ಐನ್ದ್ರಂ ಪದಂ ತದಾ ತೇನ ಗೃಹೀತಂ ಬಲವತ್ತಯಾ । ಕಲ್ಪಪಾದಪಸಂಯುಕ್ತಂ ಕಾಮಧೇನುಸಮನ್ವಿತಮ್
ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವನು ಭಾರೀ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಇಂದ್ರನ ಸ್ಥಾನವನ್ನು, ಕಲ್ಪವೃಕ್ಷ ಮತ್ತು ಕಾಮಧೇನು ಸಹಿತ ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡನು.
ತ್ರೈಲೋಕ್ಯಂ ಯಜ್ಞಭಾಗಾಶ್ಚ ಹೃತಾಸ್ತೇನ ಮಹಾತ್ಮನಾ । ನನ್ದನಂ ಚ ವನಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಮುದಿತೋಽಭೂನ್ಮಹಾಸುರಃ
ಆ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಅಸುರನು ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ, ಯಜ್ಞಫಲಗಳನ್ನೂ ತನ್ನದಾಗಿಸಿಕೊಂಡು, ನಂದನವನವನ್ನು ಪಡೆದು ಬಹಳ ಸಂತೋಷಪಟ್ಟನು.
ಸುಧಾಯಾಶ್ಚೈವ ಪಾನೇನ ಸುಖಮಾಪ ಮಹಾಸುರಃ । ಕುಬೇರಂ ಸ ಚ ನಿರ್ಜಿತ್ಯ ತಸ್ಯ ರಾಜ್ಯಂ ಚಕಾರ ಹ
ಅಮೃತವನ್ನು ಕುಡಿಯುವುದರಿಂದ ಆ ಮಹಾಸುರನು ಸುಖವನ್ನು ಹೊಂದಿದನು; ಅವನು ಕುಬೇರನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ ಅವನ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಆಳಿದನು.
ಅಧಿಕಾರಂ ತಥಾ ಭಾನೋಃ ಶಶಿನಶ್ಚ ಚಕಾರ ಹ । ಯಮಞ್ಚೈವ ವಿನಿರ್ಜಿತ್ಯ ಜಗ್ರಾಹ ತತ್ಪದಂ ತಥಾ
ಅವನು ಸೂರ್ಯನೂ ಚಂದ್ರನೂ ಮೇಲಿನ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡನು; ಯಮನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ ಅವನ ಸ್ಥಾನವನ್ನೂ ತನ್ನದಾಗಿಸಿಕೊಂಡನು.
ವರುಣಸ್ಯ ತಥಾ ರಾಜ್ಯಂ ಚಕಾರ ವಹ್ನಿಕರ್ಮ ಚ । ವಾಯೋಃ ಕಾರ್ಯಂ ನಿಶುಮ್ಭಶ್ಚ ಚಕಾರ ಸ್ವಬಲಾನ್ವಿತಃ
ಅವನು ವರಣನ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಆಳಿದನು, ಅಗ್ನಿಯ ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದನು; ನಿಶುಂಭನು ತನ್ನ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ವಾಯುವಿನ ಕಾರ್ಯವನ್ನೂ ನೆರವೇರಿಸಿದನು.
ತತೋ ದೇವಾ ವಿನಿರ್ಧೂತಾ ಹೃತರಾಜ್ಯಾ ಹೃತಶ್ರಿಯಃ । ಸನ್ತ್ಯಜ್ಯ ನನ್ದನಂ ಸರ್ವೇ ನಿರ್ಯಯುರ್ಗಿರಿಗಹ್ವರೇ
ಆಮೇಲೆ ದೇವತೆಗಳು ತಮ್ಮ ರಾಜ್ಯವೂ ಮಹಿಮೆಯೂ ಕಳೆದುಕೊಂಡು, ನಂದನವನವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಎಲ್ಲರೂ ಪರ್ವತಗಳ ಗುಹೆಗಳಿಗೆ ಹೋದರು.
ಹೃತಾಧಿಕಾರಾಸ್ತೇ ಸರ್ವೇ ಬಭ್ರಮುರ್ವಿಜನೇ ವನೇ । ನಿರಾಲಮ್ಬಾ ನಿರಾಧಾರಾ ನಿಸ್ತೇಜಸ್ಕಾ ನಿರಾಯುಧಾಃ
ಅಧಿಕಾರವಿಲ್ಲದೆ, ಆ ದೇವತೆಗಳು ಎಲ್ಲರೂ ನಿರ್ಜನವಾದ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಯವಿಲ್ಲದೆ, ಸಹಾಯವಿಲ್ಲದೆ, ಶಕ್ತಿಯಿಲ್ಲದೆ, ಆಯುಧವಿಲ್ಲದೆ ಅಲೆದಾಡಿದರು.
