ನಿಹತಃ ಸ ಪಪಾತೋರ್ವ್ಯಾಂ ಛಿನ್ನಮೂರ್ಧಾ ಮಹೀಪತಿಃ । ಪ್ರಭಗ್ನಂ ತದ್ಬಲಂ ಸರ್ವಂ ನಿರ್ಗತಂ ಚ ಚತುರ್ದಿಶಮ್
ಆ ಮಹಾರಾಜನು ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟು, ತಲೆಯು ಕಡಿದು ಬಿದ್ದಂತೆ ಭೂಮಿಗೆ ಬಿದ್ದನು. ಅವನ ಸೇನೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಚದುರಿ, ಎಲ್ಲೆಡೆ ಓಡಿ ಹೋದರು.
ಮನೋರಮಾ ಹತಂ ಶ್ರುತ್ವಾ ಪಿತರಂ ರಣಮೂರ್ಧನಿ । ಭಯತ್ರಸ್ತಾಥ ಸಞ್ಜಾತಾ ಪಿತುರ್ವೈರಮನುಸ್ಮರನ್
ಮನೋರಮಾ ಯುದ್ಧದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ತಂದೆ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದನ್ನು ಕೇಳಿ ಭಯದಿಂದ ನಡುಗಿದಳು, ತಂದೆಯ ಶತ್ರುತ್ವವನ್ನು ನೆನೆಸಿಕೊಂಡಳು.
ಹನಿಷ್ಯತಿ ಯುಧಾಜಿದ್ವೈ ಪುತ್ರಂ ಮಮ ದುರಾಶಯಃ । ರಾಜ್ಯಲೋಭೇನ ಪಾಪಾತ್ಮಾ ಸೇತಿ ಚಿನ್ತಾಪರಾಭವತ್
ರಾಜ್ಯದ ಆಸೆಯಿಂದ ಪಾಪಿ ಯುಧಾಜಿತ್ ನನ್ನ ಮಗನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವನು ಎಂಬ ಭಯದಿಂದ ಮನೋರಮಾಳ ಮನಸ್ಸು ಚಿಂತೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿತು.
ಕಿಂ ಕರೋಮಿ ಕ್ವ ಗಚ್ಛಾಮಿ ಪಿತಾ ಮೇ ನಿಹತೋ ರಣೇ । ಭರ್ತಾ ಚಾಪಿ ಮೃತೋಽದ್ಯೈವ ಪುತ್ರೋಽಯಂ ಮಮ ಬಾಲಕಃ
ನಾನು ಏನು ಮಾಡಲಿ, ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಲಿ? ನನ್ನ ತಂದೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹತರಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಗಂಡನು ಕೂಡ ಇಂದು ಸತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ನನ್ನ ಮಗನು ಇನ್ನೂ ಬಾಲಕನಾಗಿದ್ದಾನೆ.
ಲೋಭೋಽತೀವ ಚ ಪಾಪಿಷ್ಠಸ್ತೇನ ಕೋ ನ ವಶೀಕೃತಃ । ಕಿಂ ನ ಕುರ್ಯಾತ್ತದಾವಿಷ್ಟಃ ಪಾಪಂ ಪಾರ್ಥಿವಸತ್ತಮಃ
ಲೋಭ ತುಂಬಾ ಕೆಟ್ಟದು, ಅದರಿಂದ ಯಾರೂ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗದು. ರಾಜನು ಲೋಭದಿಂದ ಹಿಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟಾಗ ಯಾವ ಪಾಪವನ್ನೂ ಮಾಡಲು ಹಿಂಜರಿಯುವುದಿಲ್ಲ.
ಪಿತರಂ ಮಾತರಂ ಭ್ರಾತೄನ್ಗುರೂನ್ಸ್ವಜನಬಾನ್ಧವಾನ್ । ಹನ್ತಿ ಲೋಭಸಮಾವಿಷ್ಟೋ ಜನೋ ನಾತ್ರ ವಿಚಾರಣಾ
ಲೋಭದಿಂದ ಹಿಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟವನು ತಂದೆ, ತಾಯಿ, ತಮ್ಮ, ಗುರುಗಳು, ಬಂಧುಗಳು, ಸ್ನೇಹಿತರನ್ನೂ ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾನೆ — ಇದರಲ್ಲಿ ಯೋಚನೆ ಇಲ್ಲ.
