ಸಮ್ಪಶ್ಯನ್ವಿವಿಧಾನ್ದೇಶಾಁಲ್ಲೋಕಾಂಶ್ಚ ವಿತ್ತಧರ್ಮಿಣಃ । ವನಾನಿ ಪಾದಪಾಂಶ್ಚೈವ ಕ್ಷೇತ್ರಾಣಿ ಫಲಿತಾನಿ ಚ
ವಿವಿಧ ದೇಶಗಳನ್ನು, ಧನ ಮತ್ತು ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ಜನರನ್ನು, ಅರಣ್ಯಗಳನ್ನು, ಮರಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಹಣ್ಣುಗಳಿರುವ ಬೆಳೆಗಾರಿಕೆ ಜಮೀನನ್ನು ಅವನು ನೋಡುತ್ತಾ ಹೋದನು.
ತಾಪಸಾಂಸ್ತಪ್ಯಮಾನಾಂಶ್ಚ ಯಾಜಕಾನ್ದೀಕ್ಷಯಾನ್ವಿತಾನ್ । ಯೋಗಾಭ್ಯಾಸರತಾನ್ಯೋಗಿವಾನಪ್ರಸ್ಥಾನ್ವನೌಕಸಃ
ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ತಪಸ್ವಿಗಳನ್ನು, ಯಜ್ಞಗಳಲ್ಲಿ ನಿರತರಾಗಿರುವ ಯಾಜಕರನ್ನು, ಯೋಗಾಭ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ಯೋಗಿಗಳನ್ನು, ವನಪ್ರಸ್ಥರು ಮತ್ತು ಅರಣ್ಯವಾಸಿಗಳನ್ನು ಅವನು ನೋಡಿದನು.
ಶೈವಾನ್ಪಾಶುಪತಾಂಶ್ಚೈವ ಸೌರಾಞ್ಛಾಕ್ತಾಂಶ್ಚ ವೈಷ್ಣವಾನ್ । ವೀಕ್ಷ್ಯ ನಾನಾವಿಧಾನ್ಧರ್ಮಾಞ್ಜಗಾಮಾತಿಸ್ಮಯನ್ಮುನಿಃ
ಶೈವ, ಪಾಶುಪತ, ಸೌರ, ಶಾಕ್ತ, ವೈಷ್ಣವ—ಇಂತಹ ವಿವಿಧ ಧರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವವರನ್ನು ನೋಡಿ, ಆ ಋಷಿಯು ಬಹಳ ಆಶ್ಚರ್ಯಪಟ್ಟನು.
ವರ್ಷದ್ವಯೇನ ಮೇರುಂ ಚ ಸಮುಲ್ಲಙ್ಘ್ಯ ಮಹಾಮತಿಃ । ಹಿಮಾಚಲಂ ಚ ವರ್ಷೇಣ ಜಗಾಮ ಮಿಥಿಲಾಂ ಪ್ರತಿ
ಎರಡು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಮಹಾತ್ಮನು ಮೇರುವನ್ನು ದಾಟಿ, ಮತ್ತೊಂದು ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಹಿಮಾಲಯವನ್ನು ದಾಟಿ ಮಿಥಿಲೆಗೆ ತಲುಪಿದನು.
ಪ್ರವಿಷ್ಟೋ ಮಿಥಿಲಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಪಶ್ಯನ್ಸರ್ವರ್ದ್ಧಿಮುತ್ತಮಾಮ್ । ಪ್ರಜಾಶ್ಚ ಸುಖಿತಾಃ ಸರ್ವಾಃ ಸದಾಚಾರಾಃ ಸುಸಂಸ್ಥಿತಾಃ
ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಿಥಿಲೆಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಅವನು ಅಲ್ಲಿ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ಕಂಡನು. ಅಲ್ಲಿನ ಜನರೆಲ್ಲರೂ ಸಂತೋಷದಿಂದ, ಸದಾ ಒಳ್ಳೆಯ ನಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಇದ್ದರು.
