗതമ്
അപ്പോൾ ബ്രാഹ്മണന്മാർ രാജാവിനോട് പറഞ്ഞു: 'രാജാവേ, എന്തിനാണ് നിങ്ങൾ ഇങ്ങനെ ദുഃഖിക്കുന്നത്? മഹാരാജാവേ, നിങ്ങൾക്ക് എന്താണ് വേദനയുണ്ടാകുന്നത്? മനസ്സിലുള്ളത് സത്യമായി ഞങ്ങളോട് പറയൂ.'
പ്രതീകാരം കരിഷ്യാമോ ദുഃഖസ്യ തവ സര്വഥാ । യൌവനാശ്വ ഉവാച - രാജ്യം ധനം സദശ്വാശ്ച വര്തന്തേ മുനയോ മമ
'നിങ്ങളുടെ ദുഃഖത്തിന് പരിഹാരം കാണാൻ ഞങ്ങൾ ശ്രമിക്കും,' അവർ പറഞ്ഞു. യുവനാശ്വൻ ഉത്തരം പറഞ്ഞു: 'എനിക്ക് രാജ്യം ഉണ്ട്, ധനം ഉണ്ട്, നല്ല കുതിരകളും ഉണ്ട്, മഹർഷിമാരേ.'
ഭാര്യാണാം ച ശതം ശുദ്ധം വര്തതേ വിശദപ്രഭമ് । നാരാതിസ്ത്രിഷു ലോകേഷു കോഽപ്യസ്തി ബലവാന്മമ
'എനിക്ക് നൂറോളം ശുദ്ധമായ ഭാര്യമാർ ഉണ്ട്, അവരൊക്കെയും മനോഹരരാണ്. ഈ മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും എന്നെക്കാൾ ശക്തനായ ശത്രു ആരുമില്ല.'
ആജ്ഞാകരാസ്തു സാമന്താ വര്തന്തേ മന്ത്രിണസ്തഥാ । ഏകം സന്താനജം ദുഃഖം നാന്യത്പശ്യാമി താപസാഃ
'എന്റെ മന്ത്രിമാരും സാമന്തന്മാരും എല്ലാം എന്റെ ആജ്ഞ പാലിക്കുന്നു. താപസന്മാരേ, എനിക്ക് ഒരു ദുഃഖം മാത്രമേയുള്ളൂ, അതായത് സന്താനമില്ലാത്തതിന്റെ വേദന.'
അപുത്രസ്യ ഗതിര്നാസ്തി സ്വര്ഗോ നൈവ ച നൈവ ച । തസ്മാച്ഛോചാമി വിപ്രേന്ദ്രാഃ സന്താനാര്ഥം ഭൃശം തതഃ
'സന്താനമില്ലാത്തവനു ജീവിതത്തിൽ ലക്ഷ്യവും സ്വർഗ്ഗവും ഒന്നുമില്ല. അതുകൊണ്ടാണ്, മഹാഭാഗ്യശാലികളായ ബ്രാഹ്മണന്മാരേ, സന്താനത്തിനായി ഞാൻ വളരെ ദുഃഖിക്കുന്നു.'
വേദശാസ്ത്രാര്ഥതത്ത്വജ്ഞാസ്താപസാശ്ച കൃതശ്രമാഃ । ഇഷ്ടിം സന്താനകാമസ്യ യുക്താം ജ്ഞാത്വാ ദിശന്തു മേ
'വേദങ്ങളും ശാസ്ത്രങ്ങളും സത്യമായി അറിയുന്ന തപസ്സുകാരേ, നിങ്ങൾ ദീർഘകാലം കഠിനതപസ്സ് ചെയ്തവരല്ലോ, സന്താനത്തിനായി ചെയ്യേണ്ട യജ്ഞം എനിക്ക് നിർദ്ദേശിക്കൂ.'
കുര്വന്തു മമ കാര്യം വൈ കൃപാ ചേദസ്തി താപസാഃ । വ്യാസ ഉവാച - തച്ഛ്രുത്വാ വചനം രാജ്ഞഃ കൃപയാ പൂര്ണമാനസാഃ
'തപസ്സുകാരേ, നിങ്ങൾക്ക് ദയയുണ്ടെങ്കിൽ, എന്റെ ഈ കാര്യം നിർവഹിക്കണം.' വ്യാസൻ പറയുന്നു: 'രാജാവിന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് അവർക്ക് ഹൃദയം കരുണയാൽ നിറഞ്ഞു.'
കാരയാമാസുരവ്യഗ്രാസ്തസ്യേഷ്ടിമിന്ദ്രദേവതാമ് । കലശഃ സ്ഥാപിതസ്തത്ര ജലപൂര്ണസ്തു വാഡവൈഃ
അവർ ഉടൻ രാജാവിനായി ഇന്ദ്രനെ ഉദ്ദേശിച്ചുള്ള യജ്ഞം ആരംഭിച്ചു. അവിടെ വെള്ളം നിറച്ച ഒരു കലശം ശുദ്ധമായി സ്ഥാപിച്ചു.