ಅಭಕ್ಷ್ಯಭಕ್ಷಣಂ ಲೋಭಾದಗಮ್ಯಾಗಮನಂ ತಥಾ । ಕರೋತಿ ಕಿಲ ತೃಷ್ಣಾರ್ತೋ ಧರ್ಮತ್ಯಾಗಂ ತಥಾ ಪುನಃ
ಬಯಕೆಗೊಳಗಾದವನು ತಿನ್ನಬಾರದು ಎನ್ನುವದನ್ನೂ ತಿನ್ನುತ್ತಾನೆ, ಹೋಗಬಾರದು ಎನ್ನುವ ಕಡೆಗೂ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ, ಮತ್ತೆ ಧರ್ಮವನ್ನು ಬಿಟ್ಟಿಡುತ್ತಾನೆ.
ನ ಸಹಾಯೋಽಸ್ತಿ ಮೇ ಕಶ್ಚಿನ್ನಗರೇಽತ್ರ ಮಹಾಬಲಃ । ಯದಾಧಾರೇ ಸ್ಥಿತಾ ಚಾಹಂ ಪಾಲಯಾಮಿ ಸುತಂ ಶುಭಮ್
ಈ ಊರಿನಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಬಲಿಷ್ಠ ಸಹಾಯಗಾರನಿಲ್ಲ. ನಾನು ಇಲ್ಲಿ ಇರುವವರೆಗೆ ನನ್ನ ಮಗಳನ್ನು ನಾನು ಕಾಯಬೇಕು.
ಹತೇ ಪುತ್ರೇ ನೃಪೇಣಾದ್ಯ ಕಿಂ ಕರಿಷ್ಯಾಮ್ಯಹಂ ಪುನಃ । ನ ಮೇ ತ್ರಾತಾಽಸ್ತಿ ಭುವನೇ ಯೇನ ವೈ ಸುಸ್ಥಿತಾ ಹ್ಯಹಮ್
ಇಂದು ರಾಜನು ನನ್ನ ಮಗನನ್ನು ಕೊಂದರೆ, ನಾನು ಮತ್ತೆ ಏನು ಮಾಡಲಿ? ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ರಕ್ಷಿಸುವವನು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ.
ಸಾಪಿ ವೈರಯುತಾ ಕಾಮಂ ಸಪತ್ನೀ ಸರ್ವದಾ ಭವೇತ್ । ಲೀಲಾವತೀ ನ ಮೇ ಪುತ್ರೇ ಭವಿಷ್ಯತಿ ದಯಾವತೀ
ಲೀಲಾವತಿ ಯಾವಾಗಲೂ ಶತ್ರುತ್ವದಿಂದ ಇರುವವಳು, ಅವಳು ನನ್ನ ಪತ್ನಿಸಹೋದರಿ ಆಗಿ ನನ್ನ ಮಗನಿಗೆ ಕರುಣೆ ತೋರಲಾರಳು.
ಯುಧಾಜಿತಿ ಸಮಾಯಾತೇ ನ ಮೇ ನಿಃಸರಣಂ ಭವೇತ್ । ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಬಾಲಂ ಸುತಂ ಸೋಽದ್ಯ ಕಾರಾಗಾರಂ ನಯಿಷ್ಯತಿ
ಯುಧಾಜಿತ್ ಬಂದರೆ ನನಗೆ ಪಾರಾಗುವ ದಾರಿ ಇರದು. ಅವನು ನನ್ನ ಮಗನು ಬಾಲಕನೆಂದು ತಿಳಿದು, ಇಂದು ಅವನನ್ನು ಕಾರಾಗೃಹಕ್ಕೆ ಕಳಿಸುವನು.
ಶ್ರೂಯತೇ ಹಿ ಪುರೇನ್ದ್ರೇಣ ಮಾತುರ್ಗರ್ಭಗತಃ ಶಿಶುಃ । ಕೃನ್ತಿತಃ ಸಪ್ತಧಾ ಪಶ್ಚಾತ್ಕೃತಾಸ್ತೇ ಸಪ್ತ ಸಪ್ತಧಾ
ಈ ಊರಿನ ರಾಜನು ತಾಯಿಯ ಗರ್ಭದಲ್ಲಿದ್ದ ಮಗುವನ್ನು ಏಳಾಗಿ ತುಂಡುಮಾಡಿದನು ಎಂದು ಕೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆ ಏಳು ಮಕ್ಕಳು ಮತ್ತೆ ಏಳಾಗಿ ವಿಭಜಿತರಾದರು.