ಕ್ಷತ್ರಾ ನಿವಾರಿತಸ್ತತ್ರ ಕಸ್ತ್ವಮತ್ರ ಸಮಾಗತಃ । ಕಿಂ ತೇ ಕಾರ್ಯಂ ವದಸ್ವೇತಿ ಪೃಷ್ಟಸ್ತೇನ ನ ಚಾಬ್ರವೀತ್
ಅಲ್ಲಿದ್ದ ರಕ್ಷಣಾಧಿಕಾರಿ ಅವನನ್ನು ತಡೆದು, 'ನೀನು ಯಾರು ಇಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವೆ? ನಿನಗೆ ಯಾವ ಕೆಲಸ ಇದೆ? ಹೇಳು!' ಎಂದು ಕೇಳಿದನು. ಆದರೆ ಅವನು ಏನೂ ಉತ್ತರಿಸಲಿಲ್ಲ.
ನಿಃಸೃತ್ಯ ನಗರದ್ವಾರಾತ್ಸ್ಥಿತಃ ಸ್ಥಾಣುರಿವಾಚಲಃ । ವಿಸ್ಮಿತೋಽತಿಹಸಂಸ್ತಸ್ಥೌ ವಚೋ ನೋವಾಚ ಕಿಞ್ಚನ
ನಗರದ ಬಾಗಿಲಿನಿಂದ ಹೊರಬಂದು, ಅವನು ಅಚಲವಾಗಿ ಕಂಬದಂತೆ ನಿಂತಿದ್ದನು. ಆಶ್ಚರ್ಯದಿಂದ, ಆಳವಾದ ಯೋಚನೆಗಳಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ, ಒಂದು ಮಾತೂ ಆಡಲಿಲ್ಲ.
ಪ್ರತೀಹಾರ ಉವಾಚ ಬ್ರೂಹಿ ಮೂಕೋಽಸಿ ಕಿಂ ಬ್ರಹ್ಮನ್ಕಿಮರ್ಥಂ ತ್ವಮಿಹಾಗತಃ । ಚಲನಂ ಚ ವಿನಾ ಕಾರ್ಯಂ ನ ಭವೇದಿತಿ ಮೇ ಮತಿಃ
ದ್ವಾರಪಾಲನು ಹೇಳಿದನು: 'ಓ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಮಾತನಾಡು! ನೀನು ಮೂಗನೇ? ಯಾವ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಬಂದೆ? ಚಲನೆಯಿಲ್ಲದೆ ಯಾವುದೇ ಕೆಲಸ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂದು ನನಗೆ ತೋರುತ್ತದೆ.'
ರಾಜಾಜ್ಞಯಾ ಪ್ರವೇಷ್ಟವ್ಯಂ ನಗರೇಽಸ್ಮಿನ್ಸದಾ ದ್ವಿಜ । ಅಜ್ಞಾತಕುಲಶೀಲಸ್ಯ ಪ್ರವೇಶೋ ನಾತ್ರ ಸರ್ವಥಾ
'ರಾಜನ ಆದೇಶದಿಂದ, ಈ ನಗರಕ್ಕೆ ಯಾವಾಗಲೂ ನಿಯಮಿತವಾಗಿ ಪ್ರವೇಶ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ, ದ್ವಿಜ. ಯಾರ ಕುಟುಂಬವೂ, ನಡೆವೂ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ಅವನಿಗೆ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶವಿಲ್ಲ.'
ತೇಜಸ್ವೀ ಭಾಸಿ ನೂನಂ ತ್ವಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ವೇದವಿತ್ತಮಃ । ಕುಲಂ ಕಾರ್ಯಂ ಚ ಮೇ ಬ್ರೂಹಿ ಯಥೇಷ್ಟಂ ಗಚ್ಛ ಮಾನದ
'ನೀನು ಪ್ರಕಾಶಮಾನನಾಗಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ—ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ ವೇದಗಳನ್ನು ತಿಳಿದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನೇ. ನಿನ್ನ ಕುಲವನ್ನೂ, ಉದ್ದೇಶವನ್ನೂ ನನಗೆ ಹೇಳು. ನಂತರ, ಮಾನ್ಯನೇ, ನಿನಗೆ ಇಷ್ಟವಾದಂತೆ ಹೋಗು.'