ವಿಚೇರುರಮರಾಃ ಸರ್ವೇ ಪರ್ವತಾನಾಂ ಗುಹಾಸು ಚ । ಉದ್ಯಾನೇಷು ಚ ಶೂನ್ಯೇಷು ನದೀನಾಂ ಗಹ್ವರೇಷು ಚ
ಅಮರರು ಎಲ್ಲರೂ ಪರ್ವತಗಳ ಗುಹೆಗಳಲ್ಲಿ, ಖಾಲಿ ತೋಟಗಳಲ್ಲಿ, ನದಿಗಳ ಆಳಗಳಲ್ಲಿ ತಿರುಗಾಡಿದರು.
ನ ಪ್ರಾಪುಸ್ತೇ ಸುಖಂ ವಾಪಿ ಸ್ಥಾನಭ್ರಷ್ಟಾ ವಿಚೇತಸಃ । ಲೋಕಪಾಲಾ ಮಹಾರಾಜ ದೈವಾಧೀನಂ ಸುಖಂ ಕಿಲ
ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು, ಮನಸ್ಸು ಗೊಂದಲಗೊಂಡ ದೇವತೆಗಳು ಸುಖವನ್ನು ಪಡೆಯಲಿಲ್ಲ; ಮಹಾರಾಜ, ಲೋಕಪಾಲರ ಸುಖವೂ ದೈವದ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿದೆ.
ಬಲವನ್ತೋ ಮಹಾಭಾಗಾ ಬಹುಜ್ಞಾ ಧನಸಂಯುತಾಃ । ಕಾಲೇ ದುಃಖಂ ತಥಾ ದೈನ್ಯಮಾಪ್ನುವನ್ತಿ ನರಾಧಿಪ
ಬಲಶಾಲಿಗಳು, ಭಾಗ್ಯವಂತರು, ಜ್ಞಾನಿಗಳು, ಧನಿಕರು ಕೂಡ, ನರಾಧಿಪ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ದುಃಖವನ್ನೂ, ದೀನತೆಯನ್ನೂ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾರೆ.
ಚಿತ್ರಮೇತನ್ಮಹಾರಾಜ ಕಾಲಸ್ಯೈವ ವಿಚೇಷ್ಟಿತಮ್ । ಯಃ ಕರೋತಿ ನರಂ ತಾವದ್ರಾಜಾನಂ ಭಿಕ್ಷುಕಂ ತತಃ
ಇದು ನಿಜಕ್ಕೂ ಆಶ್ಚರ್ಯ, ಮಹಾರಾಜ, ಕಾಲದ ಆಟವೇ ಇದಾಗಿದೆ; ಅದು ಒಬ್ಬನನ್ನು ಕೆಲ ಕಾಲ ರಾಜನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ, ನಂತರ ಅವನನ್ನು ಭಿಕ್ಷುಕನನ್ನಾಗಿಸುತ್ತದೆ.
ದಾತಾರಂ ಯಾಚಕಂ ಚೈವ ಬಲವನ್ತಂ ತಥಾಬಲಮ್ । ಪಣ್ಡಿತಂ ವಿಕಲಂ ಕಾಮಂ ಶೂರಂ ಚಾತೀವ ಕಾತರಮ್
ಕಾಲವು ದಾನಿಯನ್ನು ಬೇಡಿಕಾರನನ್ನಾಗಿಸುತ್ತದೆ, ಬಲಶಾಲಿಯನ್ನು ದುರ್ಬಲನನ್ನಾಗಿಸುತ್ತದೆ, ಪಂಡಿತನನ್ನು ಅಸಹಾಯನನ್ನಾಗಿಸುತ್ತದೆ, ಕಾಮುಕನನ್ನು ಭಯಭೀತನನ್ನಾಗಿಸುತ್ತದೆ.