ಪ್ರವಿಶ್ಯ ಚೋದರಂ ಮಾತುಃ ಕರೇ ಕೃತ್ವಾಲ್ಪಕಂ ಪವಿಮ್ । ಏಕೋನಪಞ್ಚಾಶದಪಿ ತೇಽಭವನ್ಮರುತೋ ದಿವಿ
ತಾಯಿಯ ಗರ್ಭಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ, ಕೈಯಲ್ಲಿ ಸಣ್ಣ ಕತ್ತಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದು, ನಾಲ್ವತ್ತೊಂಬತ್ತು ಮರುತ್ಗಳು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದರು.
ಸಪತ್ನ್ಯೈ ಗರಲಂ ದತ್ತಂ ಸಪತ್ನ್ಯಾ ನೃಪಭಾರ್ಯಯಾ । ಗರ್ಭನಾಶಾರ್ಥಮುದ್ದಿಶ್ಯ ಪುರೈತದ್ವೈ ಮಯಾ ಶ್ರುತಮ್
ರಾಜನ ಪತ್ನಿಗೆ ಅವಳ ಪತ್ನಿಸಹೋದರಿ ವಿಷವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಳು, ಗರ್ಭವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಬೇಕೆಂಬ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ. ಈ ಘಟನೆ ಈ ಊರಿನಲ್ಲಿ ನಡೆದದ್ದು ಎಂದು ನಾನು ಕೇಳಿದ್ದೇನೆ.
ಜಾತಸ್ತು ಬಾಲಕಃ ಪಶ್ಚಾದ್ದೇಹೇ ವಿಷಯುತಃ ಕಿಲ । ತೇನಾಸೌ ಸಗರೋ ನಾಮ ವಿಖ್ಯಾತೋ ಭುವಿ ಮಣ್ಡಲೇ
ನಂತರ ಆ ಮಗುವು ವಿಷದೊಂದಿಗೆ ಹುಟ್ಟಿತು. ಅದರಿಂದ ಅವನು ಸಾಗರ ಎಂದು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದನು.
ಜೀವಮಾನೋಽಥ ಭರ್ತಾ ವೈ ಕೈಕೇಯ್ಯಾ ನೃಪಭಾರ್ಯಯಾ । ರಾಮಃ ಪ್ರವ್ರಾಜಿತೋ ಜ್ಯೇಷ್ಠೋ ಮೃತೋ ದಶರಥೋ ನೃಪಃ
ಭರ್ತಾ ಜೀವಂತವಾಗಿದ್ದಾಗಲೇ ಕೈಕೇಯಿ ಎಂಬ ರಾಜಪತ್ನಿ ರಾಮನನ್ನು, ಹಿರಿಯನಾದವನನ್ನು, ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಕಳಿಸಿದಳು. ನಂತರ ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜನು ಸತ್ತನು.
ಮನ್ತ್ರಿಣಸ್ತ್ವವಶಾಃ ಕಾಮಂ ಯೇ ಮೇ ಪುತ್ರಂ ಸುದರ್ಶನಮ್ । ರಾಜಾನಂ ಕರ್ತುಕಾಮಾ ವೈ ಯುಧಾಜಿದ್ವಶಗಾಶ್ಚ ತೇ
ಮಂತ್ರಿಗಳು ಸ್ವತಂತ್ರರಾಗಿಲ್ಲ; ನನ್ನ ಮಗ ಸುದರ್ಶನನನ್ನು ರಾಜನಾಗಿಸಲು ಇಚ್ಛಿಸುವವರು ಯುದ್ಧಾಜಿತನ ಆಜ್ಞೆಗೆ ಒಳಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ.
ನ ಮೇ ಭ್ರಾತಾ ತಥಾ ಶೂರೋ ಯೋ ಮಾಂ ಬನ್ಧಾತ್ಪ್ರಮೋಚಯೇತ್ । ಮಹತ್ಕಷ್ಟಞ್ಚ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಂ ಮಯಾ ವೈ ದೈವಯೋಗತಃ
ನನ್ನ ಅಣ್ಣನು ನನ್ನನ್ನು ಬಂಧನದಿಂದ ಬಿಡಿಸುವಷ್ಟು ಶೂರನಲ್ಲ; ವಿಧಿಯ ಬಲದಿಂದ ನಾನು ತುಂಬಾ ದುಃಖ ಅನುಭವಿಸಿದ್ದೇನೆ.