ಶುಕ ಉವಾಚ ಯದರ್ಥಮಾಗತೋಽಸ್ಮ್ಯತ್ರ ತತ್ಪ್ರಾಪ್ತಂ ವಚನಾತ್ತವ । ವಿದೇಹನಗರಂ ದ್ರಷ್ಟುಂ ಪ್ರವೇಶೋ ಯತ್ರ ದುರ್ಲಭಃ
ಶುಕನು ಹೇಳಿದನು: 'ನಾನು ಇಲ್ಲಿ ಬಂದಿದ್ದ ಉದ್ದೇಶ ನಿನ್ನ ಮಾತಿನಿಂದಲೇ ಪೂರೈಸಿತು; ಪ್ರವೇಶಿಸಲು ಕಷ್ಟವಾದ ವಿಡೇಹನಗರವನ್ನು ನೋಡುವುದೇ ನನ್ನ ಆಶಯವಾಗಿತ್ತು.'
ಮೋಹೋಽಯಂ ಮಮ ದುರ್ಬುದ್ಧೇಃ ಸಮುಲ್ಲಙ್ಘ್ಯ ಗಿರಿದ್ವಯಮ್ । ರಾಜಾನಂ ದ್ರಷ್ಟುಕಾಮೋಽಹಂ ಪರ್ಯಟನ್ಸಮುಪಾಗತಃ
'ನನ್ನ ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಈ ಮೋಹವೇ, ಎರಡು ಪರ್ವತಗಳನ್ನು ದಾಟಿಸಿ ಇಲ್ಲಿ ತಂದಿದೆ. ರಾಜನನ್ನು ನೋಡಬೇಕೆಂಬ ಆಶಯದಿಂದ ನಾನು ಅಲೆದಾಡಿ ಇಲ್ಲಿ ಬಂದಿದ್ದೇನೆ.'
ವಞ್ಚಿತೋಽಹಂ ಸ್ವಯಂ ಪಿತ್ರಾ ದೂಷಣಂ ಕಸ್ಯ ದೀಯತೇ । ಭ್ರಾಮಿತೋಽಹಂ ಮಹಾಭಾಗ ಕರ್ಮಣಾ ವಾ ಮಹೀತಲೇ
'ನನ್ನ ತಂದೆಯೇ ನನ್ನನ್ನು ಮೋಸಗೊಳಿಸಿದನು—ಇದಕ್ಕೆ ಯಾರು ತಪ್ಪು ಹೇಳಬಹುದು? ಭಾಗ್ಯದಿಂದೋ, ನನ್ನ ಕರ್ಮದಿಂದೋ, ಮಹಾಭಾಗನೆ, ನಾನು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಅಲೆದಾಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ.'
ಧನಾಶಾ ಪುರುಷಸ್ಯೇಹ ಪರಿಭ್ರಮಣಕಾರಣಮ್ । ಸಾ ಮೇ ನಾಸ್ತಿ ತಥಾಪ್ಯತ್ರ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತೋಽಸ್ಮಿ ಭ್ರಮಾತ್ಕಿಲ
'ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪುರುಷನು ಅಲೆದಾಡುವುದಕ್ಕೆ ಧನದ ಆಸೆಯೇ ಕಾರಣ. ನನಗೆ ಆ ಆಸೆ ಇಲ್ಲ, ಆದರೂ ನಾನು ಇಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವುದು ಕೇವಲ ಗೊಂದಲದಿಂದ.'
ನಿರಾಶಸ್ಯ ಸುಖಂ ನಿತ್ಯಂ ಯದಿ ಮೋಹೇ ನ ಮಜ್ಜತಿ । ನಿರಾಶೋಽಹಂ ಮಹಾಭಾಗ ಮಗ್ನೋಽಸ್ಮಿನ್ಮೋಹಸಾಗರೇ
'ಆಶೆ ಇಲ್ಲದವನಿಗೆ ಸದಾ ಸುಖವೇ ಸಿಗುತ್ತದೆ—ಮೋಹದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗದಿದ್ದರೆ. ನಾನು ಆಶೆ ಇಲ್ಲದವನಾಗಿದ್ದರೂ, ಮಹಾಭಾಗನೆ, ಈ ಮೋಹಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ್ದೇನೆ.'