ಮಖಾನಾಞ್ಚ ಶತಂ ಕೃತ್ವಾ ಪ್ರಾಪ್ಯೇನ್ದ್ರಾಸನಮುತ್ತಮಮ್ । ಪುನರ್ದುಃಖಂ ಪರಂ ಪ್ರಾಪ್ತಂ ಕಾಲಸ್ಯ ಗತಿರೀದೃಶೀ
ನೂರು ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ ಇಂದ್ರನ ಸಿಂಹಾಸನವನ್ನು ಪಡೆದರೂ, ಮತ್ತೆ ಭಾರಿ ದುಃಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ; ಕಾಲದ ನಡೆ ಹೀಗೆ ಇದೆ.
ಕಾಲಃ ಕರೋತಿ ಧರ್ಮಿಷ್ಠಂ ಪುರುಷಂ ಜ್ಞಾನಸಂಯುತಮ್ । ತಮೇವಾತೀವ ಪಾಪಿಷ್ಠಂ ಜ್ಞಾನಲೇಶವಿವರ್ಜಿತಮ್
ಕಾಲವು ಧರ್ಮವಂತನೂ ಜ್ಞಾನಿಯನ್ನೂ ತುಂಬಾ ಪಾಪಿಯನ್ನಾಗಿಸುತ್ತದೆ, ಜ್ಞಾನವನ್ನೂ ಕಳೆದುಹೋಗುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ.
ನ ವಿಸ್ಮಯೋಽತ್ರ ಕರ್ತವ್ಯಃ ಸರ್ವಥಾ ಕಾಲಚೇಷ್ಟಿತೇ । ಬ್ರಹ್ಮವಿಷ್ಣುಹರಾದೀನಾಮಪೀದೃಕ್ಕಷ್ಟಚೇಷ್ಟಿತಮ್
ಕಾಲದ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಯಾವಾಗಲೂ ಆಶ್ಚರ್ಯಪಡಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ; ಬ್ರಹ್ಮ, ವಿಷ್ಣು, ಹರರು ಕೂಡ ಇಂತಹ ಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದ್ದಾರೆ.
ವಿಷ್ಣುರ್ಜನನಮಾಪ್ನೋತಿ ಸೂಕರಾದಿಷು ಯೋನಿಷು । ಹರಃ ಕಪಾಲೀ ಸಞ್ಜಾತಃ ಕಾಲೇನೈವ ಬಲೀಯಸಾ
ವಿಷ್ಣುವು ಹಂದಿ ಮುಂತಾದ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹೊಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾನೆ; ಕಾಲದ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಹರನು ಕಪಾಲಿಯನ್ನು ಆಗುತ್ತಾನೆ.
ದೇವಕೃತದೇವ್ಯಾರಾಧನವರ್ಣನಮ್ ವ್ಯಾಸ ಉವಾಚ ಪರಾಜಿತಾಃ ಸುರಾಃ ಸರ್ವೇ ರಾಜ್ಯಂ ಶುಮ್ಭಃ ಶಶಾಸ ಹ । ಏವಂ ವರ್ಷಸಹಸ್ರಂ ತು ಜಗಾಮ ನೃಪಸತ್ತಮ
ವ್ಯಾಸನು ಹೇಳಿದನು: ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳು ಸೋತುಹೋದರು, ಶುಂಭನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಆಳಿದನು; ಹೀಗೆ, ಮಹಾರಾಜ, ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳು ಹೋದವು.
ಭ್ರಷ್ಟರಾಜ್ಯಾಸ್ತತೋ ದೇವಾಶ್ಚಿನ್ತಾಮಾಪುಃ ಸುದುಸ್ತರಾಮ್ । ಗುರುಂ ದುಃಖಾತುರಾಸ್ತೇ ತು ಪಪ್ರಚ್ಛುರಿದಮಾದೃತಾಃ
ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ದೇವತೆಗಳು ಆಮೇಲೆ ಭಾರೀ ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದರು; ದುಃಖದಿಂದ ಬಳಲಿದ ಅವರು ಗೌರವದಿಂದ ತಮ್ಮ ಗುರುವನ್ನು ಕೇಳಿದರು.
ಕಿಂ ಕರ್ತವ್ಯಂ ಗುರೋ ಬ್ರೂಹಿ ಸರ್ವಜ್ಞಸ್ತ್ವಂ ಮಹಾಮುನಿಃ । ಉಪಾಯೋಽಸ್ತಿ ಮಹಾಭಾಗ ದುಃಖಸ್ಯ ವಿನಿವೃತ್ತಯೇ
'ಗುರುವೇ, ನಾವು ಏನು ಮಾಡಬೇಕು ಎಂದು ಹೇಳಿ; ನೀವೇಲ್ಲವೂ ತಿಳಿಯುವ ಮಹಾಮುನಿ. ಮಹಾಭಾಗ, ಈ ದುಃಖವನ್ನು ತೊಡೆಯುವ ಮಾರ್ಗವಿದೆಯೆ?' ಎಂದು ಕೇಳಿದರು.