ಉದ್ಯಮಃ ಸರ್ವಥಾ ಕಾರ್ಯಃ ಸಿದ್ಧಿರ್ದೈವಾದ್ಧಿ ಜಾಯತೇ । ಉಪಾಯಂ ಪುತ್ರರಕ್ಷಾರ್ಥಂ ಕರೋಮ್ಯದ್ಯ ತ್ವರಾನ್ವಿತಾ
ಯಾವಾಗಲೂ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಲೇಬೇಕು, ಯಶಸ್ಸು ವಿಧಿಯಿಂದ ಬರುತ್ತದೆ; ಇಂದು ನಾನು ಮಗನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಬೇಗನೆ ಒಂದು ಉಪಾಯವನ್ನು ಯೋಚಿಸುತ್ತೇನೆ.
ಇತಿ ಸಞ್ಚಿನ್ತ್ಯ ಸಾ ಬಾಲಾ ವಿದಲ್ಲಂ ಚಾತಿಮಾನಿನಮ್ । ನಿಪುಣಂ ಸರ್ವಕಾರ್ಯೇಷು ಚಿನ್ತ್ಯಂ ಮನ್ತ್ರಿವರೋತ್ತಮಮ್
ಹೀಗೆ ಯೋಚಿಸಿ, ಆ ಯುವತಿ ಅತ್ಯಂತ ಅಹಂಕಾರಿಯೂ, ಎಲ್ಲ ಕೆಲಸಗಳಲ್ಲಿ ಪಾಂಡಿತ್ಯವಂತನೂ, ಯೋಗ್ಯ ಮಂತ್ರಿವರನಾದ ವಿದಲ್ಲನನ್ನು ಕರೆಯಿತು.
ಸಮಾಹೂಯ ತಮೇಕಾನ್ತೇ ಪ್ರೋವಾಚ ಬಹುದುಃಖಿತಾ । ಗೃಹೀತ್ವಾ ಬಾಲಕಂ ಹಸ್ತೇ ರುದತೀ ದೀನಮಾನಸಾ
ಅವನನ್ನು ಒಂಟಿಯಾಗಿ ಕರೆದು, ಆ ರಾಣಿ ಬಹಳ ದುಃಖದಿಂದ, ಮಗನನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದು, ಅಳುತ್ತಾ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ದುಃಖದಿಂದ ಮಾತನಾಡಿದಳು.
ಪಿತಾ ಮೇ ನಿಹತಃ ಸಂಖ್ಯೇ ಪುತ್ರೋಽಯಂ ಬಾಲಕಸ್ತಥಾ । ಯುಧಾಜಿದ್ಬಲವಾನ್ ರಾಜಾ ಕಿಂ ವಿಧೇಯಂ ವದಸ್ವ ಮೇ
ನನ್ನ ತಂದೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹತರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಈ ಮಗ ನನ್ನ ಮಗನು; ಯುದ್ಧಾಜಿತ್ ಎಂಬ ರಾಜನು ಬಹಳ ಬಲಶಾಲಿ—ನಾವು ಏನು ಮಾಡಬೇಕು ಎಂದು ಹೇಳು.
ತಾಮುವಾಚ ವಿದಲ್ಲೋಽಸೌ ನಾತ್ರ ಸ್ಥಾತವ್ಯಮೇವ ಚ । ಗಮಿಷ್ಯಾಮೋ ವನೇ ಕಾಮಂ ವಾರಾಣಸ್ಯಾಃ ಪುನಃ ಕಿಲ
ಆಗ ವಿದಲ್ಲನು ಅವಳಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ಇಲ್ಲಿ ಉಳಿಯುವುದು ಸರಿಯಲ್ಲ; ನಾವು ಕೂಡಲೇ ಕಾಡಿಗೆ, ವಾರಾಣಸಿಯ ಹತ್ತಿರ ಹೋಗೋಣ.
ತತ್ರ ಮೇ ಮಾತುಲಃ ಶ್ರೀಮಾನ್ವರ್ತತೇ ಬಲವತ್ತರಃ । ಸುಬಾಹುರಿತಿ ವಿಖ್ಯಾತೋ ರಕ್ಷಿತಾ ಸ ಭವಿಷ್ಯತಿ
ಅಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಮಾವನು ಸುಬಾಹು ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದು, ಬಹಳ ಬಲಶಾಲಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಅವನು ನಮ್ಮನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವನು.