ಕ್ವ ಮೇರುರ್ಮಿಥಿಲಾ ಕ್ವೇಯಂ ಪದ್ಭ್ಯಾಂ ಚ ಸಮುಪಾಗತಃ । ಪರಿಶ್ರಮಫಲಂ ಕಿಂ ಮೇ ವಞ್ಚಿತೋ ವಿಧಿನಾ ಕಿಲ
'ಮೇರುಪರ್ವತ ಎಲ್ಲಿದೆ, ಮಿಥಿಲೆ ಎಲ್ಲಿದೆ, ನಾನು ಕಾಲಿನಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಬಂದೆ? ನನ್ನ ಶ್ರಮದ ಫಲವೇನು? ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ ವಿಧಿಯೇ ನನ್ನನ್ನು ಮೋಸಗೊಳಿಸಿದೆ.'
ಪ್ರಾರಬ್ಧಂ ಕಿಲ ಭೋಕ್ತವ್ಯಂ ಶುಭಂ ವಾಪ್ಯಥವಾಶುಭಮ್ । ಉದ್ಯಮಸ್ತದ್ವಶೇ ನಿತ್ಯಂ ಕಾರಯತ್ಯೇವ ಸರ್ವಥಾ
'ಯಾವುದು ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಿದೆ ಅಂದುದು ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ ಅನುಭವಿಸಲೇಬೇಕು—ಅದು ಒಳ್ಳೆಯದಾಗಿರಲಿ, ಕೆಟ್ಟದಾಗಿರಲಿ. ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಯತ್ನವೂ ಸದಾ ಆ ವಿಧಿಯ ಅಧೀನದಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತದೆ.'
ನ ತೀರ್ಥಂ ನ ಚ ವೇದೋಽತ್ರ ಯದರ್ಥಮಿಹ ಮೇ ಶ್ರಮಃ । ಅಪ್ರವೇಶಃ ಪುರೇ ಜಾತೋ ವಿದೇಹೋ ನಾಮ ಭೂಪತಿಃ
'ಇಲ್ಲಿ ಯಾವ ತೀರ್ಥವೂ ಇಲ್ಲ, ವೇದವೂ ಇಲ್ಲ—ನಾನು ಏಕೆ ಇಷ್ಟು ಶ್ರಮ ಪಟ್ಟೆ? ನಗರಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶವಿಲ್ಲ; ರಾಜನ ಹೆಸರೇ ವಿಡೇಹ.'
ಇತ್ಯುಕ್ತ್ಯಾ ವಿರರಾಮಾಶು ಮೌನೀಭೂತ ಇವ ಸ್ಥಿತಃ । ಜ್ಞಾತೋ ಹಿ ಪ್ರತಿಹಾರೇಣ ಜ್ಞಾನೀ ಕಶ್ಚಿದ್ದ್ವಿಜೋತ್ತಮಃ
ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ, ಅವನು ತಕ್ಷಣವೇ ಮೌನವಾಗಿದ್ದು, ಅಲ್ಲೇ ನಿಂತುಕೊಂಡನು. ದ್ವಾರಪಾಲನು ಅವನನ್ನು ಒಬ್ಬ ಜ್ಞಾನಿಯೆಂದು, ಮಹಾನ್ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನೆಂದು ಗುರುತಿಸಿದನು.
ಸಾಮಪೂರ್ವಮುವಾಚಾಸೌ ತಂ ಕ್ಷತ್ತಾ ಸಂಸ್ಥಿತಂ ಮುನಿಮ್ । ಗಚ್ಛ ಭೋ ಯತ್ರ ತೇ ಕಾರ್ಯಂ ಯಥೇಷ್ಟಂ ದ್ವಿಜಸತ್ತಮ
ಮೃದುವಾಗಿ ಮಾತನಾಡಿ, ಆ ದ್ವಾರಪಾಲನು ಅಲ್ಲೇ ನಿಂತಿದ್ದ ಮುನಿಯನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಹೇಳಿದನು: 'ಮಹೋದಯ, ನಿನಗೆ ಬೇಕಾದ ಕೆಲಸ ಎಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಹೋಗು, ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠನೆ.'