ಉಪಚಾರಪರಾ ನೂನಂ ವೇದಮನ್ತ್ರಾಃ ಸಹಸ್ರಶಃ । ವಾಚ್ಛಿತಾರ್ಥಕರಾ ನೂನಂ ಸೂತ್ರೈಃ ಸಂಲಕ್ಷಿತಾಃ ಕಿಲ
ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ, ಸಾವಿರಾರು ವೇದಮಂತ್ರಗಳು ವಿಧಿವಿಧಾನಗಳೊಂದಿಗೆ ಇಚ್ಛಿತ ಫಲವನ್ನು ಕೊಡಬಲ್ಲವು, ಸೂತ್ರಗಳ ಮೂಲಕ ಅವು ಗುರಿತಟ್ಟಿವೆ.
ಇಷ್ಟಯೋ ವಿವಿಧಾಃ ಪ್ರೋಕ್ತಾಃ ಸರ್ವಕಾಮಫಲಪ್ರದಾಃ । ತಾಃ ಕುರುಷ್ವ ಮುನೇ ನೂನಂ ತ್ವಂ ಜಾನಾಸಿ ಚ ತತ್ಕ್ರಿಯಾಃ
ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಯಾಗಗಳು ಎಲ್ಲ ಇಚ್ಛಿತ ಫಲಗಳನ್ನು ಕೊಡುತ್ತವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಮುನಿಯೇ, ನೀನು ಅವುಗಳ ವಿಧಿಗಳನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದಿದ್ದೀಯಲ್ಲ, ಈಗ ಅವುಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸು.
ವಿಧಿಃ ಶತ್ರುವಿನಾಶಾಯ ಯಥೋದ್ದಿಷ್ಟಃ ಸದಾಗಮೇ । ತಂ ಕುರುಷ್ವಾದ್ಯ ವಿಧಿವದ್ಯಥಾ ನೋ ದುಃಖಸಂಕ್ಷಯಃ
ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡಲು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ವಿಧಿಯನ್ನು ಇಂದು ಸರಿಯಾಗಿ ಮಾಡು, ನಮ್ಮ ದುಃಖವು ತೀರಲಿ.
ಭವೇದಾಂಗಿರಸಾದ್ಯೈವ ತಥಾ ತ್ವಂ ಕರ್ತುಮರ್ಹಸಿ । ದಾನವಾನಾಂ ವಿನಾಶಾಯ ಅಭಿಚಾರಂ ಯಥಾಮತಿ
ಅಂಗಿರಸನು ಮಾಡಿದಂತೆ ನೀನು ಕೂಡ ಈಗ ಕಾರ್ಯಮಾಡಬೇಕು. ದಾನವರು ನಾಶವಾಗಲೆಂದು ನಿನ್ನ ಬುದ್ಧಿಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಅಭಿಚಾರ ವಿಧಿಯನ್ನು ನೆರವೇರಿಸು.
ಬೃಹಸ್ಪತಿರುವಾಚ ಸರ್ವೇ ಮನ್ತ್ರಾಶ್ಚ ವೇದೋಕ್ತಾ ದೈವಾಧೀನಫಲಾಶ್ಚ ತೇ । ನ ಸ್ವತನ್ತ್ರಾಃ ಸುರಾಧೀಶ ತಥೈಕಾನ್ತಫಲಪ್ರದಾಃ
ಬೃಹಸ್ಪತಿ ಹೇಳಿದನು: ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವ ಎಲ್ಲಾ ಮಂತ್ರಗಳು ದೇವರ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದಲೇ ಫಲಕೊಡುತ್ತವೆ; ಅವು ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿಯೂ, ಅಥವಾ ಯಾವಾಗಲೂ ಖಂಡಿತ ಫಲಕೊಡುತ್ತವೆ ಎಂದೂ ಅಲ್ಲ, ದೇವೇಂದ್ರ.