ಯುಧಾಜಿದ್ದರ್ಶನೋತ್ಕಣ್ಠಮನಸಾ ನಗರಾದ್ಬಹಿಃ । ನಿರ್ಗತ್ಯ ರಥಮಾರುಹ್ಯ ಗನ್ತವ್ಯಂ ನಾತ್ರ ಸಂಶಯಃ
ಯುದ್ಧಾಜಿತನನ್ನು ನೋಡಬೇಕೆಂಬ ಆಸೆಯಿಂದ, ನೀನು ನಗರದಿಂದ ಹೊರಬಂದು, ರಥಕ್ಕೆ ಏರಿ, ಹೋಗಬೇಕು—ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ.
ಇತ್ಯುಕ್ತಾ ತೇನ ಸಾ ರಾಜ್ಞೀ ಗತ್ವಾ ಲೀಲಾವತೀಂ ಪ್ರತಿ । ಉವಾಚ ಪಿತರಂ ದ್ರಷ್ಟುಂ ಗಚ್ಛಾಮ್ಯದ್ಯ ಸುಲೋಚನೇ
ಹೀಗೆ ವಿದಲ್ಲನು ಹೇಳಿದಂತೆ, ಆ ರಾಣಿ ಲೀಲಾವತಿಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ, 'ಸುಂದರ ಕಣ್ಣುಗಳವಳೇ, ಇಂದು ನಾನು ನನ್ನ ತಂದೆಯನ್ನು ನೋಡಲು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದೇನೆ' ಎಂದು ಹೇಳಿದಳು.
ಇತ್ಯುಕ್ತ್ವಾ ರಥಮಾರುಹ್ಯ ಸೈರನ್ಧ್ರೀಸಂಯುತಾ ತದಾ । ವಿದಲ್ಲೇನ ಚ ಸಂಯುಕ್ತಾ ನಿಃಸೃತಾ ನಗರಾದ್ಬಹಿಃ
ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ, ಆಕೆ ರಥಕ್ಕೆ ಏರಿ, ಸೈರಂಧ್ರಿಯ ಜೊತೆಗೆ, ವಿದಲ್ಲನನ್ನು ಕೂಡಿಸಿಕೊಂಡು, ನಗರದಿಂದ ಹೊರಟಳು.
ತ್ರಸ್ತಾ ಹ್ಯಾರ್ತಾತಿಕೃಪಣಾ ಪಿತುಃ ಶೋಕಸಮಾಕುಲಾ । ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಯುಧಾಜಿತಂ ಭೂಪಂ ಪಿತರಂ ಗತಜೀವಿತಮ್
ಭಯದಿಂದ, ಆಳವಾದ ದುಃಖದಿಂದ, ತಂದೆಯ ಶೋಕದಿಂದ ಕಂಗೆಟ್ಟ ಆಕೆ, ಯುದ್ಧಾಜಿತ್ ರಾಜನನ್ನು ಮತ್ತು ಜೀವವಿಲ್ಲದ ತಂದೆಯನ್ನು ನೋಡಿದಳು.
ಸಂಸ್ಕಾರ್ಯ ಚ ತ್ವರಾಯುಕ್ತಾ ವೇಪಮಾನಾ ಭಯಾಕುಲಾ । ದಿನದ್ವಯೇನ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಾ ರಾಜ್ಞೀ ಭಾಗೀರಥೀತಟಮ್
ತ್ವರೆಯಿಂದ ಅಂತ್ಯಕ್ರಿಯೆ ಮಾಡಿ, ಭಯದಿಂದ ನಡುಗುತ್ತಾ, ಆ ರಾಣಿ ಎರಡು ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗೀರಥಿ ನದಿಯ ತೀರವನ್ನು ತಲುಪಿದಳು.
ನಿಷಾದೈಲುಣ್ಠಿತಾ ತತ್ರ ಗೃಹೀತಂ ಸಕಲಂ ವಸು । ರಥಞ್ಚಾಪಿ ಗೃಹೀತ್ವಾ ತೇ ನಿರ್ಗತಾ ದಸ್ಯವಃ ಶಠಾಃ
ಅಲ್ಲಿ ನಿಷಾದ ಜನಾಂಗದ ಕ್ರೂರ ದರೋಡೆಕೋರರು ಅವರ ಎಲ್ಲಾ ಧನವನ್ನು ಮತ್ತು ರಥವನ್ನೂ ಕಸಿದುಕೊಂಡರು.