ಅಪರಾಧೋ ಮಮ ಬ್ರಹ್ಮನ್ಯನ್ನಿವಾರಿತವಾನಹಮ್ । ತತ್ಕ್ಷನ್ತವ್ಯಂ ಮಹಾಭಾಗ ವಿಮುಕ್ತಾನಾಂ ಕ್ಷಮಾ ಬಲಮ್
'ಓ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ನಿನ್ನನ್ನು ತಡೆದಿರುವುದು ನನ್ನ ತಪ್ಪು. ಮಹಾಭಾಗನೆ, ಅದನ್ನು ಕ್ಷಮಿಸು; ಕ್ಷಮೆಯೇ ಮುಕ್ತರಾದವರ ಶಕ್ತಿ.'
ಶುಕ ಉವಾಚ ಕಿಂ ತೇಽತ್ರ ದೂಷಣಂ ಕ್ಷತ್ತಃ ಪರತನ್ತ್ರೋಽಸಿ ಸರ್ವದಾ । ಪ್ರಭುಕಾರ್ಯಂ ಪ್ರಕರ್ತವ್ಯಂ ಸೇವಕೇನ ಯಥೋಚಿತಮ್
ಶುಕನು ಹೇಳಿದನು: 'ಇಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಯಾವ ತಪ್ಪು ಇದೆ, ದ್ವಾರಪಾಲನೆ? ನೀನು ಯಾವಾಗಲೂ ಪರಾಧೀನನಾಗಿದ್ದೀಯೆ. ಸೇವಕನು ಪ್ರಭುವಿನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಯೋಗ್ಯವಾಗಿ ನೆರವೇರಿಸಬೇಕು.'
ನ ಭೂಪದೂಷಣಂ ಚಾತ್ರ ಯದಹಂ ರಕ್ಷಿತಸ್ತ್ವಯಾ । ಚೋರಶತ್ರುಪರಿಜ್ಞಾನಂ ಕರ್ತವ್ಯಂ ಸರ್ವಥಾ ಬುಧೈಃ
ಇಲ್ಲಿ ರಾಜನಿಗೆ ಯಾವ ತಪ್ಪೂ ಇಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿದ್ದೆ. ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಯಾವಾಗಲೂ ಕಳ್ಳರು ಮತ್ತು ಶತ್ರುಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದಿರಬೇಕು.
ಮಮೈವ ಸರ್ವಥಾ ದೋಷೋ ಯದಹಂ ಸಮುಪಾಗತಃ । ಗಮನಂ ಪರಗೇಹೇ ಯಲ್ಲಘುತಾಯಾಶ್ಚ ಕಾರಣಮ್
ಇದು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನನ್ನ ತಪ್ಪು, ನಾನು ಇಲ್ಲಿ ಬಂದಿದ್ದಕ್ಕೆ. ನಾನು ಬೇರೆ ಮನೆಯೊಳಗೆ ಹೋದದ್ದು ನನ್ನ ಅವಮಾನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರತೀಹಾರ ಉವಾಚ ಕಿಂ ಸುಖಂ ದ್ವಿಜ ಕಿಂ ದುಃಖಂ ಕಿಂ ಕಾರ್ಯಂ ಶುಭಮಿಚ್ಛತಾ । ಕಃ ಶತ್ರುರ್ಹಿತಕರ್ತಾ ಕೋ ಬ್ರೂಹಿ ಸರ್ವಂ ಮಮಾದ್ಯ ವೈ
ದ್ವಾರಪಾಲನು ಹೇಳಿದನು: ದ್ವಿಜನೇ, ಸುಖವೆಂದರೆ ಏನು? ದುಃಖವೆಂದರೆ ಏನು? ಒಬ್ಬನು ಶುಭವನ್ನು ಬಯಸಿದರೆ ಏನು ಮಾಡಬೇಕು? ಯಾರು ಶತ್ರು, ಯಾರು ಹಿತಚಿಂತಕ? ಇದನ್ನೆಲ್ಲಾ ನನಗೆ ಇಂದು ಹೇಳು.
ಶುಕ ಉವಾಚ ದ್ವೈವಿಧ್ಯಂ ಸರ್ವಲೋಕೇಷು ಸರ್ವತ್ರ ದ್ವಿವಿಧೋ ಜನಃ । ರಾಗೀ ಚೈವ ವಿರಾಗೀ ಚ ತಯೋಶ್ಚಿತ್ತಂ ದ್ವಿಧಾ ಪುನಃ
ಶುಕನು ಹೇಳಿದನು: ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಎರಡು ವಿಧದ ಜನರು ಇರುತ್ತಾರೆ—ಒಬ್ಬರು ಆಸಕ್ತರು, ಇನ್ನೊಬ್ಬರು ನಿರಾಸಕ್ತರು. ಅವರ ಮನಸ್ಸೂ ಹೀಗೆ ಎರಡು ಭಾಗವಾಗಿರುತ್ತದೆ.
ವಿರಾಗೀ ತ್ರಿವಿಧಃ ಕಾಮಂ ಜ್ಞಾತೋಽಜ್ಞಾತಶ್ಚ ಮಧ್ಯಮಃ । ರಾಗೀ ಚ ದ್ವಿವಿಧಃ ಪ್ರೋಕ್ತೋ ಮೂರ್ಖಶ್ಚ ಚತುರಸ್ತಥಾ
ನಿರಾಸಕ್ತರು ಮೂರು ವಿಧ—ಅವರು ತಿಳಿದವರು, ತಿಳಿಯದವರು ಮತ್ತು ಮಧ್ಯಮರು. ಆಸಕ್ತರು ಎರಡು ವಿಧ—ಮೂರ್ಖರು ಮತ್ತು ಚತುರರು.
ಚಾತುರ್ಯಂ ದ್ವಿವಿಧಂ ಪ್ರೋಕ್ತಂ ಶಾಸ್ತ್ರಜಂ ಮತಿಜಂ ತಥಾ । ಮತಿಸ್ತು ದ್ವಿವಿಧಾ ಲೋಕೇ ಯುಕ್ತಾಯುಕ್ತೇತಿ ಸರ್ವಥಾ
ಚಾತುರ್ಯವೂ ಎರಡು ವಿಧ—ಒಂದನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಬರುವದು, ಇನ್ನೊಂದು ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಬರುವದು. ಬುದ್ಧಿಯೂ ಎರಡು ವಿಧ—ಸರಿಯಾದದು ಮತ್ತು ತಪ್ಪಾದದು.
ಪ್ರತೀಹಾರ ಉವಾಚ ಯದುಕ್ತಂ ಭವತಾ ವಿದ್ವನ್ನಾರ್ಥಜ್ಞೋಽಹಂ ದ್ವಿಜೋತ್ತಮ । ತತ್ಸರ್ವಂ ವಿಸ್ತರೇಣಾದ್ಯ ಯಥಾರ್ಥಂ ವದ ಸತ್ತಮ
ದ್ವಾರಪಾಲನು ಹೇಳಿದನು: ಪಂಡಿತನೇ, ನೀನು ಹೇಳಿದ ಮಾತುಗಳ ಅರ್ಥ ನನಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಿಲ್ಲ. ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ದಯವಿಟ್ಟು ಇದನ್ನೆಲ್ಲಾ ನನಗೆ ವಿವರವಾಗಿ, ನಿಜವಾದಂತೆ ಹೇಳು.
ಶುಕ ಉವಾಚ ರಾಗೋ ಯಸ್ಯಾಸ್ತಿ ಸಂಸಾರೇ ಸ ರಾಗೀತ್ಯುಚ್ಯತೇ ಧ್ರುವಮ್ । ದುಃಖಂ ಬಹುವಿಧಂ ತಸ್ಯ ಸುಖಂ ಚ ವಿವಿಧಂ ಪುನಃ
ಶುಕನು ಹೇಳಿದನು: ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾರಿಗೆ ಆಸಕ್ತಿ ಇದೆ, ಅವನನ್ನು 'ಆಸಕ್ತ' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಅವನಿಗೆ ಅನೇಕ ವಿಧದ ದುಃಖವೂ, ವಿವಿಧ ರೀತಿಯ ಸುಖವೂ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.