ಮನ್ತ್ರಾಣಾಂ ದೇವತಾ ಯೂಯಂ ತೇ ತು ದುಃಖೈಕಭಾಜನಮ್ । ಜಾತಾಃ ಸ್ಮ ಕಾಲಯೋಗೇನ ಕಿಂ ಕರೋಮಿ ಪ್ರಸಾಧನಮ್
ಮಂತ್ರಗಳಿಗೆ ದೇವರುಗಳಾದ ನೀವು ಕಾಲಬಲದಿಂದ ಕೇವಲ ದುಃಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವವರಾಗಿ ಆಗಿದ್ದೀರಿ; ನಾನು ಯಾವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಅನುಗ್ರಹವನ್ನು ಪಡೆಯಲಿ?
ಇನ್ದ್ರಾಗ್ನಿವರುಣಾದೀನಾಂ ಯಜನಂ ಯಜ್ಞಕರ್ಮಸು । ತೇ ಯೂಯಂ ವಿಪದಂ ಪ್ರಾಪ್ತಾಃ ಕರಿಷ್ಯನ್ತಿ ಕಿಮಿಷ್ಟಯಃ
ಇಂದ್ರ, ಅಗ್ನಿ, ವರుణ ಮತ್ತು ಇತರರ ಆರಾಧನೆ ಯಜ್ಞಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ನೀವು ಈಗ ಅಪಾಯದಲ್ಲಿ ಇದ್ದಾಗ, ಇಂತಹ ಯಾಗಗಳಿಂದ ಏನು ಪ್ರಯೋಜನ?
ಅವಶ್ಯಮ್ಭಾವಿಭಾವಾನಾಂ ಪ್ರತೀಕಾರೋ ನ ವಿದ್ಯತೇ । ಉಪಾಯಸ್ತ್ವಥ ಕರ್ತವ್ಯ ಇತಿ ಶಿಷ್ಟಾನುಶಾಸನಮ್
ಅವಶ್ಯವಾಗಿಯೇ ಸಂಭವಿಸಬೇಕಾದುದಕ್ಕೆ ಪರಿಹಾರವಿಲ್ಲ; ಆದರೂ, ಯಾವಾಗಲೂ ಒಂದು ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಹುಡುಕಬೇಕು ಎಂದು ಪಂಡಿತರು ಉಪದೇಶಿಸಿದ್ದಾರೆ.
ದೈವಂ ಹಿ ಬಲವತ್ಕೇಚಿತ್ಪ್ರವದನ್ತಿ ಮನೀಷಿಣಃ । ಉಪಾಯವಾದಿನೋ ದೈವಂ ಪ್ರವದನ್ತಿ ನಿರರ್ಥಕಮ್
ಕೆಲವರು ವಿಧಿಯೇ ಬಲವಂತವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ಒತ್ತಿ ಹೇಳುವವರು ವಿಧಿಯನ್ನು ಅರ್ಥವಿಲ್ಲದದೆಂದು ನಂಬುತ್ತಾರೆ.
ದೈವಂ ಚೈವಾಪ್ಯುಪಾಯಶ್ಚ ದ್ವಾವೇವಾಭಿಮತೌ ನೃಣಾಮ್ । ಕೇವಲಂ ದೈವಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ನ ಸ್ಥಾತವ್ಯಂ ಕದಾಚನ
ವಿಧಿಯೂ ಪ್ರಯತ್ನವೂ ಎರಡೂ ಜನರಲ್ಲಿ ಒಪ್ಪಿಗೆಯಲ್ಲಿವೆ; ಕೇವಲ ವಿಧಿಯನ್ನು ನಂಬಿ ಯಾವಾಗಲೂ ಕುಳಿತಿರಬಾರದು.
ಉಪಾಯಃ ಸರ್ವಥಾ ಕಾರ್ಯೋ ವಿಚಾರ್ಯ ಸ್ವಧಿಯಾ ಪುನಃ । ತಸ್ಮಾದ್ ಬ್ರವೀಮಿ ವಃ ಸರ್ವಾನ್ಸಂವಿಚಾರ್ಯ ಪುನಃ ಪುನಃ
ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ಯಾವಾಗಲೂ ಮಾಡಬೇಕು, ಸ್ವಂತ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಯೋಚಿಸಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಪರಿಶೀಲಿಸಬೇಕು. ಹಾಗಾಗಿ, ನಾನು ನಿಮಗೆ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಪುನಃ ಪುನಃ ಯೋಚಿಸಿ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ.